«Ποιο είναι το κόστος των ψεμάτων; Δεν είναι ότι θα τα μπερδέψουμε με την αλήθεια. Ο αληθινός κίνδυνος είναι ότι αν ακούσουμε αρκετά ψέματα τότε δε θα αναγνωρίζουμε καθόλου την ίδια την αλήθεια», αφηγείται στο μαγνητόφωνο ο πυρηνικός φυσικός Valery Legasov λίγο πριν περάσει τη θηλειά στο λαιμό του -στην εξαιρετική σειρά της HBO.

Σαράντα χρόνια σήμερα από την καταστροφή του Chernobyl και η «διαθήκη» που αφήνει ο Legasov ακούγεται ακόμη επίκαιρη. Σε μια εποχή που όντως κινδυνεύουμε να μην αναγνωρίζουμε την αλήθεια πίσω από τον ορυμαγδό των ψεμάτων.

Και δεν εννοούμε μόνο τα κατευθυνόμενα ψέματα που παράγουν οι προπαγανδιστικοί μηχανισμοί της εξουσίας -του τύπου «τρώτε μαρούλια» και «προπαγάνδα της Δύσης». Μ’ αυτά έχουμε σαρκάσει και συνεχίζουμε να σαρκάζουμε. Εννοούμε τα ψεύδη που είναι σύμφυτα με τα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Γιατί σ’ αυτά τα ψεύδη στηρίζουν την ισχύ της «πειθούς» τους. Καλλιεργώντας συστηματικά το «ψεύδος» που επάνω σ’ αυτό οικοδομούν τη ραχοκοκαλιά της ύπαρξης τους. Παράγοντας ένα γραφειοκρατικό σύστημα που στόχος του είναι να ακυρώσει την κρίση και να διαστρεβλώσει την πραγματικότητα. Στους αντίποδες της λήψης αποφάσεων με βάση τα δεδομένα. Υποβαθμίζοντας τα γεγονότα και δίνοντας πρωταρχική βαρύτητα στις «απόψεις». «Απόψεις» που μοναδικό στόχο έχουν την επιβεβαίωση του «ηγέτη» και του γραφειοκρατικού μηχανισμού που έχει στήσει. Το βλέπουμε στα ολοκληρωτικά καθεστώτα τύπου Πούτιν, το παρατηρούμε πίσω από τη διάχυση των ανορθολογικών απόψεων του Τραμπ -είτε με τον ίδιο τον «παράφρονα» λόγο του, είτε με το διορισμό σε θέσεις κλειδιά «ανεύθυνων» γραφειοκρατών, που μοναδικό ρόλο έχουν την εξυπηρέτηση της βούλησης του.

Το Chernobyl το αποδεικνύει αυτό με τρόπο απόλυτο: ο σοβιετικός κρατικός μηχανισμός είχε δημιουργήσει μια γραφειοκρατική ιεραρχία που στόχος της ήταν να προσαρμόσει την πληροφορία στις απαιτήσεις του κράτους. Κάτι αντίστοιχο επιχειρεί στις μέρες μας και ο Τραμπ -σε πλανητικό πια επίπεδο.

Πριν λίγο καιρό είχα επισημάνει πως ο ανορθολογισμός του Τραμπ μόνο τυχαίος ή γελοίος δεν είναι: πρόκειται για, συνειδητή, κατά μέτωπο επίθεση στους πυλώνες του νεωτερικότητας και -κατ’ επέκταση- της Δημοκρατίας.

Και αν οφείλουμε να κρατήσουμε κάτι ως «δίδαγμα» από το Chernobyl είναι αυτό: πως στα ολοκληρωτικά καθεστώτα -σε πλήρη λειτουργία όπως του Πούτιν- ή εν τη γενέσει τους -όπως του Τραμπ- οι περιπτώσεις ένα «ατύχημα» να μετατραπεί σε ολική καταστροφή είναι κάτι παραπάνω από ενδεχόμενο -κινδυνεύει να γίνει βεβαιότητα.

Γι αυτό καλό είναι να θυμόμαστε τα λόγια του Legasov: «αν ακούσουμε αρκετά ψέματα τότε δε θα αναγνωρίζουμε καθόλου την ίδια την αλήθεια». Είναι το ελάχιστο που μπορούμε να κάνουμε υπερασπιζόμενοι τη Δημοκρατία απέναντι στον επελαύνοντα ολοκληρωτισμό.