Η εργασία, όπως τη γνωρίσαμε στον εικοστό αιώνα, αλλάζει ριζικά. Ο μισθωτός του βιομηχανικού κόσμου, με σταθερό ωράριο και εργοδότη και ο ελεύθερος επαγγελματίας του μεταπολεμικού φιλελευθερισμού, παραχωρούν τη θέση τους σε έναν τρίτο τύπο εργαζομένου: τον ψηφιακό επαγγελματία των πλατφορμών. Ούτε υπάλληλος ούτε αυτοαπασχολούμενος, ο άνθρωπος αυτός κινείται εντός ενός νέου, παγκόσμιου, αλγοριθμικά οργανωμένου οικοσυστήματος εργασίας.
Η Κίνα, η πολυπληθέστερη χώρα του πλανήτη και η μεγαλύτερη δεξαμενή εργατικού δυναμικού της υφηλίου, βιώνει μια σιωπηρή αλλά βαθύτατη μετάλλαξη. Η παραδοσιακή βιομηχανική της ταυτότητα, που επί δεκαετίες τροφοδότησε την παγκοσμιοποίηση με εργοστασιακά προϊόντα, υποχωρεί ενώπιον μιας νέας μορφής απασχόλησης, της οικονομίας των πλατφορμών, ή αλλιώς της gig economy. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που αφορά ήδη περισσότερους από 200 εκατομμύρια πολίτες, αριθμό που υπερβαίνει το σύνολο του ενεργού εργατικού δυναμικού των Ηνωμένων Πολιτειών.
Η τεχνολογική εξήγηση του φαινομένου
Η γιγάντωση της κινεζικής gig economy κατέστη δυνατή χάρη στην εκτεταμένη ψηφιακή υποδομή της χώρας. Εφαρμογές όπως η Meituan, με εκατομμύρια διανομείς, και η Didi Chuxing, με δεκάδες εκατομμύρια καθημερινές μετακινήσεις, έχουν δημιουργήσει ένα δίκτυο ασύλληπτης κλίμακας. Η καθολική υιοθέτηση των κινητών πληρωμών που ξεπερνά το 80% του πληθυσμού, έναντι μόλις 35% στις ΗΠΑ, καθιστά εφικτή την άμεση και αυτοματοποιημένη συναλλαγή μεταξύ πελάτη και εργαζομένου. Το τεχνολογικό αυτό οικοσύστημα προσφέρει στον υπόλοιπο κόσμο ένα μάθημα ταχύτητας, αποδοτικότητας και προσαρμοστικότητας.
Η άλλη όψη: η επισφάλεια ως κανονικότητα
Πίσω από την εντυπωσιακή βιτρίνα, όμως, εδράζεται ένα σύστημα επισφαλούς και εξοντωτικής εργασίας. Έρευνες δείχνουν ότι το 70% των Κινέζων διανομέων εργάζεται άνω των 10 ωρών ημερησίως, με μέσο εισόδημα που κυμαίνεται στα 800–1.000 δολάρια μηνιαίως, δίχως καμία ασφαλιστική κάλυψη. Ο αλγόριθμος, ο οποίος ρυθμίζει τον ρυθμό και τον χρόνο παράδοσης, μετατρέπεται σε αμείλικτο επιτηρητή, τιμωρώντας με μείωση αμοιβής ή διαγραφή κάθε απόκλιση από την προδιαγεγραμμένη ταχύτητα. Το αποτέλεσμα είναι ένα νέο είδος «ψηφιακού φορντισμού», όπου η μηχανή αντικαθίσταται από τον υπολογιστικό κώδικα.
Η πολιτική διάσταση και το ρυθμιστικό δίλημμα
Η κυβέρνηση του Πεκίνου βρίσκεται ενώπιον ενός διπλού καθήκοντος. Αφενός, η gig economy λειτουργεί ως βαλβίδα απορρόφησης ανέργων σε περιόδους οικονομικής επιβράδυνσης, αφετέρου, η υπερσυγκέντρωση επισφαλών θέσεων εντείνει τις κοινωνικές ανισότητες και δύναται να υπονομεύσει τη συνοχή του κοινωνικού ιστού. Ήδη, από το 2021, έχουν επιβάλει ρυθμίσεις που υποχρεώνουν τις πλατφόρμες να παρέχουν ελάχιστη ασφαλιστική κάλυψη και να περιορίζουν τις αλγοριθμικές πιέσεις. Η εφαρμογή, ωστόσο, παραμένει αποσπασματική.
Συγκριτικά διδάγματα
Η κινεζική εμπειρία αναδεικνύει μια κλίμακα που υπερβαίνει κατά πολύ τα δυτικά παραδείγματα, πλην όμως οι προκλήσεις είναι κοινές:
Ευρωπαϊκή Ένωση: Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι οι εργαζόμενοι σε πλατφόρμες ανέρχονται ήδη σε 28 εκατομμύρια, αριθμός που θα φθάσει σύντομα τα 43 εκατομμύρια. Η υπό διαμόρφωση Οδηγία προβλέπει διεύρυνση των εργασιακών τους δικαιωμάτων.
Ηνωμένες Πολιτείες: Περίπου 16% του εργατικού δυναμικού εξαρτάται κυρίως από gig εργασία· το 29% εξ αυτών δηλώνει ότι στερείται κάθε μορφής ασφάλισης υγείας. Η νομοθεσία της Καλιφόρνια (Proposition 22) αποτελεί ενδεικτικό παράδειγμα προσπάθειας εξισορρόπησης.
Σιγκαπούρη: Το 2023 εισήγαγε ένα υβριδικό μοντέλο, όπου οι εργαζόμενοι παραμένουν ελεύθεροι επαγγελματίες αλλά οι πλατφόρμες συνεισφέρουν υποχρεωτικά 3-6% σε ασφαλιστικά ταμεία,μια λύση που προσφέρει ισορροπία χωρίς να ακυρώνει την ευελιξία.
Η Νότια Κορέα, με σειρά δικαστικών αποφάσεων και μεταρρυθμίσεων, αναγνωρίζει σταδιακά τους οδηγούς και διανομείς ως εργαζομένους με δικαίωμα σε κοινωνική κάλυψη και προστασία από αθέμιτο αποκλεισμό.
Δανία: Το ταμείο “Flexicurity” επιτρέπει συνδυασμό ευελιξίας για τις επιχειρήσεις και υψηλού επιπέδου κοινωνικής προστασίας για τους εργαζομένους.
Ολλανδία: Μέσω του “ZZP fund”, οι ελεύθεροι επαγγελματίες συνεισφέρουν σε εθελοντικά σχήματα ασφάλισης, με κρατική εποπτεία.
Ισπανία: Με το “Riders Law” (2021), οι πλατφόρμες υποχρεούνται να δηλώνουν τους αλγοριθμικούς μηχανισμούς στους κοινωνικούς εταίρους.
Νορβηγία: Λειτουργεί «Tripartite Committee for Digital Work», που συντονίζει πολιτικές μεταξύ κυβέρνησης, συνδικάτων και επιχειρήσεων.
Γερμανία: Το “Fair Work Forum” δημοσιεύει ετήσιες εκθέσεις αξιολόγησης πλατφορμών με κοινωνικά κριτήρια.
Η οικουμενική πρόκληση
Το βασικό δίδαγμα είναι σαφές: η gig economy, με όλες τις αρετές της ταχύτητας και της καινοτομίας, ενέχει τον κίνδυνο να διευρύνει τα κοινωνικά χάσματα. Η Κίνα, λόγω κλίμακας, λειτουργεί ως lab του μέλλοντος, δείχνοντας με σαφήνεια τόσο τις δυνατότητες όσο και τις παγίδες του νέου εργασιακού παραδείγματος.
Το ζητούμενο για την Κίνα και συνακόλουθα για την Ευρώπη και την Ελλάδα, είναι η χάραξη ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου, ικανού να συγκεράσει την ευελιξία των αγορών με την αξιοπρέπεια της εργασίας. Εάν η τεχνολογική καινοτομία συνδυασθεί με θεσμικές εγγυήσεις, τότε η gig economy θα μετατραπεί από επιτομή της επισφάλειας σε πρόπλασμα μιας πιο δίκαιης, συμπεριληπτικής και ανθεκτικής αγοράς εργασίας. Διαφορετικά, θα καταγραφεί στην ιστορία ως το μεγάλο κοινωνικό τίμημα της ψηφιακής εποχής.
Η Ελλάδα οφείλει να υιοθετήσει ένα προοδευτικό υβριδικό πλαίσιο για τη gig economy, συνδυάζοντας ευελιξία, κοινωνική προστασία και διαφάνεια στη χρήση αλγορίθμων. Με αυτόν τον τρόπο, θα αποφύγει τις ακραίες μορφές επισφάλειας που παρατηρούνται στην Κίνα και θα τοποθετηθεί στρατηγικά ως χώρα-πιλότος στη Νότια Ευρώπη.
Η κινεζική εμπειρία δείχνει ότι χωρίς έγκαιρη θεσμική παρέμβαση, η gig economy μετατρέπεται σε εργαλείο κοινωνικής αστάθειας.
Με έξυπνη ρύθμιση, μπορεί να γίνει εργαλείο ανάπτυξης, ευκαιριών και κοινωνικής συνοχής.
Αυτές οι εμπειρίες μπορούν να λειτουργήσουν αρχικά ως «πρότυπα» για την Ελλάδα, ώστε να αποφύγουμε τις παγίδες της υπερ-ευελιξίας χωρίς προστασία αλλά και της υπερ-ρύθμισης που θα στραγγαλίζει την καινοτομία.
Το μέλλον δεν θα ανήκει ούτε στον υπάλληλο ούτε στον ελεύθερο επαγγελματία αλλά σε έναν ψηφιακό πολίτη της εργασίας, έναν επαγγελματία που ελέγχει ο ίδιος το χρόνο, τα δεδομένα και τις ευκαιρίες του, με θεσμούς που εγγυώνται την αξιοπρέπεια και τη συνέχεια.