Σχεδόν μισό αιώνα μετά την εγκαθίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας, το Ιράν βρίσκεται σήμερα σε ένα ιστορικό σημείο καμπής. Η εξέγερση που κλιμακώνεται τις πρώτες ημέρες του 2026 δεν είναι απλώς μια διαμαρτυρία, αλλά η κορύφωση μιας μακράς και αιματηρής πορείας αντίστασης που έχει αλλάξει ριζικά το πρόσωπο της χώρας. Η εξέγερση του 2026 συνδυάζει την οικονομική απόγνωση με την πολιτική οργή. Η ακραία υποτίμηση του νομίσματος και οι απεργίες στο Μεγάλο Παζάρι πλαισιώνονται από το πνεύμα των Αμινί και Μοχαμαντί: μια ακλόνητη απαίτηση για ένα Ιράν κοσμικό και ελεύθερο.

Με τον όρο Ιρανική επανάσταση ή Ισλαμική επανάσταση αναφέρονται τα γεγονότα που οδήγησαν στην πτώση της ιρανικής μοναρχίας και της δυναστείας Παχλαβί (1925–79), καταλήγοντας στην εγκαθίδρυση ισλαμικής δημοκρατίας στο Ιράν με ιδρυτή τον αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί.

Διαδηλώσεις διαμαρτυρίας κατά του σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί και του τρόπου διακυβέρνησής του ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του 1970 καταγγέλλοντας, μεταξύ άλλων, παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, φαινόμενα λογοκρισίας, την οικονομική πολιτική αλλά και την επιρροή ξένων δυνάμεων σε όλους τους τομείς της ιρανικής κοινωνίας. Η επανάσταση υπήρξε το αποκορύφωμα ενός κινήματος που διαμορφώθηκε μέσα από τον συνασπισμό διαφορετικών κοινωνικών ομάδων, όπως κληρικών, εμπόρων, φοιτητών και διανοούμενων, με διαφορετικές πολιτικές ιδεολογίες. Το παραδοσιακό θρησκευτικό κόμμα του Χομεϊνί επικράτησε κατά τη σύγχυση και την αταξία που αναπτύχθηκε στον απόηχο της επανάστασης και μέσα από τη διεξαγωγή εθνικού δημοψηφίσματος, την 1η Απριλίου 1979, το Ιράν έγινε και επίσημα ισλαμική δημοκρατία. Το νέο θεοκρατικό σύνταγμα της χώρας που τέθηκε σε ισχύ τον Δεκέμβριο του 1979 αντικατέστησε το σύνταγμα του 1906 και ανέδειξε τον Χομεϊνί ως ανώτατο ηγέτη του κράτους.

Η αντίσταση κατά του ισλαμικού καθεστώτος

Η αντίσταση  κατά του νέου καθεστώτο ξεκίνησε σχεδόν την επόμενη μέρα της Επανάστασης του 1979. Ήδη από τον Μάρτιο εκείνης της χρονιάς, οι Ιρανές γυναίκες βγήκαν στους δρόμους ενάντια στην υποχρεωτική μαντίλα, αντιλαμβανόμενες νωρίς την απώλεια των ελευθεριών τους. Η δεκαετία του '80 σημαδεύτηκε από άγρια καταστολή και μαζικές εκτελέσεις πολιτικών αντιφρονούντων, ενώ το 1999 η φοιτητική εξέγερση στην Τεχεράνη έδειξε για πρώτη φορά ότι η νέα γενιά, που γεννήθηκε μέσα στο καθεστώς, άρχιζε να το αμφισβητεί ανοιχτά.

Οι Σταθμοί που Συλόνισαν το Καθεστώς

1. Αρχές δεκαετίας '80: Βίαιες συγκρούσεις ξέσπασαν μεταξύ του νέου καθεστώτος και πολιτικών ομάδων (όπως οι Μουτζαχεντίν του Λαού και Κούρδοι αυτονομιστές), οι οποίες οδήγησαν σε μαζικές εκτελέσεις και την πλήρη εδραίωση της θεοκρατίας. 

2. Το Φοιτητικό Κίνημα (1999)

• Ιούλιος 1999: Η πρώτη μεγάλη πρόκληση μετά τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ. Φοιτητές διαδήλωσαν κατά του κλεισίματος μεταρρυθμιστικής εφημερίδας. Η βίαιη εισβολή της αστυνομίας σε εστίες προκάλεσε εξέγερση σε όλη τη χώρα με χιλιάδες συλλήψεις. 

3. Η Πράσινη Επανάσταση (2009)

• Αφορμή: Καταγγελίες για νοθεία στις προεδρικές εκλογές υπέρ του Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ.
• Σημασία: Ήταν οι μεγαλύτερες διαδηλώσεις από το 1979. Εκατομμύρια Ιρανοί βγήκαν στους δρόμους με το σύνθημα «Πού είναι η ψήφος μου;». Το καθεστώς κατέστειλε το κίνημα με δολοφονίες (όπως της Νεντά Αγκά-Σολτάν) και φυλακίσεις των ηγετών της αντιπολίτευσης. 

Η σύγχρονη φάση της εξέγερσης φέρει ανεξίτηλη τη σφραγίδα δύο γυναικών που έγιναν τα παγκόσμια σύμβολα της ιρανικής αξιοπρέπειας:

Μαχσά «Τζίνα» Αμινί: Ο θάνατός της τον Σεπτέμβριο του 2022, μετά τη σύλληψή της από την «αστυνομία ηθών» επειδή δεν φορούσε σωστά τη μαντίλα της, υπήρξε το σημείο μηδέν. Το όνομά της έγινε σύνθημα («Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία») που ένωσε για πρώτη φορά διαφορετικές κοινωνικές τάξεις και εθνότητες. Η θυσία της Αμινί μετέτρεψε την ατομική καταπίεση σε συλλογική επανάσταση, γκρεμίζοντας το τείχος του φόβου απέναντι στους θρησκευτικούς κανόνες ένδυσης.

Ναργκίς Μοχαμαντί: Η βραβευμένη με Νόμπελ Ειρήνης (2023) ακτιβίστρια αποτελεί τη φωνή της ηθικής αντίστασης μέσα από τις φυλακές Εβίν. Παρά τις πολυετείς κακώσεις, τις φυλακίσεις και τον αποχωρισμό από την οικογένειά της, η Μοχαμαντί παραμένει ο «φάρος» της εξέγερσης. Η δράση της υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και κατά της θανατικής ποινής έδωσε στο κίνημα το απαραίτητο θεωρητικό και ηθικό υπόβαθρο, θυμίζοντας στη διεθνή κοινότητα ότι ο αγώνας συνεχίζεται ακόμα και πίσω από τα κάγκελα.

Σήμερα, η κατάσταση έχει λάβει υπαρξιακές διαστάσεις για το καθεστώς. Η εξέγερση του 2026 διαφέρει από τις προηγούμενες γιατί συνδυάζει τρία εκρηκτικά στοιχεία:

• Οικονομική Κατάρρευση: Ο πληθωρισμός εκτός ελέγχου και η πτώση του νομίσματος έχουν οδηγήσει το Μεγάλο Παζάρι –τον παραδοσιακό σύμμαχο του κλήρου– σε απεργία.
• Πολιτική Σύμπνοια: Η εξόριστη αντιπολίτευση, υπό τον Ρεζά Παχλαβί, φαίνεται να συντονίζεται πιο αποτελεσματικά με τους διαδηλωτές στο εσωτερικό.
• Διεθνής Απομόνωση: Η πίεση από τις ΗΠΑ και τη διεθνή κοινότητα εντείνεται, καθώς οι αναφορές για δεκάδες νεκρούς και χιλιάδες συλλήψεις σε περισσότερες από 100 πόλεις πληθαίνουν.