Από την «ήπια ισχύ» των κανόνων στη σκληρή ευθύνη της αποτροπής
Η Ευρώπη δεν είχε ποτέ πρόβλημα αξιών. Είχε πρόβλημα ισχύος. Έχτισε ένα ιστορικά μοναδικό σύστημα δημοκρατίας, δικαίου και κοινής αγοράς· μετέτρεψε την ήπειρο των πολέμων σε ήπειρο κανόνων· ένωσε κράτη που αλληλοσπαράσσονταν επί αιώνες και τα ενέταξε σε έναν κοινό πολιτικό πολιτισμό. Όμως, αυτή η τεράστια επιτυχία δημιούργησε και μια επικίνδυνη αυταπάτη, ότι η ασφάλεια είναι το φυσικό περιβάλλον της Ευρώπης και όχι μια διαρκής κατάκτηση.
Η ενηλικίωση της Ευρώπης δεν είναι πλέον επιλογή. Είναι επιταγή. Και δεν αφορά μια γενική “στρατηγική αυτονομία” ως σύνθημα, αλλά κάτι πιο σκληρό, άμεσο και συγκεκριμένο, την ανάγκη να αποκτήσει η Ευρωπαϊκή Ένωση άμεση γεωπολιτική στρατηγική – δηλαδή ικανότητα δράσης τώρα. Με αποφάσεις, με μέσα, με αποτροπή.
Διότι ο κόσμος άλλαξε δραματικά, και μάλιστα με τρόπους που ακυρώνουν το παλιό ευρωπαϊκό μοντέλο “ασφάλειας μέσω αλληλεξάρτησης”. Η Ρωσία δεν είναι πια απλώς ένας δύσκολος γείτονας. Είναι μια αναθεωρητική δύναμη που επενδύει στην αποσταθεροποίηση, στη διαρκή πίεση, στην εργαλειοποίηση της ενέργειας και στο δόγμα ότι η βία δημιουργεί πραγματικότητα. Η Κίνα δεν είναι μόνο εμπορικός εταίρος. Είναι συστημικός ανταγωνιστής, που αναμετριέται με τη Δύση σε μια μακροχρόνια στρατηγική ανατροπής συσχετισμών. Και η Μέση Ανατολή –μαζί με την Αφρική– δεν αποτελεί πλέον απλή “γειτονία” της Ευρώπης, είναι πεδίο από το οποίο μπορούν να ξεκινήσουν έντονες μεταναστευτικές ροές λόγο ποικίλων παραγόντων, τρομοκρατικές ή ενεργειακές κρίσεις με άμεση αντανάκλαση στην ευρωπαϊκή πολιτική σταθερότητα.
Ταυτόχρονα, η Ευρώπη δεν μπορεί πια να θεωρεί δεδομένη ούτε την αμερικανική στρατηγική σταθερά. Δεν αμφισβητείται βέβαια η αξία της συμμαχίας, ούτε η ιστορική σημασία του ΝΑΤΟ. Αμφισβητείται κάτι άλλο: η ευρωπαϊκή συνήθεια να λειτουργεί σαν η ασφάλεια να είναι “εισαγόμενο προϊόν”. Η Ευρώπη δεν μπορεί να βασίζεται σε μια μόνιμη υπόσχεση ότι κάποιος άλλος θα κάνει τη δύσκολη δουλειά της αποτροπής, ενώ εκείνη θα αναλύει, θα κανονίζει και θα διαχειρίζεται.
Το πρόβλημα είναι ότι μέχρι σήμερα η Ευρώπη αντιμετώπιζε τη γεωπολιτική κυρίως με όρους παρατήρησης και όχι με όρους παρέμβασης. Έφτιαξε θεσμούς υψηλής ποιότητας, αλλά χαμηλής ταχύτητας. Έφτιαξε κοινό νόμισμα, αλλά όχι κοινή άμυνα. Έφτιαξε κανονιστικό πλαίσιο παγκόσμιας επιρροής, αλλά όχι μηχανισμό επιβολής κοινωνικών συμφερόντων. Έτσι, για χρόνια, η ήπειρος έμοιαζε να πιστεύει πως μπορεί να λειτουργήσει ως ηθικό παράδειγμα σε έναν κόσμο που, ολοένα και περισσότερο, λειτουργεί ως αρένα ισχύος.
Αυτή η αντίφαση είναι σήμερα το κεντρικό ευρωπαϊκό ζήτημα. Διότι η ιστορία δεν επιτρέπει κενό. Αν η Ευρώπη δεν το γεμίσει με ουσιαστική στρατηγική ενοποίησης, θα το γεμίσουν άλλοι με πίεση.
Η άμεση γεωπολιτική στρατηγική της Ευρώπης είναι ζήτημα επιβίωσης ως πολιτικό υποκείμενο. Και έχει μετρήσιμες προϋποθέσεις. Πρώτον, αμυντική επάρκεια: όχι μόνο αύξηση δαπανών, αλλά κοινός σχεδιασμός, κοινή παραγωγή, κοινά συστήματα και επιχειρησιακή δυνατότητα. Χωρίς ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία και χωρίς πραγματική διαλειτουργικότητα, η Ευρώπη θα παραμείνει δέσμια αγορών, καθυστερήσεων και πολιτικών βέτο.
Δεύτερον, ενεργειακή ασφάλεια: όχι ως σύνθημα της πράσινης μετάβασης, αλλά ως δομή γεωπολιτικής αντοχής. Η ευρωπαϊκή εμπειρία με το ρωσικό φυσικό αέριο ήταν σκληρό μάθημα. Η Ευρώπη οφείλει να λειτουργήσει σαν ενεργειακός οργανισμός με ενιαίο νευρικό σύστημα: διασυνδέσεις, αποθήκες, διαφοροποίηση προμηθευτών, LNG, δίκτυα. Η ενέργεια δεν είναι μόνο οικονομικό αγαθό. Είναι εργαλείο ευρωπαϊκής ενωσιακής ισχύος.
Τρίτον, θεσμική ταχύτητα. Η Ευρώπη πάσχει από το παράδοξο του ισχυρού αλλά αργού. Σε έναν κόσμο όπου οι κρίσεις εξελίσσονται σε ώρες, η ευρωπαϊκή λογική της “ομοφωνίας” και της εσωτερικής ισορροπίας μετατρέπεται σε στρατηγική αδυναμία. Η Ένωση πρέπει να αποφασίσει αν θα συνεχίσει ως ένωση βέτο ή αν θα εξελιχθεί σε ένωση δράσης. Η ενηλικίωση περνά μέσα από αυτή την επιλογή.
Τέταρτον, πολιτική συνοχή και κοινωνική αντοχή. Η γεωπολιτική στρατηγική απαιτεί κόστος. Χρειάζεται δημοκρατική νομιμοποίηση, σοβαρή ενημέρωση, αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης, και ισχυρή κοινωνική βάση. Η Ευρώπη δεν θα απειληθεί μόνο στρατιωτικά- θα απειληθεί από την εσωτερική της διάβρωση, από τον διχασμό, από τον κυνισμό και από την ιδεολογική τύφλωση που αντικαθιστά τη στρατηγική σκέψη.
Σε αυτή τη νέα ευρωπαϊκή ενηλικίωση, η Ελλάδα έχει πραγματικό ρόλο - όχι συμβολικό. Όχι λόγω “εθνικής υπεροχής”, αλλά λόγω γεωγραφίας και λειτουργικότητας. Η Νοτιοανατολική πύλη της Ευρώπης, ο άξονας Ανατολικής Μεσογείου, τα ενεργειακά δίκτυα και οι διασυνδέσεις, η θέση μεταξύ Βαλκανίων και θαλάσσιων οδών, δημιουργούν μια αντικειμενική δυνατότητα, η χώρα να λειτουργήσει ως κόμβος ευρωπαϊκής ασφάλειας και ενεργειακής σταθερότητας. Αλλά αυτό απαιτεί εθνική σοβαρότητα και ευρωπαϊκή γλώσσα, λιγότερη εσωτερική μικροπολιτική, περισσότερη στρατηγική συνέχεια.
Η Ευρώπη ενηλικιώνεται όταν συνειδητοποιεί ότι η ειρήνη δεν είναι “δικαίωμα” που της ανήκει de facto. Είναι αποτέλεσμα ενότητας και ισχύος. Και η άμεση γεωπολιτική στρατηγική της είναι το τεστ αυτής της ενηλικίωσης. Θα παραμείνει ιστορικό επίτευγμα ή θα μετατραπεί σε παθητικό θεατή μιας εποχής κατά την οποία η ισχύς επιστρέφει;
Η Ευρώπη δεν χρειάζεται να γίνει αυτό που δεν είναι. Δεν χρειάζεται να γίνει αυτοκρατορία. Χρειάζεται να γίνει υποκείμενο. Και αυτό σημαίνει να αποδεχτεί το αυτονόητο, ότι όποιος δεν έχει συνολική στρατηγική, γίνεται μέρος της στρατηγικής των άλλων.