O Αρχιευρωπαίος έφυγε, αλλά το έργο του, από την αρχή μέχρι τις τελευταίες υποθήκες που άφησε, μένουν. Για να μας κάνουν πιο καλούς Ευρωπαίους.

«The king is gone but he's not forgotten»· ο διάσημος στίχος του Καναδού τραγουδοποιού ταιριάζει εδώ μεταφορικά και γι' αυτόν τον άλλο «βασιλιά» που αναχώρησε. Τα «βασίλεια» του στο πνευματικό στερέωμα είναι η πολιτική φιλοσοφία του 20ού Αιώνα, οι κοινωνικές επιστήμες. Kαι εδώ κάτω στο έδαφος, η ενωμένη Ευρώπη ως αναγκαίο και πραγματοποιήσιμο σχέδιο για το μέλλον μας, που «είναι εδώ για να μείνει». Europe is here to stay.

Στους δύσκολους σημερινούς καιρούς, ευτυχώς δεν λείπουν τα πολιτικά μηνύματα φιλαλήθειας, θάρρους και ρεαλισμού. Όπως π.χ. τα πρόσφατα λόγια της Κάγια Κάλλας στους FT και λίγες μέρες πριν η ομιλία της στην Ζυρίχη, αλλά και ένα χρόνο παλαιότερα, τα εξίσου καθαρά λόγια του Dominique de Villepin, πρώην Πρωθυπουργού και Υπουργού Εξωτερικών της Γαλλίας, πιθανού διαδόχου του Μακρόν στην Γαλλική Προεδρία.

Όμως δεν λείπουν τώρα και θαρραλέες απαντήσεις από την κοινωνία των πολιτών εν μέσω του ζόφου. Τέτοια απάντηση είναι, π.χ., η νίκη του Τζεμ Έζντεμιρ, Γερμανού πολιτικού του Πράσινου Κόμματος με οικογενειακή καταγωγή από Τούρκους μετανάστες και γιού μιας ράφτρας, αλλά πολύ αγαπητού στην Γερμανία και με πολυσύνθετη σταδιοδρομία στην Ομοσπονδιακή κεντρική πολιτική σκηνή, στις κοινοβουλευτικές εκλογές της Βάδης Βυρτεμβέργης, ενός από τα τρία μεγαλύτερα και ίσως το οικονομικά ισχυρότερο «κρατίδιο» (Ομόσπονδη Χώρα) της Γερμανίας. Με πληθυσμό αρκετά μεγαλύτερο από την Ελλάδα ολόκληρη.

Όλα αυτά δείχνουν, εκτός πολλών άλλων, και τούτο: Οι επί επτά δεκαετίες στοχασμοί πολιτικής φιλοσοφίας, πολιτικής επιστήμης και παραδειγματικού ευρωπαϊσμού του Χάμπερμας δεν άνθισαν ματαίως. Ασκούν επίδραση ανυπολόγιστου μεγέθους σε κρίσιμες μερίδες ποικίλων πολιτικών οικογενειών του δημοκρατικού φάσματος. Δεν έμειναν απλές θεωρίες, επειδή ο εμπνευστής τους ήταν, μέχρι τέλους, σκληρά μαχόμενο πολιτικόν ζώον. Ο Χάμπερμας ποτέ δεν κρύφτηκε στους ακαδημαϊκούς γυάλινους πύργους.