Πώς μια δύσκολη διεθνής συγκυρία μπορεί να μετατραπεί σε πολιτικό κεφάλαιο για τη χώρα μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
 

Μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση η Ελλάδα παρουσιάζει μια ιδιότυπη αντίφαση. Πρόκειται για μια οικονομία σχετικά μικρού μεγέθους σε σύγκριση με τις μεγάλες ευρωπαϊκές οικονομικές δυνάμεις. Το ελληνικό ΑΕΠ δεν συγκαταλέγεται ανάμεσα στα υψηλότερα της ευρωπαϊκής οικονομίας και η χώρα δεν ανήκει στον στενό πυρήνα των κρατών που καθορίζουν τις βασικές οικονομικές ισορροπίες της Ένωσης.

Η εικόνα όμως αλλάζει όταν στρέψουμε το βλέμμα στη στρατιωτική ισχύ. Η Ελλάδα διατηρεί διαχρονικά στρατιωτικές δυνατότητες που ξεπερνούν αυτό που θα ανέμενε κανείς από μια οικονομία αυτού του μεγέθους. Οι αμυντικές δαπάνες παραμένουν σταθερά υψηλές ως ποσοστό του ΑΕΠ, ενώ οι ένοπλες δυνάμεις διαθέτουν ισχυρή παρουσία σε ξηρά, αέρα και θάλασσα.

Αυτή η επιλογή δεν είναι τυχαία. Συνδέεται με τη γεωγραφική θέση της χώρας, τις ιστορικές εμπειρίες της περιοχής και την ανάγκη διατήρησης μιας αξιόπιστης αποτρεπτικής ικανότητας. Σε μια γειτονιά που δεν υπήρξε ποτέ ιδιαίτερα ήσυχη, η Ελλάδα επέλεξε να επενδύσει συστηματικά στην άμυνά της.

Ωστόσο, μια τέτοια στρατηγική δεν έρχεται χωρίς κόστος. Για να διατηρηθεί αυτή η ισχύς, η χώρα κατεύθυνε διαχρονικά σημαντικούς πόρους προς τον στρατιωτικό τομέα — πόρους που θα μπορούσαν να είχαν αξιοποιηθεί σε άλλους τομείς της δημόσιας πολιτικής. Με άλλα λόγια, η διατήρηση μιας ισχυρής αποτρεπτικής ικανότητας υπήρξε μια επιλογή που, αναπόφευκτα, άφησε λιγότερο χώρο για πολιτικές βελτίωσης της ζωής των κατοίκων της.

Έτσι προκύπτει ένα ενδιαφέρον παράδοξο: η Ελλάδα είναι μια χώρα με σχετικά περιορισμένο οικονομικό βάρος μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά με στρατιωτική παρουσία δυσανάλογα ισχυρή για το μέγεθός της.

Το ερώτημα που προκύπτει, λοιπόν, είναι το εξής: μεταφράζεται αυτή η στρατιωτική ισχύς και σε αντίστοιχη πολιτική επιρροή μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση;

Αν ρίξει κανείς μια ματιά στην πρόσφατη ευρωπαϊκή εμπειρία, θα διαπιστώσει ότι σε περιόδους γεωπολιτικής έντασης η στρατιωτική σημασία μιας χώρας μπορεί να μεταφραστεί σε αυξημένη πολιτική επιρροή. Χώρες μεσαίου μεγέθους, που δεν ανήκαν στον στενό πυρήνα των αποφάσεων, απέκτησαν βαρύτερο λόγο όταν η ασφάλεια της Ευρώπης βρέθηκε στο προσκήνιο. Η στρατηγική τους θέση, οι στρατιωτικές τους δυνατότητες και η πρακτική συμβολή τους στη συλλογική ασφάλεια της Ένωσης λειτούργησαν ως πολλαπλασιαστής πολιτικής επιρροής.

Κάτι αντίστοιχο ίσως διαμορφώνεται σήμερα και για την Ελλάδα. Οι εξελίξεις γύρω από το Ιράν και η ευρύτερη αστάθεια στη Μέση Ανατολή επαναφέρουν στο προσκήνιο τη σημασία της Ανατολικής Μεσογείου για την ευρωπαϊκή ασφάλεια, τις ενεργειακές διαδρομές και τη σταθερότητα των θαλάσσιων οδών.

Ίσως λοιπόν η χώρα να βρίσκεται μπροστά σε μια σπάνια γεωπολιτική συγκυρία — μια στιγμή κατά την οποία η στρατιωτική ισχύς που διατηρεί εδώ και δεκαετίες, πάντα με μεγάλο οικονομικό και κοινωνικό κόστος, θα μπορούσε να μετατραπεί σε ουσιαστικό πολιτικό κεφάλαιο μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Σε αυτό το σημείο χρειάζεται ίσως μια διευκρίνιση. Το να μιλά κανείς για τις γεωπολιτικές συνέπειες ενός πολέμου ως πιθανή ευκαιρία δεν σημαίνει ότι τον αντιμετωπίζει με ενθουσιασμό ή κυνισμό. Οι πόλεμοι, ακόμη και όταν προκύπτουν από πραγματικές συγκρούσεις συμφερόντων και αξιών, αποτελούν πάντοτε μια αποτυχία της διεθνούς πολιτικής. Φέρνουν ανθρώπινο πόνο, αστάθεια και αβεβαιότητα — και σπάνια κάνουν τον κόσμο πραγματικά καλύτερο.

Η φιλελεύθερη αντίληψη των διεθνών σχέσεων, πάνω στην οποία οικοδομήθηκε σε μεγάλο βαθμό και το ευρωπαϊκό εγχείρημα, στηρίζεται στην ιδέα ότι οι διαφορές μεταξύ κρατών πρέπει να επιλύονται μέσω κανόνων, θεσμών και διπλωματίας, όχι μέσω της βίας.

Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι οι γεωπολιτικές πραγματικότητες μπορούν να αγνοηθούν. Η πολιτική που ακολουθούσε το Ιράν τα τελευταία πολλά χρόνια αμφισβητούσε βασικές ισορροπίες ασφαλείας και, σε σημαντικό βαθμό, τον τρόπο με τον οποίο οι φιλελεύθερες κοινωνίες της Δύσης έχουν επιλέξει να οργανώνουν τη ζωή τους. Η ένταση που βλέπουμε σήμερα δεν προέκυψε σε ένα κενό.

Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο, ακόμη και αν ο πόλεμος δεν είναι ποτέ κάτι που μπορεί κανείς να αντιμετωπίζει με ευκολία, οι συνέπειές του δημιουργούν αναπόφευκτα νέες γεωπολιτικές πραγματικότητες. Και μέσα σε αυτές τα κράτη καλούνται να επαναπροσδιορίσουν τον ρόλο τους.

Το ερώτημα για την Ελλάδα, λοιπόν, δεν είναι αν ο πόλεμος είναι επιθυμητός.

Δεν είναι.

Το πραγματικό ερώτημα είναι άλλο: μπορεί η χώρα, μέσα σε αυτή τη δύσκολη συγκυρία, να αξιοποιήσει τη στρατηγική της θέση ώστε να ενισχύσει τον ρόλο της μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση;

Αν η Ελλάδα θέλει πράγματι να μετατρέψει αυτή τη γεωπολιτική συγκυρία σε ουσιαστικό πολιτικό κεφάλαιο αυτό δεν θα συμβεί αυτόματα. Η ιστορία δείχνει ότι τέτοιες ευκαιρίες χάνονται συχνά όταν δεν υπάρχει σαφής στρατηγική σκέψη και πολιτική συνέχεια.

Το πρώτο βήμα είναι να συνειδητοποιήσουμε ότι η ασφάλεια της Ευρώπης δεν είναι πλέον ένα αφηρημένο ζήτημα. Η αστάθεια στη Μέση Ανατολή, οι ενεργειακές διαδρομές, οι θαλάσσιες οδοί και οι μεταναστευτικές πιέσεις επαναφέρουν στο προσκήνιο την Ανατολική Μεσόγειο ως έναν από τους πιο κρίσιμους γεωπολιτικούς χώρους της ηπείρου. Σε αυτό το περιβάλλον, η Ελλάδα δεν βρίσκεται απλώς στην περιφέρεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης· βρίσκεται σε ένα από τα στρατηγικά της σύνορα.

Αυτό σημαίνει ότι η χώρα θα μπορούσε να αναλάβει έναν πιο ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής πολιτικής ασφάλειας στην περιοχή. Η συμμετοχή σε αποστολές επιτήρησης, η συνεργασία με άλλα ευρωπαϊκά κράτη στην Ανατολική Μεσόγειο και η ανάδειξη της χώρας ως κόμβου επιχειρησιακής υποστήριξης θα μπορούσαν να αποτελέσουν πρακτικά βήματα προς αυτή την κατεύθυνση.

Ταυτόχρονα, όμως, μια τέτοια στρατηγική δεν μπορεί να είναι αποκλειστικά στρατιωτική. Η πραγματική πολιτική επιρροή μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση προκύπτει όταν η στρατηγική σημασία μιας χώρας συνδυάζεται με αξιόπιστη διπλωματία, σταθερή ευρωπαϊκή στάση και ικανότητα διαμόρφωσης συμμαχιών.

Με άλλα λόγια, η στρατιωτική ισχύς που η Ελλάδα διατηρεί εδώ και δεκαετίες μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό πλεονέκτημα. Όμως μόνο αν ενταχθεί σε μια ευρύτερη πολιτική στρατηγική θα μπορέσει να μετατραπεί σε πραγματική επιρροή.

Διαφορετικά, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να επαναληφθεί ένα γνώριμο μοτίβο της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής: να πληρώνουμε το κόστος της γεωπολιτικής μας θέσης χωρίς ποτέ να αξιοποιούμε πλήρως τα πλεονεκτήματα που αυτή μας προσφέρει.