Ένας αιώνας συμπληρώθηκε από την υπογραφή στην Λωζάννη της Ελβετίας (30 Ιανουαρίου 1923) της «Σύμβασις περί ανταλλαγής των ελληνικών και τουρκικών πληθυσμών».
Ακόμη κι αν υιοθετηθεί η αντίληψη του «τελευταίου μανδαρίνου», του Κινέζου πρωθυπουργού Τσού Εν Λάϊ, ότι εκατό χρόνια είναι πολύ μικρό διάστημα για να εκτιμηθούν οι επιπτώσεις αυτής της Πράξης, η αλήθεια είναι ότι με μόλις 19 άρθρα ορίσθηκε η τύχη 2.000.000 ανθρώπων (1,5 εκατομ. Έλληνες και 500 χιλιάδες Τούρκοι) και σφραγίσθηκε το μέλλον τους.
Όσο κι αν η Ιστορία «θέλει τον χρόνο της», οι συνέπειες της «Σύμβασις» εκταμιεύθηκαν αμέσως για τους απλούς ανθρώπους, που εκόντες-άκοντες υπέκυψαν σε μια μοίρα που αποφασίσθηκε από άλλους.
Υπό την εποπτεία-και με την συνδρομή-Μεγάλων Δυνάμεων, η Ελλάδα και η Τουρκία υιοθέτησαν και εφάρμοσαν ένα μοντέλο μαζικής και υποχρεωτικής ανταλλαγής πληθυσμών, του οποίου η «λογική» φαντάζει ακόμη και σήμερα, έναν αιώνα μετά, ιδιαίτερα ελκυστική σε ηγέτες και κράτη που δεν αντέχουν την ιδέα της ποικιλομορφίας και της συνύπαρξης με τον «άλλον».
Λίγους μήνες πριν Έλληνες και Τούρκοι αχθούν στην συμφωνία που υπέγραψαν στην Λωζάννη, ένας νεαρός δημοσιογράφος, ο 23χρονος Έρνεστ Χένμινγουεϊ, αυτόπτης μάρτυρας μιας εξελισσόμενης τραγωδίας, τηλεγραφούσε στην Toronto Star, την εφημερίδα του: «Μιναρέδες ξεπρόβαλαν από την Αδριανούπολη μέσα στη βροχή κατά μήκος της λασπωμένης πεδιάδας. Τα κάρα συνωστίζονταν για τριάντα μίλια στον δρόμο για την Ορεστιάδα. Νεροβούβαλοι και βοοειδή έσερναν τα κάρα μέσα στη λάσπη. Δεν ήξερες πού άρχιζε και πού τελείωνε αυτό το καραβάνι. Μόνο κάρα φορτωμένα με όλα τους τα υπάρχοντα. Γέροι και γυναίκες, μούσκεμα από τη βροχή, περπατούσαν σπρώχνοντας τα ζώα. Ο Έβρος, κίτρινος από τη λάσπη. Κατέβαινε σχεδόν μέχρι τη γέφυρα… Τα γυναικόπαιδα βρίσκονταν στοιβαγμένα σε κάρα ανάμεσα σε στρώματα, καθρέπτες, ραπτομηχανές, δέματα, σακιά με πράγματα. Μια γυναίκα γεννούσε, μ’ ένα νεαρό κορίτσι να τη σκεπάζει με κουβέρτα κλαίγοντας. Τρομοκρατήθηκα αντικρίζοντας την σκηνή. Έβρεχε όλη την ώρα στη διάρκεια της εκκένωσης». (Ernest Hemingway, In Our Time).