Η πολιτική αλλαγή δεν αρχίζει από τα προγράμματα των κομμάτων αλλά από τους θεσμούς που καθορίζουν ποιος έχει τη δύναμη να αποφασίζει για ρόλους και πολιτικές.
Η συζήτηση για τον ρόλο και τη λειτουργία των πολιτικών κομμάτων στη χώρα μας συνιστά θεμελιώδες ερώτημα της ίδιας της ποιότητας της δημοκρατίας. Από τη στιγμή που τα κόμματα αποτελούν τους βασικούς πυλώνες διαμεσολάβησης μεταξύ κοινωνίας και κράτους-εξουσίας, η αξιοπιστία της εσωκομματικής τους δημοκρατίας επηρεάζει άμεσα την ποιότητα των θεσμών.
Στην Ελλάδα παρά τις μεγάλες πολιτικές κρίσεις η συζήτηση αυτή παραμένει επιφανειακή ή ανύπαρκτη σε κόμματα που άσκησαν ή ασκούν εξουσία. Οι εσωκομματικές διαδικασίες αντιμετωπίζονται είτε ως τεχνικές λεπτομέρειες είτε ως εργαλεία εσωτερικών ισορροπιών και προσωπικών φιλοδοξιών μακριά από την κοινωνία.
Ωστόσο, στις ώριμες ευρωπαϊκές δημοκρατίες η θεσμική λειτουργία των κομμάτων αποτελεί αντικείμενο συνεχούς αναστοχασμού και μεταρρύθμισης.
Σε αυτή τη κρίσιμη συγκυρία, το ΠΑΣΟΚ έχει μια ιστορική ευκαιρία και ίσως μια ιστορική υποχρέωση, να μετατραπεί στο πρώτο ελληνικό κόμμα που θα προχωρήσει σε ουσιαστικό εκσυγχρονισμό των θεσμών και της λειτουργίας του με βαθιές μεταρρυθμίσεις που θα εναρμονίζονται με τις βέλτιστες ευρωπαϊκές πρακτικές της σύγχρονης σοσιαλδημοκρατίας.
Ζητήματα οπως ο τρόπος εκλογής προέδρων ή κομματικών οργάνων (decision makers) και γενικά η συνολική διαδικασία συγκρότησης των συνεδρίων συχνά δεν αντανακλούν με επάρκεια τις πραγματικές κοινωνικές δυναμικές κι αυτό αντανακλάται στα υψηλά ποσοστά αποχής στις εθνικές και ΤΑ εκλογές.
Όμως, σε αυτές τις συνθήκες, η πολιτική διαδικασία μπορεί να λειτουργεί ως τροχοπέδη πραγματικής ανανέωσης με πρόσωπα ευρείας αποδοχής και ικανοτήτων. Οι επιλογές που αναδεικνύονται μέσα από τις υφιστάμενες διαδικασίες δεν αντανακλούν πάντοτε τις προσδοκίες της κοινωνικής πλειοψηφίας αλλά τις προτεραιότητες μιας μικρότερης, καλύτερα οργανωμένης ομάδας που διαθέτει μεγαλύτερη επιρροή εξουσίας μόνο σε απόλυτα κλειστούς κομματικούς μηχανισμούς.
Το βασικό ερώτημα είναι κρίσιμο, ποιος ψηφίζει και με ποιον τρόπο ψηφίζει για την εκλογή οργάνων ή συνέδρων; Δεν είναι δυνατόν ένα κόμμα που θέλει να εκφράσει με σοβαρότητα τη σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία να παραμένει εγκλωβισμένο σε διαδικασίες θολές, αμφίσημες και πολιτικά προβληματικές.
Πριν από 22 χρόνια ακριβώς, ο Γιώργος Παπανδρέου, αν και μοναδικός τότε υποψήφιος, επέλεξε τη διαδικασία της ανοιχτής εσωκομματικής εκλογής, καταργώντας στην πράξη την ουσιαστική διάκριση ανάμεσα στα μέλη και τους φίλους του κόμματος. Έκτοτε, διαμορφώθηκε ένα μοντέλο στο οποίο μπορεί να συμμετέχει ακόμα και στις πιο κρίσιμες εσωτερικές διαδικασίες σχεδόν οποιοσδήποτε, ανεξαρτήτως της πραγματικής του σχέσης με το ΠΑΣΟΚ, την ιδεολογία του, της πολιτικής του διαδρομής ή τις υποχρεώσεις του απέναντι στην παράταξη, εκτός των 2 ευρώ την ώρα της ψηφοφορίας.
Είναι εύλογο, λοιπόν, να τίθεται το εξής ερώτημα, μπορεί να θεωρείται δημοκρατική, θεσμική και διαφανής μια διαδικασία στην οποία για την εκλογή προέδρου ή συνέδρων αποφασίζει ακόμη και κάποιος που δεν έχει ποτέ στηρίξει πολιτικά το ΠΑΣΟΚ;
Το φαινόμενο αυτό δεν είναι καινούργιο. Ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα ο Robert Michels περιέγραψε τη δυναμική αυτή μέσα από τον «σιδηρούν νόμο της ολιγαρχίας», σύμφωνα με τον οποίο κάθε σύνθετη οργάνωση τείνει να συγκεντρώνει την εξουσία σε μια μικρή ομάδα που ελέγχει τους μηχανισμούς λειτουργίας της. Στη σύγχρονη πολιτική επιστήμη, η συζήτηση επανέρχεται μέσα από τη θεωρία των Cartel Party Theory, η οποία επισημαίνει ότι τα κόμματα κινδυνεύουν να μετατραπούν σε κλειστά συστήματα διαχείρισης της πολιτικής εξουσίας, απομακρυσμένα από την κοινωνική βάση που υποτίθεται ότι εκπροσωπούν.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η απάντηση δεν βρίσκεται ούτε στον στενό οργανωτικό έλεγχο ούτε στην ανεξέλεγκτη λειτουργία των διαδικασιών. Βρίσκεται σε ένα ισορροπημένο θεσμικό μοντέλο που συνδυάζει σαφείς κανόνες συμμετοχής, διαφανή μητρώα μελών και ουσιαστικούς μηχανισμούς λογοδοσίας.
Σε αυτή τη συγκυρία, το ΠΑΣΟΚ έχει μια μοναδική ευκαιρία να πρωτοπορήσει στον ελληνικό πολιτικό χώρο.
Διεθνή παραδείγματα θεσμικού εκσυγχρονισμού
Στην Ευρώπη αρκετά σοσιαλδημοκρατικά κόμματα έχουν επιχειρήσει τα τελευταία χρόνια βαθιές οργανωτικές μεταρρυθμίσεις.
Ενδεικτικά, το SPD της Γερμανίας αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Αυτό το κόμμα διατηρεί ένα αυστηρά καταγεγραμμένο μητρώο μελών, ενώ σημαντικές αποφάσεις όπως η συμμετοχή σε κυβερνητικούς συνασπισμούς τίθενται σε εσωκομματικό δημοψήφισμα μεταξύ των μελών και όχι των συνέδρων. Το 2013 και το 2018 οι συμφωνίες κυβερνητικής συνεργασίας με τη CDU/CSU εγκρίθηκαν μέσω πανεθνικής ψηφοφορίας των μελών του κόμματος, διασφαλίζοντας υψηλό βαθμό νομιμοποίησης.
Στο Εργατικό Κόμμα της Βρετανίας (Labour Party) εφαρμόζεται ένα πολυεπίπεδο μοντέλο συμμετοχής που συνδυάζει οργανωμένα μέλη, συνδικαλιστικές οργανώσεις και εγγεγραμμένους υποστηρικτές. Παρά τις αδυναμίες του συστήματος, το κόμμα έχει επενδύσει σε θεσμικούς μηχανισμούς εσωτερικής λογοδοσίας και σε διαφανείς διαδικασίες επιλογής υποψηφίων.
Στη Σουηδία, το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα (SAP) λειτουργεί με ισχυρή οργανωτική βάση, τοπικές κομματικές οργανώσεις με πραγματικές αρμοδιότητες και σαφές σύστημα αντιπροσώπευσης στα συνέδρια. Η οργανωτική σταθερότητα θεωρείται θεμέλιο της πολιτικής αξιοπιστίας.
Παρόμοιες μεταρρυθμίσεις έχουν επιχειρηθεί και σε κόμματα όπως το Partido Socialista της Πορτογαλίας ή το Partido Socialista Obrero Español (PSOE), τα οποία έχουν επενδύσει στη διαφάνεια, στην ψηφιακή συμμετοχή των μελών και στη θεσμική αναβάθμιση των κομματικών διαδικασιών.
Η κοινή συνισταμένη όλων αυτών των παραδειγμάτων είναι σαφής ότι
η δημοκρατία των κομμάτων βασίζεται σε θεσμούς, κανόνες και οργανωμένη συμμετοχή.
Κλείνοντας, η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι τα κόμματα που διατηρούν ισχυρή κοινωνική νομιμοποίηση είναι εκείνα που έχουν επενδύσει σε θεσμική διαφάνεια, οργανωμένη συμμετοχή των μελών και σαφείς διαδικασίες λογοδοσίας. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν το SPD και το Swedish Social Democratic Party, τα οποία συνδυάζουν την ευρεία πολιτική απήχηση με ισχυρούς θεσμούς εσωτερικής δημοκρατίας.
Η πρόκληση της κομματικής δημοκρατίας στον 21ο αιώνα στην Ελλάδα
Αν το ΠΑΣΟΚ αποφασίσει να καταστεί πρωτοπόρος δύναμη θεσμικού μετασχηματισμού στην Ελλάδα, οφείλει να προχωρήσει σε ένα συνεκτικό πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων που θα ενισχύουν τη δημοκρατική συμμετοχή, τη διαφάνεια και τη θεσμική αξιοπιστία. Στο πλαίσιο αυτό προτείνονται δέκα θεμελιώδεις μεταρρυθμιστικές τομές.
Πρώτον, απαιτείται η δημιουργία ενός ενιαίου και αξιόπιστου ψηφιακού μητρώου ενεργών μελών. Η ύπαρξη σαφώς προσδιορισμένου σώματος μελών αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για κάθε σύγχρονο δημοκρατικό κόμμα. Η καταγραφή, η διαρκής επικαιροποίηση και η διαφάνεια του μητρώου αποτελούν βασικές εγγυήσεις για την ακεραιότητα των εσωκομματικών διαδικασιών.
Δεύτερον, αναγκαία θεσμοθέτηση σαφών κατηγοριών πολιτικής συμμετοχής. Η διάκριση μεταξύ μελών, υποστηρικτών και φίλων του κόμματος δεν περιορίζει τη δημοκρατία, αντίθετα, την ενισχύει, διότι αποσαφηνίζει τα δικαιώματα και τις ευθύνες κάθε μορφής πολιτικής συμμετοχής.
Τρίτον, η εκλογή των συνέδρων οφείλει να πραγματοποιείται αποκλειστικά από ενεργά μέλη του κόμματος. Το συνέδριο αποτελεί τον κορυφαίο θεσμό δημοκρατικής νομιμοποίησης ενός κόμματος και η συγκρότησή του πρέπει να αντανακλά τη συνειδητή συμμετοχή των μελών και όχι ευκαιριακές ή περιστασιακές κινητοποιήσεις.
Τέταρτον, για κρίσιμες στρατηγικές αποφάσεις του κόμματος θα πρέπει να καθιερωθεί η πρακτική των εσωκομματικών δημοψηφισμάτων μεταξύ των μελών.
Η συμμετοχή των μελών στη λήψη αποφάσεων για ζητήματα όπως οι κυβερνητικές συνεργασίες ή οι σημαντικές πολιτικές κατευθύνσεις ενισχύει την εσωτερική δημοκρατία και την πολιτική νομιμοποίηση.
Πέμπτον, το ΠΑΣΟΚ οφείλει να αξιοποιήσει τις δυνατότητες της ψηφιακής τεχνολογίας για τη δημιουργία μιας σύγχρονης πλατφόρμας συμμετοχικής δημοκρατίας. Μέσω αυτής, τα μέλη θα μπορούν να συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση πολιτικών προτάσεων σε θεματικές διαβουλεύσεις και σε διαδικασίες συλλογικής λήψης αποφάσεων.
Έκτον, η επιλογή των υποψηφίων για δημόσια αξιώματα πρέπει να διέπεται από πλήρως διαφανείς διαδικασίες. Η καθιέρωση εσωκομματικών προκριματικών διαδικασιών, η δημοσιοποίηση των βιογραφικών στοιχείων των υποψηφίων και η αξιολόγηση με αντικειμενικά κριτήρια μπορούν να ενισχύσουν την αξιοκρατία και την αξιοπιστία του κόμματος.
Έβδομον, είναι απαραίτητη η θεσμοθέτηση αποτελεσματικών μηχανισμών εσωτερικής λογοδοσίας. Τα κομματικά όργανα οφείλουν να λειτουργούν με διαφάνεια, να παρουσιάζουν τακτικές εκθέσεις πεπραγμένων και να υπόκεινται σε διαδικασίες αξιολόγησης, διασφαλίζοντας ότι η άσκηση της εξουσίας στο εσωτερικό του κόμματος παραμένει υπό δημοκρατικό έλεγχο.
Όγδοον, το κόμμα πρέπει να επενδύσει συστηματικά στην πολιτική εκπαίδευση των στελεχών του. Η δημιουργία μιας οργανωμένης σχολής πολιτικής εκπαίδευσης θα συμβάλει στην καλλιέργεια πολιτικής παιδείας, στην ανάπτυξη νέων στελεχών και στην ενίσχυση της ποιότητας του δημόσιου πολιτικού λόγου.
Ένατον, η πλήρης οικονομική διαφάνεια αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών προς τα πολιτικά κόμματα. Η δημοσιοποίηση των οικονομικών στοιχείων και η ύπαρξη ανεξάρτητων μηχανισμών ελέγχου ενισχύουν τη θεσμική αξιοπιστία και τη δημόσια λογοδοσία.
Δέκατον, το καταστατικό του κόμματος πρέπει να ενσωματώσει μια σαφή αρχή θεσμικής προστασίας των διαδικασιών του. Οι κανόνες λειτουργίας ενός δημοκρατικού κόμματος δεν μπορούν να μεταβάλλονται κατά περίπτωση για να εξυπηρετήσουν συγκυριακές πολιτικές σκοπιμότητες. Η θεσμική σταθερότητα αποτελεί προϋπόθεση για τη διατήρηση της αξιοπιστίας και της εμπιστοσύνης.
Αυτές οι προτάσεις για μεταρρυθμίσεις συνιστούν μια βαθύτερη θεσμική τομή που μπορεί να μετατρέψει το ΠΑΣΟΚ σε πρότυπο σύγχρονου ευρωπαϊκού κόμματος. Ένα κόμμα που λειτουργεί με διαφάνεια, θεσμική σοβαρότητα και ουσιαστική συμμετοχή των οργανωμένων μελών του μπορεί να αποτελέσει ισχυρό φορέα πολιτικών προτάσεων και παράδειγμα δημοκρατικής λειτουργίας για ολόκληρο το πολιτικό σύστημα.
Σε μια εποχή όπου η εμπιστοσύνη προς την πολιτική δοκιμάζεται, η ανανέωση της δημοκρατίας αρχίζει από την ανανέωση των κομμάτων. Και το ΠΑΣΟΚ οφείλει να βρεθεί στην πρωτοπορία αυτής της θεσμικής μεταρρύθμισης και να μετασχηματιστεί σε ένα πραγματικά σύγχρονο, θεσμικό και διαφανές κόμμα με σαφείς κανόνες λειτουργίας, ουσιαστική λογοδοσία και οργανική σύγκλιση με τις βέλτιστες πρακτικές των μεγάλων σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων της Ευρώπης. Μόνο έτσι θα αποκτήσει ξανά ισχυρή πολιτική αξιοπιστία, εσωτερική συνοχή και καθαρή προοπτική διακυβέρνησης που χρειάζεται άμεσα η Χώρα μας.