Επιμέλεια: Πέτρος Παπασαραντόπουλος

Σε αυτό το ερώτημα επιχειρεί να δώσει απάντηση ο Φράνσις Φουκουγιάμα, με αφορμή όσα είπε ο αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο στη Διάσκεψη για την Ασφάλεια στο Μόναχο, στις 14 Φεβρουαρίου 2026.

Ο Φουκουγιάμα μας θυμίζει ότι ο Ρούμπιο είπε τα ακόλουθα:

«Είμαστε μέρος ενός πολιτισμού – του δυτικού πολιτισμού. Είμαστε δεμένοι μεταξύ μας με τους βαθύτερους δεσμούς που μπορούν να μοιραστούν τα έθνη, που έχουν σφυρηλατηθεί από αιώνες κοινής ιστορίας, χριστιανικής πίστης, πολιτισμού, κληρονομιάς, γλώσσας, καταγωγής και των θυσιών που έκαναν οι πρόγονοί μας για τον κοινό πολιτισμό που κληρονομήσαμε».

Το κείμενο της ομιλίας του Φουκουγιάμα:

Ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο έλαβε θερμό χειροκρότημα στο τέλος της ομιλίας του στη Διάσκεψη για την Ασφάλεια στο Μόναχο τον Φεβρουάριο, κυρίως για την παραπάνω δήλωσή του[1] ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρώπη αποτελούν μέρος ενός ενιαίου «δυτικού πολιτισμού». Οι ακροατές του ήταν αναμφίβολα ικανοποιημένοι που απομακρύνθηκε από την επιθετική κακεντρέχεια προς την Ευρώπη που επέδειξε ο Αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς τον προηγούμενο χρόνο και που φαινόταν να στηρίζει τις διατλαντικές σχέσεις σε αξίες, όπως είχαν κάνει αμέτρητοι Αμερικανοί ηγέτες πριν την άνοδο του Ντόναλντ Τραμπ.

Αλλά τι είναι ο «δυτικός πολιτισμός» στον οποίο αναφερόταν ο Ρούμπιο; Η δική του εκδοχή είναι πιθανό να διαφέρει αρκετά από την αντίληψη των περισσότερων σύγχρονων Ευρωπαίων, αλλά και από τη δική μου. (Ο Ρούμπιο κατάφερε να κάνει έμμεση κριτική σε μένα και στο «τέλος της ιστορίας»).

Για πολλούς Αμερικανούς συντηρητικούς, ο όρος «δυτικός πολιτισμός» υποδηλώνει συγκεκριμένα έναν χριστιανικό πολιτισμό και μια κουλτούρα που βασίζεται στην ενεργή χριστιανική πίστη. Ο Ρούμπιο το υπονοεί αυτό, αναφερόμενος στις δηλώσεις του όχι στη «χριστιανική κληρονομιά», αλλά στη «χριστιανική πίστη». Ο κατάλογός του με τα κοινά χαρακτηριστικά του πολιτισμού περιλαμβάνει επίσης τις λέξεις «κληρονομιά» και «προγόνους», που αντανακλούν τη χρήση του όρου «κληρονομικοί Αμερικανοί»[2] που χρησιμοποίησε ο Βανς, υπονοώντας, όπως φαίνεται, ότι ο πολιτισμός μας βασίζεται σε μια κοινή εθνικότητα καθώς και σε μια κοινή θρησκεία.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο δυτικός πολιτισμός έχει τις ρίζες του στη «χριστιανική κληρονομιά». Μία από τις βαθύτερες χριστιανικές αξίες είναι η πίστη στην καθολική ισότητα όλων των ανθρώπων ενώπιον του Θεού. Οι συντηρητικοί χλευάζουν τη φιλελεύθερη πίστη στην καθολική ισότητα των ανθρώπων, και ο ίδιος ο Ρούμπιο υποστηρίζει ότι κανείς δεν αγωνίζεται για μια αφηρημένη έννοια, αλλά για έναν συγκεκριμένο τρόπο ζωής. Υπάρχει όμως μια σημαντική αφηρημένη ιδέα που βρίσκεται στον πυρήνα του χριστιανισμού και της δυτικής κουλτούρας. Εκφράστηκε από τον Απόστολο Παύλο στην Επιστολή προς Γαλάτες 3:28: «Δεν υπάρχει ούτε Ιουδαίος ούτε ειδωλολάτρης, ούτε δούλος ούτε ελεύθερος, ούτε άνδρας ούτε γυναίκα, διότι όλοι είστε ένα εν Χριστώ Ιησού».

Πολλοί σημαντικοί στοχαστές, από τον Αλέξις ντε Τοκβίλ έως τον Γ.Β.Φ. Χέγκελ και τον Φρίντριχ Νίτσε, συμφωνούν ότι ο Χριστιανισμός γέννησε τη σύγχρονη φιλελεύθερη δημοκρατία. Οι περισσότεροι άνθρωποι που υπερασπίζονται τα ανθρώπινα δικαιώματα σήμερα δεν το κάνουν με θρησκευτικούς όρους, αλλά δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η σύγχρονη αντίληψη για τα δικαιώματα προέρχεται από τη χριστιανική πίστη.

Ωστόσο, κατά τη διάρκεια αυτής της μετάβασης, ο δυτικός πολιτισμός απομακρύνθηκε από κάθε εμφανή ταύτιση με τη θρησκεία. Οι λόγοι ήταν ιστορικοί: Μετά την Προτεσταντική Μεταρρύθμιση, οι Ευρωπαίοι πέρασαν τα επόμενα 150 χρόνια σκοτώνοντας ο ένας τον άλλον λόγω διαφορετικών ερμηνειών του χριστιανικού δόγματος, λόγω ιδεών όπως η μετουσίωση ή το βάπτισμα των παιδιών. Από τον Μεσαίωνα και μετά, δεν υπήρχε μονολιθικό χριστιανικό δόγμα· ο Προτεσταντισμός δημιούργησε έναν «τρόπο ζωής» αρκετά διαφορετικό από τον Καθολικισμό.

Ως αποτέλεσμα αυτής της διαφωνίας σχετικά με τους τελικούς στόχους, οι ιδρυτές του Διαφωτισμού του σύγχρονου φιλελευθερισμού συμφώνησαν να περιορίσουν τη θρησκεία στον χώρο των προσωπικών πεποιθήσεων και να εστιάσουν την πολιτική στην ίδια τη ζωή και όχι στην καλή ζωή όπως ορίζεται από ένα συγκεκριμένο θρησκευτικό δόγμα. Επιπλέον, οι πρώτοι φυσικοί επιστήμονες βρίσκονταν σε μακροχρόνια διαμάχη με την Καθολική Εκκλησία. Μόνο με τον διαχωρισμό της εμπειρικής έρευνας από το θρησκευτικό δόγμα εμφανίστηκε η σύγχρονη φυσική επιστήμη και ο οικονομικός κόσμος που αυτή κατέστησε δυνατό.

Υπάρχει λοιπόν μια πολύ διαφορετική αντίληψη για τον δυτικό πολιτισμό από αυτή που προβάλλει ο Ρούμπιο, μια αντίληψη που βασίζεται στον ίδιο τον φιλελευθερισμό και περιλαμβάνει αξίες του Διαφωτισμού όπως η ανοιχτότητα, η ανεκτικότητα και ο σκεπτικισμός απέναντι στις παραδεδομένες ιδέες. Αυτή η εκδοχή του δυτικού πολιτισμού υποβάθμισε τον ρόλο της θρησκείας στην πολιτική. Μπορούμε να αναγνωρίσουμε πλήρως τις χριστιανικές ρίζες πολλών από τις ιδέες μας για τα δημοκρατικά δικαιώματα χωρίς να ορίζουμε τον κοινό μας πολιτισμό με θρησκευτικούς όρους. Πράγματι, οι κοινωνίες ήταν πολύ διαφορετικές όσον αφορά τις θρησκευτικές πεποιθήσεις, όχι μόνο στην τρέχουσα εποχή της μαζικής μετανάστευσης, αλλά ήδη από τον 16ο αιώνα.

Ακόμα δυσκολότερο από το να ορίσουμε τον πολιτισμό μας με βάση την κοινή θρησκεία είναι να τον ορίσουμε με όρους «κληρονομιάς» ή «προγόνων». Πρέπει να υπενθυμίσω στον Μάρκο Ρούμπιο ότι η δική του κληρονομιά και οι πρόγονοί του ανάγονται σε μια αυταρχική και Καθολική αυτοκρατορία των Αψβούργων, ενώ εκείνη του Τζέιμς Μονρό και του Τόμας Τζέφερσον ανάγεται σε ένα πολύ διαφορετικό και πιο φιλελεύθερο προτεσταντικό τμήμα της Ευρώπης.

Πρόσφατα απεβίωσε ο ηγέτης των πολιτικών δικαιωμάτων Τζέσι Τζάκσον. Ο Τζάκσον διαδραμάτισε κρίσιμο ρόλο στη διατήρηση του αγώνα για τη φυλετική ισότητα που ξεκίνησε ο μέντοράς του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ. Ωστόσο, ο Τζέσι Τζάκσον δεν βοήθησε σαφώς σε ένα θέμα. Το 1987 ήρθε στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ και ηγήθηκε διαδηλωτών σε μια διαμαρτυρία φωνάζοντας: «Hey, hey, ho, ho, Western Civ has got to go» (Έι, έι, ο, ο, η δυτική κουλτούρα πρέπει να φύγει).[3] Ως αποτέλεσμα αυτού του είδους των πιέσεων, το Στάνφορντ και άλλα ελίτ πανεπιστήμια κατήργησαν τα βασικά μαθήματα δυτικής κουλτούρας και τα αντικατέστησαν με ένα ασυνάρτητο μείγμα πολυπολιτισμικών μαθημάτων. Αυτό ήταν ένα μεγάλο λάθος.

Αυτό που ο Τζέσι Τζάκσον δεν αναγνώρισε ποτέ ήταν ότι η ίδια του η ζωή ήταν πλήρως διαμορφωμένη από τον δυτικό πολιτισμό, με όποιον από τις δύο τρόπους και αν οριστεί. Ήταν χριστιανός ιερέας σε ένα κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα του οποίου ηγούνταν άλλοι χριστιανοί ιερείς, όπως ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, ο οποίος κήρυττε τη βοήθεια προς «τους πιο αδύναμους», όπως είπε ο Ιησούς στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο.[4] Ήταν επίσης υποστηρικτής των καθολικών ανθρώπινων δικαιωμάτων, κάποιος του οποίου ο σκοπός προστατευόταν από το κράτος δικαίου που καθιέρωσε η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας και το Σύνταγμα της χώρας του.

Αυτή η προστασία δεν θα επιβιώσει αν οι μαθητές και οι μαθήτριες στη Δύση δεν μάθουν την ιστορία της δικής τους κουλτούρας. Ο μόνος τρόπος να αντιμετωπιστούν αντιδραστικές ιδέες όπως αυτές του Ρούμπιο ή του Βανς είναι να κατανοήσουμε σωστά πώς εξελίχθηκε ο δυτικός πολιτισμός και πώς ορίζεται σήμερα από τις φιλελεύθερες αξίες του Διαφωτισμού, που είχαν τις ρίζες τους στη χριστιανική πίστη. Αυτές οι «αφηρημένες ιδέες» είναι που ορίζουν τον τρόπο ζωής μας και για τις οποίες πρέπει να είμαστε πρόθυμοι να αγωνιστούμε και να πεθάνουμε σήμερα.