Για περισσότερα από εβδομήντα χρόνια η Ευρωπαϊκή Ένωση υπήρξε το πιο επιτυχημένο ειρηνευτικό σχέδιο στην ιστορία. Αυτή η επιτυχία, ωστόσο, σχεδιάστηκε για έναν κόσμο που δεν υπάρχει πια. Η ΕΕ οικοδομήθηκε για να τιθασεύσει τους ευρωπαϊκούς εθνικισμούς, όχι για να ανταγωνιστεί ηπειρωτικές αυτοκρατορίες. Σήμερα, ο διεθνής καταμερισμός ισχύος καθορίζεται από γίγαντες και η Ευρώπη κινδυνεύει να μετατραπεί σε ρυθμιστικό αντικείμενο αντί για υποκείμενο.
Η τριπλή κρίση που απειλεί το ευρωπαϊκό μοντέλο
Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με τρεις παράλληλες, υπαρξιακές πιέσεις.
Πρώτον, είναι μια γηράσκουσα ήπειρος που υστερεί συστηματικά έναντι των ΗΠΑ και της Κίνας σε ανάπτυξη και παραγωγικότητα. Οι χαμηλές επενδύσεις υπονομεύουν την καινοτομία, ενώ το κοινωνικό μοντέλο χρηματοδοτείται όλο και πιο δύσκολα.
Δεύτερον, το γεωπολιτικό περιβάλλον έχει μεταβληθεί ριζικά. Η Ρωσία αποτελεί άμεση στρατιωτική απειλή από την Ανατολή. Την ίδια στιγμή, οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο παραδοσιακός σύμμαχος της Ευρώπης, μετακινούνται από τον ρόλο του εγγυητή ασφαλείας σε εκείνον του αναξιόπιστου εταίρου ή ακόμη και του ανταγωνιστή.
Τρίτον, η Ένωση πάσχει από θεσμική παράλυση. Με μόλις το 5% του παγκόσμιου πληθυσμού και ένα φθίνον μερίδιο στην παγκόσμια οικονομία, μόνο μια οικονομικά και πολιτικά ενωμένη Ευρώπη, ικανή να διασφαλίζει η ίδια την άμυνά της, μπορεί να σταθεί απέναντι σε δυνάμεις που επιδιώκουν να διαιρέσουν τον κόσμο σε σφαίρες επιρροής. Κι όμως, ακόμη και μετά την εισβολή στην Ουκρανία και τις απειλές για τη Γροιλανδία, οι Ευρωπαίοι ηγέτες δεν έχουν παρουσιάσει καμία τολμηρή πρωτοβουλία αναβάθμισης της Ένωσης.
Οι λύσεις υπάρχουν. Λείπει η συναίνεση
Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη σχεδίων. Οι Εκθέσεις των πρώην πρωθυπουργών της Ιταλίας, Λέτα και Ντράγκι, κατέθεσαν μια σαφή δέσμη πολιτικών: ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς και κινητοποίηση δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων σε στρατηγικούς τομείς. Η άρση των εθνικών φραγμών στις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, τις τηλεπικοινωνίες, τις ψηφιακές αγορές και την ενέργεια θα έδινε άμεση ώθηση στην οικονομία της ΕΕ. Το ίδιο ισχύει για την εναρμόνιση του πτωχευτικού και του εταιρικού δικαίου.
Η ολοκλήρωση της Ένωσης Κεφαλαιαγορών και της Τραπεζικής Ένωσης είναι προϋπόθεση για να παραμείνουν οι ευρωπαϊκές αποταμιεύσεις εντός Ευρώπης και να χρηματοδοτήσουν την καινοτομία. Ένα τέτοιο πρόγραμμα δεν θα επανεκκινούσε μόνο την ευημερία. Θα παρείχε και την τεχνολογική και οικονομική βάση για να προβάλλει ισχύ η Ευρώπη διεθνώς, υπερασπιζόμενη τις αξίες και τα συμφέροντά της.
Το «βέτο» κρατά την Ευρώπη όμηρο
Η οικονομική ενοποίηση, όμως, δεν αρκεί. Η Ευρώπη οφείλει να οικοδομήσει το δικό της αμυντικό σύστημα, δεδομένης της αναξιοπιστίας των ΗΠΑ και άρα του ΝΑΤΟ, και να υιοθετήσει τη λήψη αποφάσεων με πλειοψηφία στην εξωτερική πολιτική. Η Συνθήκη της Λισαβόνας, που ρυθμίζει την λειτουργία της Ε.Ε., προβλέπει ήδη τις νομικές οδούς. Η πολιτική βούληση απουσιάζει.
Τα πρόσφατα γεγονότα είναι αποκαλυπτικά. Ο πόλεμος στο Ιράν, ο αποκλεισμός των Στενών του Ορμούζ και οι βομβαρδισμοί στον Λίβανο έδειξαν ότι ακόμη και μια κοινή δήλωση της ΕΕ μπορεί να παραλύσει από το «βέτο» ενός και μόνο κράτους-μέλους. Το «βέτο» του μέχρι πρόσφατα πρωθυπουργού της Ουγγαρίας, Βίκτορ Όρμπαν, μπλόκαρε δάνειο 90 δισ. ευρώ προς την Ουκρανία και το 20ό πακέτο κυρώσεων κατά της Ρωσίας. Η Ουγγαρία, με 1% του ΑΕΠ και 2% του πληθυσμού της ΕΕ, έθεσε σε κίνδυνο την ασφάλεια 450 εκατομμυρίων Ευρωπαίων.
Οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών της Ε.Ε. εξακολουθούν να αδυνατούν να συμφωνήσουν σε ενιαίο ρυθμιστή για ψηφιακές υπηρεσίες, τηλεπικοινωνίες και χρηματοπιστωτικά, σε Ευρωπαϊκό Σύστημα Εγγύησης Καταθέσεων ή σε φορολογική εναρμόνιση. Ισχυρά εθνικά συμφέροντα έχουν ουσιαστικά αιχμαλωτίσει κυβερνήσεις και επιβάλλουν την ομοφωνία ακόμη και εκεί που δεν απαιτείται νομικά.
Η απάντηση: Μια ομοσπονδιακή πρωτοπορία
Για τεχνικές μεταρρυθμίσεις της ενιαίας αγοράς αρκεί η ειδική πλειοψηφία. Για φορολογία, χρέος, εξωτερική πολιτική και άμυνα, τα εθνικά «βέτο» παραμένουν. Εάν δεν αποδεχόμαστε την παρακμή της Ευρώπης ως ανεξάρτητου δρώντα, η λύση είναι ιστορικά δοκιμασμένη: μια «Ένωση εντός της Ένωσης». Έτσι δημιουργήθηκε η «Ζώνη Σένγκεν». Έτσι δημιουργήθηκε το ευρώ.
Αυτή η πρωτοπορία πρόθυμων κρατών-μελών θα ολοκλήρωνε την εσωτερική αγορά και θα συνέθετε κυριαρχία στο ευρώ, τη φορολογία και τις επενδύσεις μεγάλης κλίμακας στην τεχνολογία, την κλιματική πολιτική, την ενεργειακή ανεξαρτησία μέσω Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας και την αμυντική βιομηχανία. Θα ίδρυε Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφαλείας και Αμυντικό Σύστημα με πολιτικές δυνατότητες και δική του αλυσίδα διοίκησης. Θα υιοθετούσε τη λήψη αποφάσεων με πλειοψηφία σε όλους τους τομείς, συμπεριλαμβανομένης της εξωτερικής πολιτικής, της άμυνας, της φορολογίας και των χρηματοπιστωτικών.
Το νομικό εργαλείο υπάρχει: «ενισχυμένες συνεργασίες» με ομοιογενή σύνθεση, υποστηριζόμενες από μια λειτουργική Συνθήκη που θα ρυθμίζει τη λήψη αποφάσεων και θα διασφαλίζει τη δημοκρατική λογοδοσία.
Η Ιστορία δεν θα συγχωρήσει την αδράνεια
Σε έναν κόσμο όπου η ασφάλεια και η επιβίωση της Ευρώπης διακυβεύονται ανοιχτά, είναι αδιανόητο μία πρωτεύουσα να κρατά ομήρους όλους τους υπόλοιπους. Εάν ορισμένες σημαντικές χώρες ηγηθούν αυτής της «Ένωσης 2.0» (ανοιχτής σε όλα τα κράτη-μέλη), αυτό θα λειτουργήσει ως μαγνήτης για όσους σήμερα διστάζουν.