Στην Ελλάδα, κάθε φορά που ανοίγει η συζήτηση για την παραγωγικότητα, λέμε σχεδόν τα ίδια πράγματα. Ψηφιακή μετάβαση, startups, τεχνητή νοημοσύνη, επενδύσεις, καινοτομία. Σαν να αρκούν μόνο οι λέξεις για να αλλάξει το παραγωγικό μοντέλο της χώρας.
Μόνο που η παραγωγικότητα δεν είναι απλώς οικονομικοί δείκτες και ωραίες παρουσιάσεις. Είναι το αν λειτουργούν οι θεσμοί. Αν υπάρχει εμπιστοσύνη. Αν ένας νέος επιστήμονας πιστεύει ότι μπορεί να δουλέψει σοβαρά σε αυτή τη χώρα χωρίς να χαθεί μέσα στην προχειρότητα και τη γραφειοκρατία.
Και η ιστορία του «Trust your Stars» έδειξε ακριβώς το αντίθετο.
Ένα πρόγραμμα 80 εκατομμυρίων ευρώ παρουσιάστηκε ως μια μεγάλη ευκαιρία για το brain gain και την ενίσχυση της έρευνας στα ελληνικά πανεπιστήμια. Στην πορεία όμως μετατράπηκε σε μια ιστορία γεμάτη καταγγελίες, ενστάσεις, καθυστερήσεις και αμφισβήτηση της ίδιας της διαδικασίας αξιολόγησης.
Ερευνητές μίλησαν δημόσια για πρόχειρες διαδικασίες και ελλιπή επιστημονική κρίση. Άλλοι κατήγγειλαν ότι χρησιμοποιήθηκαν εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης σε στάδια αξιολόγησης ερευνητικών προτάσεων. Πανεπιστήμια περίμεναν μήνες χωρίς ξεκάθαρες απαντήσεις και νέοι άνθρωποι που είχαν επενδύσει χρόνο και προσδοκίες έμειναν τελικά μετέωροι.
Το θέμα όμως δεν είναι μόνο ότι απέτυχε ένα πρόγραμμα.
Το θέμα είναι ότι αυτή η ιστορία δείχνει πώς αντιμετωπίζεται συνολικά η έρευνα στην Ελλάδα. Όχι σαν μια σοβαρή εθνική στρατηγική με συνέχεια και βάθος, αλλά συχνά σαν ακόμη μία επικοινωνιακή εξαγγελία που στην πράξη μπλοκάρει πάνω στις ίδιες παθογένειες του κράτους.
Μέχρι το 2019, η έρευνα και η τριτοβάθμια εκπαίδευση βρίσκονταν κάτω από κοινό πολιτικό σχεδιασμό στο Υπουργείο Παιδείας. Στη συνέχεια η έρευνα μεταφέρθηκε στο Υπουργείο Ανάπτυξης, μια επιλογή που τότε είχε προκαλέσει μεγάλες αντιδράσεις από την πανεπιστημιακή και ερευνητική κοινότητα.
Εκείνη την περίοδο είχε παρουσιαστεί και μια ολοκληρωμένη πρόταση του Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας και Τεχνολογίας, με επικεφαλής τον Σταμάτη Κριμιζή και αντιπρόεδρο τον Γιώργο Χρούσο, για έναν διαφορετικό τρόπο οργάνωσης της έρευνας στη χώρα. Με ενιαίο σχεδιασμό, σταθερό συντονισμό και πραγματική σύνδεση της γνώσης με την παραγωγή.
Η πρόταση αυτή δεν προχώρησε ποτέ.
Και σήμερα, μετά από τόσα προβλήματα και μετά από ιστορίες όπως το «Trust your Stars», η κυβέρνηση επιστρέφει ξανά συζητώντας τη δημιουργία Υπουργείου Έρευνας και Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης. Το ερώτημα όμως παραμένει ίδιο: υπάρχει πραγματικό σχέδιο ή απλώς αλλάζουν οι δομές και οι τίτλοι;
Γιατί εκεί βρίσκεται τελικά και η ουσία της παραγωγικότητας.
Μια χώρα δεν αλλάζει επειδή λέει ότι θέλει να γίνει καινοτόμα. Αλλάζει όταν οι κανόνες λειτουργούν. Όταν υπάρχει αξιοκρατία. Όταν ένας νέος άνθρωπος νιώθει ότι μπορεί να επενδύσει τη ζωή και τη δουλειά του εδώ χωρίς να εξαρτάται από την ασάφεια, τις καθυστερήσεις και την αναξιοπιστία.
Η παραγωγικότητα δεν είναι να δουλεύουμε περισσότερο και φθηνότερα. Είναι να παράγουμε μεγαλύτερη αξία μέσα από γνώση, έρευνα, τεχνολογία και σωστή οργάνωση.
Γι’ αυτό και όλες οι χώρες που προχώρησαν πραγματικά επένδυσαν πρώτα στους θεσμούς τους και στην έρευνα. Έχτισαν σοβαρά πανεπιστήμια, σταθερά συστήματα αξιολόγησης και πολιτικές με βάθος χρόνου.
Στην Ελλάδα, πολλές φορές συνεχίζουμε να μιλάμε για το μέλλον με όρους παλιού κράτους. Ανακοινώνουμε μεγάλες μεταρρυθμίσεις χωρίς προετοιμασία, δημιουργούμε προσδοκίες που μετά διαψεύδονται και τελικά οι πιο δημιουργικοί άνθρωποι της χώρας κουράζονται ή φεύγουν.
Δεν είναι τυχαίο ότι η Ελλάδα παραμένει χαμηλά στην παραγωγικότητα στην Ευρώπη. Ούτε ότι χιλιάδες νέοι επιστήμονες συνεχίζουν να σκέφτονται το εξωτερικό.
Γιατί στο τέλος, το βασικό ερώτημα δεν είναι μόνο πόσα χρήματα δίνεις στην έρευνα. Είναι αν υπάρχει ένα κράτος που εμπνέει εμπιστοσύνη.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ειρωνικό στοιχείο της ίδιας της υπόθεσης «Trust your Stars». Μια χώρα που λέει ότι θέλει να εμπιστευτεί τα ταλέντα της, αλλά ακόμα δυσκολεύεται να τους προσφέρει ένα σοβαρό και σταθερό περιβάλλον για να μείνουν.