Η ιστορία της πολιτικής σκέψης είναι, σε μεγάλο βαθμό, η ιστορία της αντιπαράθεσης ανάμεσα στην εξουσία και τα όρια της. Από την αρχαιότητα έως τα σύγχρονα αυταρχικά καθεστώτα, το κεντρικό ερώτημα παραμένει αμετάβλητο: πότε η κυριαρχία παύει να είναι νόμιμη και μετατρέπεται σε βία με θεσμικό προσωπείο;
Η Βενεζουέλα και το Ιράν δεν αποτελούν απλώς μεμονωμένες γεωπολιτικές περιπτώσεις. Συνιστούν παραδείγματα συστημικής εκτροπής, όπου η εξουσία αποσπάται από τη λαϊκή κυριαρχία και επαναθεμελιώνεται είτε σε ιδεολογικά ή θεοκρατικά αφηγήματα. Η επίμονη διεθνής ρητορική περί «εσωτερικών ζητημάτων» λειτουργεί πλέον όχι ως αρχή μη παρέμβασης, αλλά ως κανονικοποίηση της καταπάτησης του οικουμενικού δικαίου.
Ο Αριστοτέλης, στα Πολιτικά, διατυπώνει μία από τις πλέον ανθεκτικές θεωρητικές διακρίσεις, τα πολιτεύματα που κυβερνούν προς το κοινόν συμφέρον έναντι εκείνων που κυβερνούν προς το ιδιοτελές όφελος. Η τυραννία, στην αριστοτελική της έννοια, δεν είναι απλώς αυταρχισμός αλλά αντιστροφή του προσανατολισμού της πολιτείας.
Η διάκριση αυτή επανεμφανίζεται στη σύγχρονη θεσμική οικονομία με διαφορετική ορολογία ως extractive θεσμοί. Η πολιτική καταπίεση και η οικονομική αποστέρηση δεν είναι παράλληλα φαινόμενα αλλά αμοιβαία ενισχυόμενες συνθήκες.
Φυσικό δίκαιο και οικουμενική ανθρώπινη αξιοπρέπεια
Η θεμελίωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν αποτελεί νεωτερική επινόηση. Οι Στωικοί φιλόσοφοι εισήγαγαν την ιδέα ενός κοινού λόγου που διατρέχει την ιστορία της ανθρωπότητας και καθιστά όλους τους ανθρώπους φορείς έμφυτης αξίας. Από αυτή τη σύλληψη γεννήθηκε η έννοια του φυσικού δικαίου, η οποία προηγείται και υπερέχει κάθε θεσμικής εξουσίας.
Η Αντιγόνη του Σοφοκλή αποτελεί πολιτικό κείμενο ύψιστης θεωρητικής σημασίας. Η σύγκρουση ανάμεσα στον νόμο του άρχοντος και τους «άγραφους, αιώνιους νόμους» εισάγει μια κρίσιμη αρχή ότι η νομιμότητα δεν ταυτίζεται με τη νομοθεσία. Όταν το κράτος παραβιάζει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, χάνει το ηθικό του θεμέλιο.
Η καταπάτηση της ελευθερίας, της ισότητας των φύλων ή της ελευθερίας της συνείδησης δεν αποτελεί πολιτισμική διαφορά αλλά παραβίαση οικουμενικών ηθικών αξιών.
Δημοκρατία, συμμετοχή και η έννοια του πολίτη
Στον Επιτάφιο Λόγο, ο Περικλής ορίζει τη δημοκρατία όχι μόνο ως θεσμικό σύστημα αλλά ως πολιτισμό συμμετοχής. Ο πολίτης δεν είναι απλός αποδέκτης αποφάσεων αλλά συνδιαμορφωτής του κοινού βίου. Η αποπολιτικοποίηση της κοινωνίας μέσω φόβου, καταστολής ή ιδεολογικής πειθάρχησης, συνιστά μορφή πολιτικής ακρωτηρίασης.
Ο Αριστοτέλης, χαρακτηρίζοντας τον άνθρωπο ως φύσει πολιτικόν ζῷον, προσδίδει στην πολιτική συμμετοχή ανθρωπολογικό χαρακτήρα. Η συστηματική στέρησή της δεν είναι απλώς πολιτική επιλογή, συνιστά αλλοίωση της ανθρώπινης φύσης.
Οι αρχαίοι Έλληνες δεν περιέγραφαν την τυραννία ως απλώς “κακή διακυβέρνηση”, αλλά ως αντιστροφή του σκοπού της πόλεως. Ο Αριστοτέλης, στα Πολιτικά, διαχωρίζει τα ορθά πολιτεύματα από τα παρεκβατικά, όπου η εξουσία υπηρετεί το ιδιοτελές.
Σύγχρονοι Νομπελίστες και κορυφαίοι θεσμικοί οικονομολόγοι εξηγούν πως, όταν οι θεσμοί δεν είναι συμπεριληπτικοί αλλά αρπακτικοί (extractive), παράγουν διαρκή ανισότητα, στασιμότητα, εκροή ανθρώπινου κεφαλαίου, και τελικά κοινωνική ερήμωση. Η καταπίεση δεν είναι «παράπλευρη συνέπεια» αλλά δομικό χαρακτηριστικό ενός καθεστώτος που συντηρείται μέσω ελέγχου πόρων, γνώσης και πληροφορίας.
Οι γνωστοί οικονομολόγοι Daron Acemoglu και ο Douglass North επανέλαβαν αυτό που οι αρχαίοι είχαν ήδη διαγνώσει ότι τα τυραννικά καθεστώτα δεν μπορούν να παράγουν κοινή ευημερία. Οι extractive θεσμοί είναι η σύγχρονη εκδοχή της τυραννίας, όπου ο πλούτος και η εξουσία συγκεντρώνονται σε μια ελίτ εις βάρος των πολλών.
Ο Amartya Sen επαναφέρει την αρχαία αρετή της ελευθερίας ως προϋπόθεση ανάπτυξης. Χωρίς πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα δεν υπάρχει ούτε οικονομική πρόοδος ούτε ανθρώπινη ολοκλήρωση.
Η διεθνής κοινότητα και το χρέος της συνέπειας
Οι αρχαίοι Έλληνες δεν πίστευαν στη πολιτική χωρίς ηθική. Ο Πλάτων, στην Πολιτεία, προειδοποίησε ότι η εξουσία χωρίς δικαιοσύνη εκφυλίζεται σε βία. Η σημερινή διεθνής υποκρισία, με ανοχή στην τυραννία για λόγους γεωπολιτικής σκοπιμότητας, αποτελεί ακριβώς αυτόν τον εκφυλισμό σε παγκόσμιο επίπεδο.
Τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι πολυτέλεια του «δυτικού πολιτισμού». Είναι η σύγχρονη έκφραση μιας ιδέας που γεννήθηκε όταν η ανθρωπότητα τόλμησε να πει ότι η εξουσία οφείλει να λογοδοτεί στον άνθρωπο και όχι το αντίστροφο.
Η σύγχρονη διεθνής τάξη πάσχει από ένα βαθύ έλλειμμα συνέπειας. Η αρχή της κυριαρχίας χρησιμοποιείται επιλεκτικά, ενώ τα ανθρώπινα δικαιώματα εφαρμόζονται συχνά ως εργαλείο ρητορικής πίεσης και όχι ως δεσμευτικός κανόνας. Όπως επισήμανε η Hannah Arendt, η κανονικοποίηση της αυθαιρεσίας προηγείται πάντα της πλήρους αποσύνθεσης της πολιτικής ηθικής.
Η εμμονή στη λογική της «μη παρέμβασης» αποτυγχάνει να αναγνωρίσει ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι εσωτερικό ζήτημα, διότι δεν απορρέουν από το κράτος. Αποτελούν προϋπόθεση της νομιμότητάς του.
Η ανοχή απέναντι στα τυραννικά καθεστώτα δεν αποτελεί απλώς ηθική αποτυχία, συνιστά συστημικό σφάλμα της διεθνούς τάξης.
Η Βενεζουέλα και το Ιράν, δύο φαινομενικά διαφορετικά πολιτικά συστήματα, αποκαλύπτουν την ίδια βαθιά παθολογία: την αποσύνδεση της εξουσίας από τη λογοδοσία και την εργαλειοποίηση της ιδεολογίας ή της θρησκείας για τη νομιμοποίηση της καταπίεσης.
Η επίμονη ρητορική ότι πρόκειται για «εσωτερικά ζητήματα» δεν είναι πλέον ούτε νομικά ούτε οικονομικά ούτε πολιτικά βιώσιμη. Όπως έχει επισημάνει ο Amartya Sen, τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι πολιτισμικές συμβάσεις αλλά προϋποθέσεις ανθρώπινης ελευθερίας και ανάπτυξης. Η απουσία πολιτικών δικαιωμάτων δεν είναι απλώς ηθικό έλλειμμα, οδηγεί σε φτώχεια, θεσμική αποτυχία και κοινωνική κατάρρευση.
Η αυταπάτη της «σταθερότητας» και το οικονομικό κόστος της καταπίεσης
Ο Douglass North και οι συνεχιστές του στη θεσμική οικονομική θεωρία κατέδειξαν ότι τα κράτη χωρίς συμπεριληπτικούς θεσμούς καταλήγουν σε παγίδες στασιμότητας. Τα αυταρχικά καθεστώτα μπορεί να εμφανίζουν βραχυπρόθεσμη «σταθερότητα», αλλά μακροπρόθεσμα παράγουν οικονομική αποσύνθεση, brain drain, παραοικονομία και κρατική βία.
Ο Daron Acemoglu έχει τεκμηριώσει ότι τα απολυταρχικά συστήματα βασίζονται σε extractive θεσμούς, οι οποίοι δεν μπορούν να παράγουν βιώσιμη ανάπτυξη. Η Βενεζουέλα αποτελεί κλασικό παράδειγμα: ένας ενεργειακά πλούσιο κράτος με αδύναμη οικονομία λόγω θεσμικής αρπακτικότητας. Το Ιράν, από την άλλη, παρουσιάζει την αυταρχικότητα με θεοκρατικό μανδύα, όπου η ιδεολογία λειτουργεί ως μηχανισμός καταπίεσης και όχι ως πνευματική αξία.
Τα ανθρώπινα δικαιώματα ως παγκόσμιο δημόσιο αγαθό
Ο Joseph Stiglitz έχει επανειλημμένα τονίσει ότι η παγκόσμια οικονομία πάσχει από έλλειμμα διακυβέρνησης. Τα ανθρώπινα δικαιώματα πρέπει να ιδωθούν ως παγκόσμιο δημόσιο αγαθό: όταν καταπατώνται σε μία χώρα, το κόστος διαχέεται διεθνώς μέσω μεταναστευτικών ροών, περιφερειακής αστάθειας, ενεργειακών κρίσεων και γεωπολιτικής έντασης.
Η λογική της «μη παρέμβασης» συγκρούεται πλέον με την πραγματικότητα της αλληλεξάρτησης. Όπως θα έλεγε ο Karl Popper, μια ανοικτή κοινωνία που ανέχεται την κατάργηση της ελευθερίας κάπου αλλού, τελικά υπονομεύει τη δική της επιβίωση.
Θρησκεία, ιδεολογία και η κατάχρηση της πολιτισμικής σχετικότητας
Η επίκληση της θρησκείας ή της επανάστασης ως υπέρτατης αρχής δεν αποτελεί πολιτισμική ιδιαιτερότητα αλλά πολιτική εργαλειοποίηση. Ο Isaiah Berlin είχε προειδοποιήσει ότι κάθε ιδεολογία που διεκδικεί μονοπώλιο στην αλήθεια οδηγεί αναπόφευκτα στον αυταρχισμό. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν αναστέλλεται στο όνομα του Θεού ούτε της Ιστορίας.
Τα δικαιώματα των γυναικών, η ελευθερία της έκφρασης και η πολιτική συμμετοχή δεν είναι δυτικές επινοήσεις αλλά ελάχιστοι όροι ανθρώπινης αξιοπρέπειας σε κάθε κοινωνία.
Η σχετικοποίησή τους συνιστά πολιτική επιλογή, όχι πολιτισμική αναγκαιότητα.
Προς ένα νέο διεθνές συμβόλαιο συνεργασίας
Η διεθνής κοινότητα χρειάζεται επειγόντως ένα νέο συμβόλαιο συνεργασίας, βασισμένο όχι σε κενές διακηρύξεις αλλά σε θεσμική συνέπεια:
1. Αιρεσιμότητα συνεργασίας
Οικονομικές συμφωνίες, επενδύσεις και πρόσβαση σε διεθνείς οργανισμούς να συνδέονται με σαφείς και μετρήσιμους δείκτες ανθρωπίνων δικαιωμάτων και κράτους δικαίου.
2. Ανεξάρτητη διεθνής αξιολόγηση
Δημιουργία θεσμικά θωρακισμένων μηχανισμών παρακολούθησης, πέρα από πολιτικές σκοπιμότητες.
3. Στήριξη κοινωνιών, όχι καθεστώτων
Ενίσχυση της εκπαίδευσης, της ακαδημαϊκής ελευθερίας, της ψηφιακής πρόσβασης και των κοινωνικών δικτύων.
4. Συμμετρική συνέπεια
Τερματισμός της επιλεκτικής ευαισθησίας. Τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν εφαρμόζονται à la carte.
Το πραγματικό διακύβευμα
Σήμερα, η μεγαλύτερη απειλή δεν είναι μόνο τα αυταρχικά καθεστώτα, αλλά η κανονικοποίησή τους.Αν όμως τα ανθρώπινα δικαιώματα παραμείνουν διαπραγματεύσιμα, τότε η διεθνής τάξη δεν θα καταρρεύσει από τις κρίσεις, αλλά από την ίδια της την ηθική και θεσμική ασυνέπεια.
Ο 21ος αιώνας απαιτεί σαφή θέση: η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν είναι εσωτερική υπόθεση κανενός κράτους, αποτελεί αδιαπραγμάτευτη παγκόσμια ευθύνη.