Η στάση της Σουηδίας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο συζητιέται ακόμη και παραμένει ένα από τα αμφιλεγόμενα κεφάλαια της σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας.
Για δεκαετίες, το κυρίαρχο αφήγημα εστίαζε σε μια πολιτική ουδετερότητας που συχνά εκλαμβανόταν ως δειλία ή οπορτουνισμός.
Όντως, η Στοκχόλμη διατήρησε εμπορικές σχέσεις με τη ναζιστική Γερμανία, εξάγοντας κρίσιμες πρώτες ύλες όπως σιδηρομετάλλευμα, και αυτό καθ' όλη τη διάρκεια του πολέμου. Επέτρεψε, μάλιστα, στα αρχικά στάδια, τη διέλευση γερμανικών στρατευμάτων προς την υπό γερμανική κατοχή Νορβηγία μέσω του εθνικού σιδηροδρομικού δικτύου της, με αποτέλεσμα να δεχθεί οξύτατη κριτική από τους Συμμάχους.
Η σκιά αυτής της πολιτικής ενισχύθηκε από την αρχική στάση τμημάτων της στρατιωτικής και πολιτικής ελίτ, που αντιμετώπιζαν με σχετική ανοχή, αν όχι συμπάθεια, την άνοδο του Χίτλερ.
Αυτή όμως είναι η μισή αλήθεια.
Ουδετερότητα ως Πολιτική Επιβίωσης
Η Σουηδία βρέθηκε σε εξαιρετικά ευάλωτη γεωπολιτική θέση. Όταν ξέσπασε ο πόλεμος τον Σεπτέμβριο του 1939, η τύχη της Σουηδίας ήταν αβέβαιη. Με συνδυασμό γεωπολιτικής τοποθεσίας, ρεαλπολιτικών ελιγμών και αφοσιωμένης στρατιωτικής ανάπτυξης μετά το 1942, η Σουηδία διατήρησε την επίσημη ουδετερότητά της σε ολόκληρη τη διάρκεια του πολέμου.
Με τη Νορβηγία και τη Δανία υπό ναζιστική κατοχή από το 1940, η πιθανότητα εισβολής ήταν υπαρκτή, και αυτό αντικατοπτρίζεται στο γεγονός ότι ο αμυντικός προϋπολογισμός της χώρας αυξήθηκε από 37 εκατομμύρια δολάρια το 1936 σε 322 εκατομμύρια το 1939, φτάνοντας στο αποκορύφωμα των 527 εκατομμυρίων το 1942.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ουδετερότητα δεν ήταν απλώς ιδεολογική επιλογή αλλά στρατηγική επιβίωσης. Μια μορφή Realpolitik που στόχευε στη διατήρηση της εθνικής κυριαρχίας.
Η πολιτική αυτή επέτρεψε στη Σουηδία να αποφύγει την καταστροφή και να διατηρήσει λειτουργικούς κρατικούς μηχανισμούς, οικονομία και υποδομές. Και ακριβώς αυτή η «διατήρηση ισχύος» ήταν που της έδωσε τη δυνατότητα να διαδραματίσει έναν ρόλο που ελάχιστοι θυμούνται σήμερα.
Ο Μεγάλος Λιμός: Η Ελλάδα στο Χείλος της Καταστροφής
Την ώρα που η Ευρώπη φλεγόταν, η Ελλάδα βίωνε μία από τις πιο σκοτεινές στιγμές της ιστορίας της. Μετά την εισβολή της Ιταλίας και τη γερμανική επέμβαση το 1941, η χώρα βυθίστηκε σε μια καταστροφική κατοχή. Επιτάξεις, ο συμμαχικός ναυτικός αποκλεισμός, η κατεστραμμένη υποδομή μετά τη γερμανική εισβολή και η ανάδυση μιας ισχυρής μαύρης αγοράς οδήγησαν στον Μεγάλο Λιμό, με το ποσοστό θνησιμότητας να φτάνει στο αποκορύφωμα κατά τον χειμώνα του 1941–42.
Οι συνθήκες ήταν άγριες. Σύμφωνα με τα αρχεία του γερμανικού στρατού, ο ρυθμός θνησιμότητας στην Αθήνα μόνο έφτασε τους 300 νεκρούς ημερησίως τον Δεκέμβριο του 1941, ενώ οι εκτιμήσεις του Ερυθρού Σταυρού ήταν ακόμη υψηλότερες, φτάνοντας τους 400 νεκρούς, και ορισμένες ημέρες η θνησιμότητα έφτανε τους 1.000.
Στους δρόμους της Αθήνας τα πτώματα ήταν κοινό θέαμα. Η τιμή του ψωμιού πολλαπλασιάστηκε σχεδόν κατά 90 φορές από τον Απρίλιο του 1941 έως τον Ιούνιο του 1942.
Συνολικά, ο απολογισμός ανήλθε σε περίπου 300.000 νεκρούς, δηλαδή περίπου 5% του πληθυσμού.
Η Μεγαλύτερη Ανθρωπιστική Επιχείρηση του Πολέμου
Σε αυτό το σημείο, η σουηδική ουδετερότητα απέκτησε εντελώς διαφορετικό νόημα. Η Σουηδία ανέλαβε τη μεγαλύτερη διεθνή ανθρωπιστική προσπάθεια κατά τον πόλεμο: τις αποστολές βοήθειας στην υπό αξονική κατοχή Ελλάδα, που υπέφερε από λιμό. Αν και η επιχείρηση περιγράφηκε ως η μεγαλύτερη διεθνής ανθρωπιστική προσπάθεια κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, είναι σήμερα σχεδόν ξεχασμένη.
Με πρωτοβουλία που συνδύαζε διπλωματική ευελιξία και ανθρωπιστική ευθύνη, Βρετανοί και Γερμανοί συμφώνησαν σε έναν συμβιβασμό που ήταν μοναδικός για τα δεδομένα του πολέμου: ο Καναδάς θα παρείχε σιτηρά ενώ η Σουηδία θα εξασφάλιζε εμπορικά πλοία.
Η επιχείρηση τέθηκε υπό διεθνή επιτροπή με ισχυρή σουηδική παρουσία και επικεφαλής τον διπλωμάτη Paul Mohn.
Το γεγονός ότι οι Βρετανοί και οι Αμερικανοί εμπιστεύτηκαν τη σουηδική κυβέρνηση περισσότερο από τον Ερυθρό Σταυρό λέει πολλά για την εμπιστοσύνη που έτρεφαν οι Σύμμαχοι στη Σουηδία, ακόμα και στο πλαίσιο του 1942, όταν η πολιτική παραχωρήσεων προς τη Γερμανία ήταν ακόμη εκτεταμένη.
Άνθρωποι στο Πεδίο: Η Ανθρώπινη Διάσταση της Επιχείρησης
Από το 1942 και μετά, σουηδικά πλοία διέσχιζαν τον Ατλαντικό και τη Μεσόγειο, φτάνοντας στην Ελλάδα με ουδέτερα σουηδικά σκάφη από τον Νοέμβριο του 1942. Οι αποστολές δεν ήταν χωρίς κόστος: πλοία τορπιλίστηκαν, πληρώματα χάθηκαν, και οι απεσταλμένοι στην ελληνική ύπαιθρο εργάζονταν υπό διαρκή απειλή.
Ένας από τους Σουηδούς στο πεδίο ήταν ο Sture Linnér. Στα απομνημονεύματά του, ο Linnér περιγράφει την κατάσταση όταν ταξίδεψε από την Αθήνα στη Θεσσαλία για να αρχίσει τη δουλειά του ως επαρχιακός αντιπρόσωπος: «Κατεστραμμένοι δρόμοι, ανατιναγμένες γέφυρες, στρατιωτικά οδοφράγματα, ναρκοπέδια, αιφνίδιες ριπές πολυβόλων από κατακτητές ή αντάρτες».
Ο Στούρε Λινέρ, καθηγητής ελληνικής γλώσσας και πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο της Ουψάλα, είχε στενή σχέση με την Ελλάδα που διατήρησε για όλη τη ζωή του και συνέγραψε περισσότερα από 30 βιβλία για τον ελληνικό πολιτισμό και ιστορία, και δίκαια μπορεί να χαρακτηριστεί ως ο μεγαλύτερος σουηδός Ελληνιστής.
Αξίζει ιδιαίτερης μνείας και η μαρτυρία του Linnér για τη σφαγή του Διστόμου τον Ιούνιο του 1944, όταν βρέθηκε στο σημείο της τραγωδίας με φορτίο τροφίμων και φαρμάκων.
Η παρουσία σουηδών αξιωματούχων σε τέτοιες στιγμές δεν ήταν μόνο ανθρωπιστικής φύσης, αποτελούσε και μία αθόρυβη, αλλά καίρια, μαρτυρία για τα εγκλήματα της κατοχής.
Αν και είναι αδύνατον να υπολογιστεί με ακρίβεια πόσες ζωές σώθηκαν χάρη στις αποστολές αυτές, είναι βέβαιο ότι οι παραδόσεις απέτρεψαν έναν νέο λιμό της κλίμακας του χειμώνα 1941–42.
Ένα Ξεχασμένο «Φωτεινό Σημείο»
Η συμβολή αυτή δεν αναιρεί τις σκιές της σουηδικής πολιτικής. Οι εμπορικές σχέσεις με τη ναζιστική Γερμανία και η καθυστερημένη προσαρμογή της εξωτερικής πολιτικής, ιδιαίτερα πριν τη στροφή του πολέμου με τη Μάχη του Στάλινγκραντ, παραμένουν αντικείμενο δικαιολογημένης κριτικής. Ωστόσο, η ιστορική αποτίμηση δεν μπορεί να είναι μονοδιάστατη.
Η κυρίαρχη ιστορία έχει περιστραφεί γύρω από τη δειλία και τον οπορτουνισμό της Σουηδίας, με έμφαση στην πολιτική παραχωρήσεων και στο εμπόριο με τη ναζιστική Γερμανία. Ωστόσο, η ανθρωπιστική αυτή προσπάθεια βάζει την ουδετερότητα της Στοκχόλμης υπό ένα εν μέρει διαφορετικό πρίσμα.
Η ίδια ουδετερότητα που κατηγορήθηκε ως καιροσκοπική επέτρεψε στη Σουηδία να λειτουργήσει ως αξιόπιστος διαμεσολαβητής, ως η μόνη δύναμη που μπορούσε να αποσπάσει την εμπιστοσύνη και των δύο εμπόλεμων πλευρών ταυτόχρονα. Χωρίς αυτή τη θέση «ενδιάμεσου», η επιχείρηση διάσωσης της Ελλάδας πιθανότατα δεν θα είχε υπάρξει.
Συμπέρασμα
Η περίπτωση της Σουηδίας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα της πολυπλοκότητας της διεθνούς πολιτικής σε συνθήκες ακραίας κρίσης. Ανάμεσα στη Realpolitik και τον ανθρωπισμό, η χώρα κινήθηκε σε μια λεπτή ισορροπία. Πότε υποχωρώντας απέναντι στις απαιτήσεις της επιβίωσης και πότε υπερβαίνοντας τα στενά εθνικά συμφέροντα για να σώσει ζωές ανθρώπων σε ξένη γη.
Η επιχείρηση βοήθειας στην Ελλάδα παραμένει ένα σχεδόν λησμονημένο κεφάλαιο, τόσο στη σουηδική όσο και στην ελληνική ιστορική μνήμη.
Ίσως η λήθη αυτή να οφείλεται στο ότι δεν εξυπηρετεί εύκολα καμία από τις κυρίαρχες αφηγήσεις: ούτε τη μαύρη εικόνα της σουηδικής συνέργειας, ούτε την αγνή αφήγηση της ηρωικής αντίστασης. Και όμως, ακριβώς σε αυτή την ενδιάμεση γκρίζα ζώνη βρίσκεται συχνά η πιο ειλικρινής ιστορία.
Η «φωτεινή στιγμή» της Σουηδίας δεν βρίσκεται στην καθαρότητα των επιλογών της, αλλά στην ικανότητά της, παρά τις αντιφάσεις, να σώσει ζωές όταν αυτό είχε πραγματικά σημασία.