O Αρχιευρωπαίος έφυγε, όμως το έργο του, από την πρώτη του εμφάνιση στη δημόσια σφαίρα (“Mit Heidegger gegen Heidegger denken” - “Στρέφοντας τα εργαλεία της σκέψης του Χάιντεγκερ εναντίον του Χάιντεγκερ”, Frankfurter Allgemeine Zeitung, 1953) μέχρι και τις τελευταίες υποθήκες που μας άφησε πολύ πρόσφατα, μένουν. Για να μας κάνουν πιο καλούς Ευρωπαίους.
«The King is gone but he's not forgotten»· ο διάσημος στίχος του Καναδού τραγουδοποιού ταιριάζει εδώ μεταφορικά και γι' αυτόν τον άλλο «βασιλιά» που αναχώρησε. Τα «βασίλεια» του στο πνευματικό στερέωμα είναι η πολιτική φιλοσοφία του 20ού Αιώνα, οι κοινωνικές επιστήμες. Kαι εδώ κάτω στο έδαφος, η ενωμένη Ευρώπη ως αναγκαίο και πραγματοποιήσιμο σχέδιο και διαδικασία όλο και στενότερης ένωσης, που «είναι εδώ για να μείνει». Europe is here to stay.
Στους δύσκολους σημερινούς καιρούς, ευτυχώς δεν λείπουν τα πολιτικά μηνύματα φιλαλήθειας, θάρρους και ρεαλισμού. Όπως π.χ. τα πρόσφατα λόγια της Κάγια Κάλλας στους FT και λίγες μέρες πριν η ομιλία της στην Ζυρίχη, αλλά και ένα χρόνο παλαιότερα, τα εξίσου καθαρά λόγια του Dominique de Villepin, πρώην Πρωθυπουργού και Υπουργού Εξωτερικών της Γαλλίας, πιθανού διαδόχου του Μακρόν στην Γαλλική Προεδρία.
Δεν λείπουν τώρα και θαρραλέες απαντήσεις από την κοινωνία των πολιτών εν μέσω του ζόφου. Τέτοια απάντηση είναι, π.χ., η πρόσφατη νίκη του Τζεμ Έζντεμιρ, Γερμανού πολιτικού του Πράσινου Κόμματος, με οικογενειακή καταγωγή από Τούρκους μετανάστες και γιού μιας ράφτρας, αλλά πολύ αγαπητού σε όλη την Γερμανία, με σταδιοδρομία σε πολλές θέσεις της Ομοσπονδιακής κεντρικής πολιτικής σκηνής. Δεν είναι «μικρό» γεγονός, κι άς το αντιμετώπισαν σαν τέτοιο οι αιώνια ομφαλοσκόποι Έλληνες διεθνολογούντες. Συνέβη τώρα: Με τους Πούτιν, Τραμπ, Όρμπαν, AfD και λοιπούς να κρέμονται σαν βαμπίρ πάνω από τα κεφάλια ημών των Ευρωπαίων. Συμπεριλαμβανομένων των Γερμανών δημοκρατών. Ένας πολύ γνωστός πολιτικός του πιο φιλοευρωπαϊκού κόμματος της Γερμανίας νίκησε στις κοινοβουλευτικές εκλογές της Βάδης-Βυρτεμβέργης, ενός από τα τρία μεγαλύτερα και ίσως το οικονομικά ισχυρότερο και τεχνολογικά πιο σύγχρονο «κρατίδιο» (Ομόσπονδη Χώρα) της Γερμανίας. Με πληθυσμό αρκετά μεγαλύτερο από την Ελλάδα ολόκληρη.
Όλα αυτά δείχνουν, εκτός πολλών άλλων, και τούτο: Οι επί επτά δεκαετίες στοχασμοί πολιτικής φιλοσοφίας ή πολιτικής επιστήμης, συχνά «δύσκολοι», πολύπλοκοι, σαν «ψηλή περιπλοκάδα», και ο παραδειγματικός ευρωπαϊσμός του Χάμπερμας δεν άνθισαν ματαίως. Ασκούν επίδραση ανυπολόγιστου μεγέθους σε κρίσιμες μερίδες ποικίλων πολιτικών οικογενειών του δημοκρατικού φάσματος. Δεν έμειναν απλές θεωρίες, επειδή ο εμπνευστής τους ήταν, μέχρι τέλους, σκληρά μαχόμενο πολιτικόν ζώον. Ο Χάμπερμας ποτέ δεν κρύφτηκε στους ακαδημαϊκούς γυάλινους πύργους.