Ομιλία στο συνέδριο Ορεστιάδας 'Η Διπλωματία την εποχή των γεωπολιτικών αναθεωρήσεων
Είναι κλισέ το να λέμε ότι ζούμε σε μια εποχή αλλαγών, ακόμη και ανατροπών. Άλλωστε, τα διακυβεύματα είναι πολύ περισσότερο σημαντικά, τουλάχιστον για την ΕΕ. Είναι υπαρξιακά. Θα σας μιλήσω για αυτές τις υπαρξιακές απειλές, την σημασία της ΕΕ, την ανεξαρτησία της Ένωσης και την δημοκρατία μας.
1. Ζούμε σε μια εποχή υπαρξιακών απειλών. Είναι όλα ή τίποτα, ζωή ή θάνατος- κυριολεκτικά και μεταφορικά.
Η κρίση του ευρώ αφορούσε την επιβίωση της ευρωζώνης και, κατά συνέπειαν, της ίδιας της Ένωσης. Άλλωστε, η Ένωση δεν θα επιβίωνε αν επιστρέφαμε στα εθνικά νομίσματα υπό χαοτικές συνθήκες. Από τα τέλη του 2012, το ευρώ είναι σταθερό και ισχυρό νόμισμα, ίσως υπερβολικά ισχυρό, αναμφίβολα σε σύγκριση με το δολάριο, η αξία του οποίου έχει μειωθεί κατά 10% τους τελευταίους δώδεκα μήνες. Η τρέχουσα σταθερότητα του ευρώ δεν σημαίνει ότι δεν μπορούν να προκύψουν προβλήματα στο μέλλον. Σε κάθε περίπτωση, το ευρώ είναι ελκυστικό για τους επενδυτές και για τις χώρες της ΕΕ εκτός ευρωζώνης. Άλλωστε, η Βουλγαρία εντάχθηκε στην ομάδα πριν από λίγους μήνες. Είμαστε τώρα 21 χώρες, από 12 στην αρχή.
Η προσφυγική κρίση, κατά την οποία 1,5 εκατομμύριο άνθρωποι από την Μέση Ανατολή έφτασαν σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες μέσα σε λίγες εβδομάδες το 2015, θα είχε δημιουργήσει μια αφόρητη κατάσταση, κοινωνικά και πολιτικά, αν αυτή η ροή δεν είχε ανασταλεί με την συμφωνία μεταξύ ΕΕ και Τουρκίας. Άλλωστε, η αρχική γενναιοδωρία των συμπολιτών μας μετατράπηκε σύντομα σε φόβο, όταν πολλοί συνειδητοποίησαν ότι εκατομμύρια άλλοι πρόσφυγες μπορεί να βρίσκονταν καθ'οδόν. Ο λαϊκισμός και ο εξτρεμισμός θα είχαν εξαρθεί σε απίστευτο βαθμό χωρίς αυτή την συμφωνία. Το Brexit είναι εν μέρει μια αντίδραση φόβου, η οποία πυροδοτήθηκε από την εισροή προσφύγων στην ήπειρο. Πολλοί Βρετανοί πίστευαν ότι κινδύνευαν να βιώσουν το πρόβλημα.
Το ίδιο το Brexit, ωστόσο, έχει γίνει ένα υπαρξιακό ζήτημα περισσότερο για τον βρετανικό λαό παρά για την ΕΕ-27.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία είναι, επίσης, υπαρξιακός για την Ένωση. Η Ρωσία αρχικά σκόπευε να φέρει ολόκληρη την Ουκρανία υπό ρωσικό έλεγχο. Μετά από λίγες μόνον εβδομάδες, αναγκάστηκε να υποχωρήσει προς τον Ντονμπάς. Ουσιαστικά, δεν έχει σημειώσει καμία πρόοδο εδώ και τέσσερα χρόνια, παρά τις ίσως περισσότερες από ένα εκατομμύριο ρωσικές στρατιωτικές απώλειες. Η ΕΕ είναι ο κύριος υποστηρικτής της Ουκρανίας. Υπάρχει ελπίδα ότι η Ουκρανία θα γίνει κράτος μέλος της Ένωσης το συντομότερο δυνατόν- ειδικά καθώς διαπιστώνουμε ότι ο ουκρανικός στρατός είναι ισχυρός και σημαντικός για την ασφάλειά μας. Η προσάρτηση της Ουκρανίας θα είχε ωθήσει την ρωσική αλαζονεία στα άκρα και θα είχε ανοίξει τον δρόμο για μια παρόμοια εισβολή, κυρίως στα τρία κράτη της Βαλτικής. Ακόμη και τώρα, ο κίνδυνος αυτός δεν έχει αποτραπεί. Μια τέτοια εξέλιξη θα υποχρέωνε την Ένωση, βάσει του άρθρου 42(7) της Συνθήκης ΕΕ, να δείξει αλληλεγγύη στα δικά της κράτη μέλη. Δεν αναφέρομαι, προς το παρόν, στο άρθρο 5 της Συνθήκης του ΝΑΤΟ. Σε κάθε περίπτωση, οι σχέσεις με το ισχύον ρωσικό καθεστώς δεν θα εξομαλυνθούν ποτέ ξανά.
Τον προσεχή χρόνο, η Ένωση θα απελευθερωθεί οριστικά από τις εισαγωγές ρωσικού πετρελαίου και φυσικού αερίου, ακόμη και αν αυτό συνεπάγεται οικονομικό κόστος. Η εποχή της εξάρτησης δεν θα επιστρέψει.
Θα πρέπει να αναλάβουμε πολύ μεγαλύτερη ευθύνη για την ασφάλειά μας. Γι' αυτό τα κράτη μέλη θα έχουν την επιλογή να διαθέσουν ένα επιπλέον 1,5% του ΑΕΠ τους στην άμυνα, χωρίς να υποστούν αυτομάτως κυρώσεις από την Επιτροπή. Εάν οι αμυντικές δαπάνες αυξηθούν από 2% σε 3,5% του ΑΕΠ, η αύξηση αυτή θα αντιπροσωπεύει επιπλέον 250 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως, ανεβάζοντας το σύνολο στα 630 δισεκατομμύρια ευρώ. Επιπλέον, η Επιτροπή προτείνει να διατεθούν 150 δισεκατομμύρια ευρώ σε δάνεια με χαμηλό επιτόκιο για κοινές αγορές όπλων. Το πρόγραμμα έχει μια ονομασία ασυνήθιστη για την ΕΕ, «ReArm Europe». Αδιανόητο πριν από λίγα χρόνια! Οι ρωσικές στρατιωτικές δαπάνες σήμερα ανέρχονται σε 250 δισεκατομμύρια ευρώ- ένα πραγματικό βάρος για μια οικονομία, το ΑΕΠ της οποίας δεν είναι μεγαλύτερο από των χωρών της Μπενελούξ (30 εκατομμύρια κάτοικοι).
Ωστόσο, η ποσότητα δεν πρέπει να υπερισχύει στην ποιότητα. Πάνω απ' όλα, πρέπει να δαπανούμε πολύ περισσότερο συλλογικά και όχι με κατακατακερματισμένο τρόπο, όπως πράττουμε σήμερα. Οι απώλειες στην αποτελεσματικότητα υπερβαίνουν το 20%. Πρέπει, επίσης, να επενδύσουμε όπου υπάρχουν κενά στις στρατιωτικές μας δυνατότητες. Πρέπει να εξετάσουμε προσεκτικά πού επενδύουμε, λαμβάνοντας υπόψη τον σύγχρονο πόλεμο, όπως διεξάγεται τώρα στην Ουκρανία. Στην Ουκρανία, τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη (drones) έχουν επιτρέψει στην χώρα εδώ και τέσσερα χρόνια να αντισταθεί στην Ρωσία- τον πολύ μεγαλύτερο γείτονά της με πολύ μεγαλύτερη συμβατική στρατιωτική ισχύ. Για τις υπερδυνάμεις του κόσμου, η εισβολή σε μια μικρή χώρα έχει καταστεί περισσότερο επικίνδυνη από ποτέ.
Ο στόχος είναι η οικοδόμηση ενός ευρωπαϊκού πυλώνα του ΝΑΤΟ. Ό,τι και να συμβεί στο ΝΑΤΟ, μια τέτοια δυνατότητα θα μας επιτρέψει να δρούμε με μεγαλύτερη ανεξαρτησία.
Ο σημαντικότερος λόγος για τον οποίο η αίτηση για ένταξη της Ουκρανίας πρέπει να αντιμετωπιστεί σοβαρά και επειγόντως δεν είναι μόνον ότι η Ουκρανία είναι θύμα επιθετικότητας, αλλά ότι έχει εξελιχθεί σε μια ισχυρή ευρωπαϊκή δύναμη. Αναμφιβόλως, ο πόλεμος της προκάλεσε τεράστια δεινά. Αλλά την έχει επίσης μεταμορφώσει και έχει ενισχύσει τα επιχειρήματά της για την υποψηφιότητά της για ένταξη στην ΕΕ. Η Ουκρανία είναι πλέον μια σημαντική στρατιωτική δύναμη με μια σημαντική αμυντική βιομηχανία. Τους χρειαζόμαστε και εμείς, όσο μας χρειάζονται και αυτοί.
Η οικονομική πρόκληση την οποία αντιμετωπίζουμε για να παραμείνουμε ανταγωνιστικοί σε παραδοσιακούς τομείς και σε νέες τεχνολογίες έχει επίσης ζωτική σημασία για την Ένωση. Πρώτον και κυρίως, για να διατηρήσουμε την ευημερία μας και το κράτος προνοίας. Δεύτερον, για να αποφύγουμε την αυξημένη οικονομική και, κατά συνέπειαν, πολιτική εξάρτηση από την Κίνα και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το ενεργειακό μας κόστος για το φυσικό αέριο είναι τέσσερις φορές υψηλότερο από όσο στις Ηνωμένες Πολιτείες· για την ηλεκτρική ενέργεια είναι διπλάσιο. Από τις μεγάλες ψηφιακές εταιρείες στον κόσμο, μόνον μία είναι ευρωπαϊκή. Για αρκετά χρόνια, η προβολή της οικονομικής ανάπτυξης στις Ηνωμένες Πολιτείες ήταν περισσότερο από ένα τοις εκατό υψηλότερη ετησίως από της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι κεφαλαιακές επενδύσεις στον τομέα της Τεχνητής Νοημοσύνης αντιπροσωπεύουν από μόνες τους σχεδόν το ήμισυ της οικονομικής ανάπτυξης των ΗΠΑ το 2025 και, πολύ πιθανόν, το 2026. Ο τομέας της Τεχνητής Νοημοσύνης αντιπροσωπεύει μόνον το 5% του ΑΕΠ. Αυτό σίγουρα αποκαλύπτει ένα χάσμα εντός της αμερικανικής οικονομίας. Το άλλο μέρος της οικονομίας τους πρέπει να τελεί υπό καθεστώς προστασίας, με τελωνειακούς δασμούς- τους υψηλότερους από την εποχή της Μεγάλης Ύφεσης. Από την άλλη πλευρά, είναι απολύτως φυσικό οι αναδυόμενες οικονομίες να αναπτύσσονται ταχύτερα από τις ώριμες οικονομίες, όπως είναι η ΕΕ και οι ΗΠΑ.
Η οικονομία των ΗΠΑ έχει ένα άλλο πλεονέκτημα. Δεν χρειάζεται να ανησυχεί τόσο πολύ για τα ελλείμματα του προϋπολογισμού και το δημόσιο χρέος, χάρη στην θέση του δολαρίου ως αποθεματικού νομίσματος. Έτσι, το έλλειμμα στις ΗΠΑ ανέρχεται στο 7,5% του ΑΕΠ, σε σύγκριση με το 3% στην Ευρωζώνη. Φανταστείτε να μπορούσαμε να δαπανούμε 3,5% περισσότερο· ένα μεγάλο μέρος των προβλημάτων μας θα επιλυόταν!
Ξεπεράσαμε την «Ευρωσκλήρυνση» της δεκαετίας του 1970, δημιουργώντας την ενιαία αγορά την οποία οραματίστηκε ο Ζακ Ντελόρ. Για πολλά χρόνια μετά, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ αυξανόταν με τον ίδιο ρυθμό και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Μια παρόμοια απάντηση χρειάζεται σήμερα. Το σχέδιο Ντράγκι (Σεπτέμβριος 2024) είναι σαφές: «περισσότερη Ευρώπη», γεφυρώνοντας το χάσμα καινοτομίας, μειώνοντας την εξάρτηση από τους άλλους, ενοποιώντας τις κεφαλαιαγορές, αυξάνοντας το μέγεθος των εταιρειών, μειώνοντας το κόστος ενεργείας, επεκτείνοντας σημαντικά την δική μας ενιαία αγορά, μειώνοντας δραστικά τα κανονιστικά βάρη- και ούτω καθεξής. Φυσικά, απαιτούνται επίσης ισχυρές εθνικές πολιτικές. Σίγουρα απαιτούνται στην Γερμανία, η οικονομία της οποίας είναι στάσιμη εδώ και μερικά χρόνια. Εξίσου ισχυρές ευρωπαϊκές πολιτικές είναι απαραίτητες. Οι πρόσφατες αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου πρέπει να εφαρμοστούν. Γνωρίζουμε τι πρέπει να πράξουμε. Απλώς πρέπει να το πράξουμε.
Δεν έχω καν αναφέρει την μεγαλύτερη υπαρξιακή απειλή από όλες: την κλιματική αλλαγή. Παρεμπιπτόντως, στην ήπειρό μας οι θερμοκρασίες αυξάνονται περισσότερο από αλλού στον κόσμο. Έχουμε ήδη σημειώσει κάποιες επιτυχίες. Για παράδειγμα, οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου έχουν μειωθεί περισσότερο από το ένα τρίτο από το 1990, ενώ το ΑΕΠ έχει διπλασιαστεί. Πρόκειται για μια μοναδική αποσύνδεση. Οι ανανεώσιμες πηγές ενεργείας αντιπροσωπεύουν πλέον το ήμισυ της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και, με την πυρηνική ενέργεια, έως και 70%. Πρέπει να προχωρήσουμε περισσότερο.
Η τρέχουσα ενεργειακή κρίση καταδεικνύει σαφώς την βαθειά σύνδεση της ασφάλειας με την ευρωπαϊκή αυτονομία, την ανταγωνιστικότητα και το κλίμα. Ο Αμερικανός πρόεδρος εξαρτάται από το πετρέλαιο και το χρήμα. Μέσω του πολέμου τον οποίο διεξάγει κατά του Ιράν, έχει ακουσίως δείξει την σημασία της απανθρακοποίησης. Ας ελπίσουμε ότι αυτό θα περιορίσει τον αυξανόμενο σκεπτικισμό για το κλίμα εντός της ΕΕ.
Εν ολίγοις, οι απειλές είναι υπαρξιακές. Τα προβλήματα προέρχονται γενικά από έξω, αλλά πρέπει επίσης να υπερασπιστούμε τις αξίες και την ταυτότητά μας εσωτερικά. Ωστόσο, ένα σημαντικό επίτευγμα είναι ότι, μετά το Brexit, κανείς δεν θέλει άλλη «έξοδο». Πολλοί υποστηρικτές του Brexit μετανοιώνουν τώρα για την ίδια τους την απόφαση. Παρεμπιπτόντως, η Ευρωζώνη καθιστά την αποχώρηση από την νομισματική ένωση ζήτημα ζωής ή θανάτου για την οικονομία μιας χώρας. Μη αναστρέψιμα μέτρα έχουν ληφθεί τις τελευταίες δεκαετίες υπέρ της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Οι λαϊκιστές το γνωρίζουν αυτό. Μπορούν, ωστόσο, να περιπλέξουν την πορεία προς «περισσότερη Ευρώπη». Ωστόσο, αυτή η αυξημένη ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, η συνεργασία και η ανεξαρτησία είναι ζωτικής σημασίας. Άλλωστε, το να σταματήσει κανείς σημαίνει οπισθοδρόμηση.
Μια υπαρξιακή απειλή πλήττει, επίσης, την ίδια την καρδιά της ευρωπαϊκής ταυτότητας: την δημοκρατία.
Η πορεία την οποία επέλεξε η ΕΕ πρέπει, πάνω απ'όλα, να είναι δημοκρατική. Γι' αυτό είναι απαραίτητο να σωθούν, να διατηρηθούν και να ενισχυθούν οι εθνικές δημοκρατίες. Οι Ούγγροι έχουν αποδείξει ότι η παλίρροια μπορεί να αντιστραφεί. Πρέπει να προωθήσουμε μια παιδεία διαλόγου ενάντια στην συνήθεια της προσβολής, η οποία επικρατεί σε πολλές πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Η μετριοπάθεια είναι το αντίθετο του εξτρεμισμού. Η δημοκρατία αφορά τον διάλογο, την συζήτηση.
Σε διεθνές επίπεδο, επίσης, η διπλωματία είναι το κατάλληλο μέσον· όχι η βία και οι επιθετικοί πόλεμοι. Τι έχουν επιτύχει οι πόλεμοι των τελευταίων δεκαετιών; Ποιο πρόβλημα έχουν λύσει; Δεν ήταν καν αποτελεσματικοί! Ο διάλογος και η διπλωματία είναι εκφράσεις ανθρωπιάς. Επιτρέψτε μου να σας δώσω ένα παράδειγμα. Το 2015, τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, μαζί με την Γερμανία και την ΕΕ, κατέληξαν σε συμφωνία με το Ιράν για την χρήση της πυρηνικής ενεργείας. Αυτήν την συμφωνία ανέστειλε ο Τραμπ λίγο μετά την ανάληψη των καθηκόντων του το 2016. Διεξάγει έναν θανατηφόρο πόλεμο, με στόχο να διαπραγματευτεί τελικά μια πυρηνική συμφωνία η οποία, πιθανότατα, θα είναι λιγότερο ευνοϊκή από την συμφωνία του 2015. Η διπλωματία και οι κυρώσεις έχουν λειτουργήσει περισσότερο αποδοτικά, χωρίς κανένα ανθρώπινο κόστος.
2. Οι πολίτες μερικές φορές αντιλαμβάνονται την σημασία της Ένωσης πιο καθαρά από τους ηγέτες.
Η εμπιστοσύνη στην ΕΕ βρίσκεται αυτή τη στιγμή στο υψηλότερο επίπεδό της εδώ και 20 χρόνια. Μεταξύ των νέων, αυτή η εμπιστοσύνη φτάνει το 60%. Για το ευρώ φτάνει το 80%. Πολλοί συνειδητοποιούν ότι μια χώρα δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίσει μόνη της τις μεγάλες προκλήσεις της εποχής μας. Είναι τόσο απλό και απολύτως ορθό. Οι ηγέτες είναι περισσότερο απρόθυμοι να δεσμευτούν σε μια αμυντική ένωση από ό,τι οι πολίτες. Σύμφωνα με το τελευταίο Ευρωβαρόμετρο, το 73% των Ευρωπαίων, μια αύξηση του ποσοστού τους κατά 6%, θεωρούν πλέον την Ένωση μια σταθεροποιητική δύναμη στον κόσμο. Το 81% υποστηρίζει μια κοινή πολιτική άμυνας και ασφάλειας- ένα ρεκόρ υψηλού επιπέδου. Σε αντίθεση με τις προσδοκίες, υπάρχει ένα χάσμα μεταξύ των πολιτών και των ηγετών στο ζήτημα της Ευρώπης. Πολλοί από όσους ψηφίζουν λαϊκιστικά κόμματα δεν είναι και κατά της Ευρώπης. Η ψήφος σε εκλογές δεν σημαίνει ότι κάποιος συμφωνεί με ολόκληρη την πλατφόρμα ενός κόμματος. Ακόμα και οι πολιτικοί ηγέτες των εξτρεμιστικών κομμάτων δεν ακούν πάντα τους ψηφοφόρους τους. Επαναλαμβάνω: ακόμη και αν δεν υπήρχαν άλλες «έξοδοι», η διατήρηση του ακινησίας του status quo στην πορεία προς μια «ολοένα και περισσότερο στενή ένωση» θα ήταν καταστροφή.
Οι Ευρωπαίοι δεν θέλουν να επαναφέρουν "το μεγαλείο της Ευρώπης". Οι πολίτες απαιτούν να υπερασπίζονται οι αξίες και τα συμφέροντά μας στην παγκόσμια σκηνή και, συγκεκριμένα, να ληφθούν πληρέστερα υπόψη τα συμφέροντά μας στον υπερανταγωνιστικό και επικίνδυνο κόσμο στον οποίο ζούμε.
Αλλά κανείς δεν θέλει να επιστρέψει σε μια εποχή όπου οι μεγάλες ευρωπαϊκές αποικιακές δυνάμεις κυβερνούσαν τον κόσμο, όπως συνέβη στη Διάσκεψη του Βερολίνου του 1885, όταν η Αφρική μοιράστηκε μεταξύ τους. Οι ευρωπαϊκοί πόλεμοι του 20ού αιώνα ήταν παγκόσμιοι πόλεμοι. Δεν μιλώ καν για το τι συνέβη το 1494. Ο κόσμος μοιράστηκε τότε μεταξύ Ισπανίας και Πορτογαλίας με την Συνθήκη της Τορδεσίγιας. Αυτή η συνθήκη χάραξε μια γραμμή στον Ατλαντικό Ωκεανό: ό,τι βρισκόταν στα δυτικά αυτής της γραμμής παραχωρήθηκε στην Ισπανία (κυρίως η Αμερική) και ό,τι βρισκόταν στα ανατολικά στην Πορτογαλία (Αφρική, Ασία και αργότερα Βραζιλία)! Η Ευρώπη έπαιξε έναν εξαιρετικά σημαντικό ρόλο εκείνη την εποχή, αλλά κατέληξε σε τραγωδία! Και σήμερα οι Ηνωμένες Πολιτείες παίζουν ηγετικό ρόλο, αλλά δεν συμβάλλουν στην ειρήνη και την ευημερία. Ακριβώς το αντίθετο.
Αυτός ο διαφορετικός ρόλος για την ΕΕ δεν αφορά τόσο την αναγνώριση των ορίων μας. Αφορά τον καθορισμό του θετικού ρόλου τον οποίο θέλουμε να διαδραματίσουμε, ώστε τα συμφέροντά μας να συμπίπτουν όσο το δυνατόν περισσότερο με το παγκόσμιο συμφέρον. Δεν κλεινόμαστε στον εαυτό μας. Ακριβώς όπως τα κράτη μέλη της ΕΕ προσπαθούν συνεχώς να ευθυγραμμίσουν τα δικά τους εθνικά συμφέροντα με το γενικό ευρωπαϊκό συμφέρον, δεν εγκαταλείπουμε την πολυμέρεια. Είναι αλήθεια, ωστόσο, ότι τώρα αποδεχόμαστε αυτόν τον ρόλο με λιγότερη αφέλεια και λιγότερες αυταπάτες από ό,τι πριν από λίγα χρόνια. Ως ανοιχτή οικονομία, έχουμε κάθε συμφέρον να διασφαλίσουμε ότι το διεθνές εμπόριο λειτουργεί σωστά.
Θέλουμε να προστατευτούμε από τον αθέμιτο ανταγωνισμό, αλλά χωρίς να καταφύγουμε σε εκτεταμένο προστατευτισμό. Θέλουμε να προστατευτούμε, χωρίς να πέσουμε σε προστατευτισμό. Ο διεθνισμός, το αντίθετο του εθνικισμού, μπορεί να φαίνεται ιδεαλιστικός σε ορισμένους, αλλά είναι επίσης προς το συμφέρον μας, όπως μόλις ανέφερα. Και εδώ, πρέπει να βρούμε μια ισορροπία μεταξύ ηθικού ιδεαλισμού και πολιτικού ρεαλισμού. Ο πολιτικός ρεαλισμός διαφέρει από την Ρεαλπολιτίκ η οποία στερείται από οποιασδήποτε ηθική βάση. Στην πραγματικότητα είναι κυνισμός. Οι πόλεμοι των τελευταίων εβδομάδων και ετών μας έχουν διδάξει ακόμη πιο καθαρά τι σημαίνει αυτό. Είναι η επιστροφή της τραγωδίας στην ιστορία.
Η σημερινή απρόβλεπτη κατάσταση και η έλλειψη ηθικής και πολιτικής κατεύθυνσης απεικονίζουν το γαλλικό απόφθεγμα : «Δεν ξέρουμε πού πάμε, αλλά πάμε κατευθείαν εκεί»!
Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι μια υπερδύναμη όπως η Κίνα ή οι Ηνωμένες Πολιτείες, επειδή η στρατιωτική διάσταση απουσιάζει στην περίπτωσή μας σήμερα- αν και η σημασία της στρατιωτικής διάστασης συχνά υπερτιμάται. Σκέφτομαι τους πολέμους που χάθηκαν στο Βιετνάμ, το Αφγανιστάν και το Ιράκ, ή τις πύρρειες νίκες και τις διπλωματικές ήττες που ακολούθησαν την στρατιωτική υπεροχή.
Σε κάθε περίπτωση, όμως, η Ένωση είναι γεωπολιτικά σημαντική σε πολλούς άλλους τομείς. Ωστόσο, πρέπει να ξαναμάθουμε να σκεπτόμαστε με γεωπολιτικούς όρους. Αυτό το κάνουμε πολύ λίγο εντός της Ένωσης σήμερα, ακόμη και μεταξύ των λεγομένων μεγαλυτέρων χωρών. Είμαστε πολύ απασχολημένοι με το τι συμβαίνει εντός των εθνικών μας συνόρων ή στην εκλογική μας περιφέρεια!
Η σημασία της Ένωσης είναι επίσης εμφανής στην μακρά λίστα των υποψηφίων χωρών. Το πρόβλημα είναι ότι η ΕΕ-27 είναι υπέρ το δέον επιφυλακτική. Αυτές οι επιφυλάξεις οφείλονται κυρίως σε τομεακά ζητήματα εντός των κρατών μελών. Κατά συνέπειαν, το γενικό ευρωπαϊκό συμφέρον παραμελείται. Ωστόσο, ορισμένες πιθανές εντάξεις, όπως φυσικά της Ουκρανίας, έχουν ακόμη και γεωπολιτική σημασία. Οι αποχωρήσεις αποτελούν παρελθόν, ειδικά μετά την αποτυχία του Brexit. Η ευρωζώνη συνεχίζει να επεκτείνεται. Μετά την ρωσική εισβολή, το ΝΑΤΟ υποδέχθηκε δύο σκανδιναβικά μέλη. Καθώς το ΝΑΤΟ καθίσταται λιγότερο αξιόπιστο, η Ευρωπαϊκή Ένωση γίνεται ακόμη πιο σημαντική. Τα νέα μέλη του ΝΑΤΟ θα είναι πιο πρόθυμα να συνεργαστούν σε αυτό το θέμα.
Η ΕΕ είναι επίσης σημαντική λόγω των εμπορικών συμφωνιών της. Τα τελευταία χρόνια, έχουμε συνάψει συμφωνίες με το Βιετνάμ, την Ιαπωνία, την Κορέα, την Σιγκαπούρη, το Μεξικό, την Mercosur, τον Καναδά, την Ινδία, την Νότια Αφρική, την Αυστραλία και πολλές άλλες. Εξακολουθούμε να διαπραγματευόμαστε με την Ινδονησία. Στην Αφρική, έχουμε εμπορικές συμφωνίες με σχεδόν κάθε χώρα (η Ευρωπαϊκή Συμφωνία Εταιρικής Σχέσης ή «Όλα Εκτός από Όπλα») και 14 χώρες είναι, μάλιστα, de facto μέλη της Ευρωζώνης.
Καμία ευρωπαϊκή χώρα δεν είναι ικανή να τα επιτύχει όλα αυτά μόνη της. Αλλά και εδώ, υπάρχει δισταγμός να συναφθούν νέες συμφωνίες ελευθέρων συναλλαγών, επειδή τα εθνικά τομεακά συμφέροντα μερικές φορές υπερισχύουν. Η συμφωνία με τη Mercosur έχει γεωπολιτική σημασία.
Η ευρωπαϊκή θέση απέναντι στην Μέση Ανατολή αναφέρεται μερικές φορές ως παράδειγμα για έλλειψη γεωπολιτικής παρουσίας. Ειρωνικά θα έλεγα ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι πράγματι παρούσες, αλλά αρνητικά: αρχικά με τον δεύτερο πόλεμο στο Ιράκ, ο οποίος αποσταθεροποίησε ολόκληρη την περιοχή και, εμμέσως, παρέσχε νέο πρόσφορο έδαφος για την τρομοκρατία. Τώρα διεξάγουν πόλεμο κατά του Ιράν. Θα προσέθετα ότι η Κίνα και η Ρωσία δεν παίζουν σημαντικό ρόλο σε αυτή την τελευταία σύγκρουση, αν και η Κίνα εμμέσως σίγουρα υφίσταται τις οικονομικές συνέπειες.
Η Ρωσία υποστήριξε το βάρβαρο καθεστώς του Άσαντ για δέκα χρόνια, ώσπου ο Άσαντ αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την χώρα και να γίνει πολιτικός πρόσφυγας στη Μόσχα! Ωστόσο, κανείς δεν επικρίνει αυτές τις δύο χώρες για την έλλειψη παρουσίας ως προς την Μέση Ανατολή!
Η Ευρώπη ήταν παρούσα στη Μέση Ανατολή κατά την αποικιακή εποχή, ώς το ταπεινωτικό φιάσκο της επιχείρησης του Σουέζ το 1956 από τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Ευτυχώς, αυτές οι μέρες έχουν τελειώσει.
Ο διχασμός, όσον αφορά ο,τιδήποτε σχετίζεται με το Ισραήλ, πηγάζει φυσικά από το Ολοκαύτωμα και τον ηθικό και πολιτικό αντίκτυπό του στη Γερμανία και σε άλλες χώρες. Αυτός ο διχασμός υπάρχει εδώ και δεκαετίες.
3. Όσο εμείς, ως ΕΕ, είμαστε εξαρτημένοι από άλλους «παρόντες» παράγοντες, τόσο περισσότερο πρέπει να επιδιώκουμε να ανεξαρτητοποιηθούμε. Τα τελευταία χρόνια συνειδητοποιήσαμε περισσότερο την ανάγκη αυτή.
Όταν η Γαλλία ξεκίνησε την «στρατηγική αυτονομία» πριν από δέκα χρόνια, αντιμετωπίστηκε με πολλή δυσπιστία, ιδιαίτερα από τις βόρειες χώρες. Φοβούνταν ότι η κίνηση αυτή συνεπαγόταν σημαντικό οικονομικό κόστος, ειδικά σε σχέση με την Κίνα, μια σημαντική αγορά εξαγωγών για τη Γερμανία. Η επικρατούσα νοοτροπία σε αυτές τις χώρες ήταν κυρίως η επικέντρωση στην οικονομία και η αποφυγή της πολιτικής. Η στρατηγική ανεξαρτησία είναι μια πολιτική έννοια. Εντούτοις, σταδιακά, ακόμη και ο όρος «στρατηγική αυτονομία» έχει αντικατασταθεί εντός της ΕΕ ως «στρατηγική ανεξαρτησία»· σήμερα, η λέξη «στρατηγική» έχει, επίσης, συχνά εξαφανιστεί. Το κυρίαρχο συναίσθημα σήμερα είναι ότι πρέπει να πάρουμε το πεπρωμένο μας στα χέρια μας. Ήδη από το 1951, η πρώτη συνθήκη ΕΚΑΧ μιλούσε για ένα «κοινό πεπρωμένο». Αυτό ισχύει περισσότερο από ποτέ.
Ο κόσμος βιώνει ψηφιακές και τεχνολογικές επαναστάσεις, αλλά οι πολιτικές αποφάσεις, όπως οι δασμολογικοί πόλεμοι, το Brexit και οι στρατιωτικές συγκρούσεις, κυριαρχούν. Η πολιτική ανακτά το πάνω χέρι, αν και αρνητικά.
Θα προσέθετα ότι, ταυτοχρόνως, αντιλαμβανόμαστε μια άνευ προηγουμένου συγκέντρωση οικονομικής δύναμης στα χέρια λίγων ατόμων ή/και ιδιωτικών εταιρειών, ιδίως στους τομείς της ψηφιακής τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης. Αυτή η δύναμη επεκτείνεται στον πολιτιστικό τομέα (σε σχέση με το τι σκέπτονται και αισθάνονται οι άνθρωποι), αλλά και στον στρατιωτικό τομέα (Starlink του Musk) και σε τομείς όπως η εξερεύνηση του διαστήματος όπου, έως πρόσφατα, μόνον οι κυβερνήσεις ήταν ενεργές. Γενικά, βλέπουμε μια τεράστια συγκέντρωση πολιτικής και οικονομικής δύναμης παγκοσμίως, εκτός από την ΕΕ! Ποτέ πριν η ελίτ δεν ήταν τόσο μικρή και τόσο ισχυρή! Πρόκειται για ένα πραγματικό παράδοξο στην πάλη μεταξύ των λαϊκιστών του Τραμπ και των ελίτ. Αυτή η συγκέντρωση ανοίγει την πόρτα στην αυθαιρεσία, την αστάθεια και την διαφθορά- και είναι απλώς επικίνδυνη.
Η ΕΕ επικρίνεται για την υπερβολικά ρυθμιστική της φύση, αλλά ακριβώς γι'αυτό λειτουργεί ως αντίβαρο στους ολιγάρχες της τεχνολογίας, για παράδειγμα μέσω του DSA, του DMA ή του AI Act. Η ΕΕ απλώς δεν αφήνει αυτούς τους ανθρώπους να κάνουν ό,τι θέλουν. Δεν είναι τυχαίο ότι αυτοί μισούν την ΕΕ υποστηριζόμενοι από χειραγωγούμενους πολιτικούς, εντός της κυβέρνησης των ΗΠΑ.
Αρκετοί παράγοντες έχουν συμβάλει σε αυτή την νέα επίγνωση ως προς την αναπόφευκτη μεγαλύτερη ευρωπαϊκή ανεξαρτησία:
- Η ιστορία με τις μάσκες τις οποίες αναγκαστήκαμε να αγοράσουμε από την Κίνα, από όπου ξεκίνησε στην πραγματικότητα η πανδημία·
- Η ρωσική εισβολή τον Φεβρουάριο του 2022·
- Ο εκβιασμός της Ρωσίας με το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο και η άμεση αντίδραση της ΕΕ να τερματίσει τις εισαγωγές φθηνής ρωσικής ενέργειας το συντομότερο δυνατόν- ακόμη και εις βάρος της ανταγωνιστικής μας θέσης·
- Η μονομερής επιβολή δασμών από τον Τραμπ και η απειλή προσάρτησης της Γροιλανδίας, η οποία προκάλεσε σοκ στην ΕΕ και σηματοδότησε ένα σημείο καμπής στις διατλαντικές σχέσεις·
- Αμφιβολίες για την αμερικανική αλληλεγγύη βάσει του Άρθρου 5 της Συνθήκης του ΝΑΤΟ·
- Η de facto φιλορωσική πολιτική του Τραμπ απέναντι στην Ουκρανία, παρ'όλο που αυτός ο πόλεμος έχει υπαρξιακή σημασία για την ΕΕ·
- ο πολύ συχνός αθέμιτος ανταγωνισμός από την Κίνα, ο οποίος έχει τριπλασιάσει το εμπορικό έλλειμμα σε δέκα χρόνια, ανάγοντάς το σε ένα μη βιώσιμο επίπεδο άνω των 300 δισεκατομμυρίων ευρώ·
Στον σημερινό κόσμο, είμαστε περισσότερο αφημένοι στην τύχη μας, αλλά αυτό ισχύει και για τις Ηνωμένες Πολιτείες και για την Κίνα, ακόμη και αν, στην περίπτωσή τους, πρόκειται για μια σκόπιμη πράξη. Με την Αμερική του Τραμπ, τίθεται το ερώτημα: μοιραζόμαστε ακόμη κοινές αξίες ή συμφέροντα; Για περισσότερο από το ένα τρίτο των Ευρωπαίων, οι Ηνωμένες Πολιτείες αποτελούν απειλή, ακόμη μεγαλύτερη από την Κίνα. Όλα αυτά θα μπορούσαν να αλλάξουν με μια νέα κυβέρνηση στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά η επιστροφή στην παλαιά “κοινότητα απόψεων” δεν είναι βέβαιη. Το σύνθημα «Πρώτα η Αμερική» θα συνεχίσει να υφίσταται με την μία ή την άλλη μορφή. Ο κόσμος του χθες δεν θα επιστρέψει, παρόλο που αναμένω με ανυπομονησία μια νίκη των Δημοκρατικών τον Νοέμβριο.
Όμως, η ρήξη με το σημερινό καθεστώς σήμερα είναι, όπως αναφέρθηκε, και ιδεολογική: ο πολιτισμικός πόλεμος κατά της ισότητας, της ελευθερίας και της δημοκρατίας είναι η αντίθεση του κυρίαρχου ρεύματος στην Ευρώπη.
Η ΕΕ δεν κινδυνεύει, αλλά η Δύση κινδυνεύει, αν αυτό συνεχιστεί.
Η ΕΕ μπορεί να υπερασπιστεί αξίες που θα μπορούσαν να οριστούν ως "δυτικές", αλλά είναι καθολικές. Τοποθετούνται στο πλαίσιο νέων, ευρυτέρων παγκοσμίων συγκλίσεων οι οποίες προσεγγίζουν μεταξύ τους χώρες με τις ίδιες ιδέες και, κατά μία έννοια, κοινά συμφέροντα. Μπορεί ακόμη και να είναι η κινητήρια δύναμη πίσω από αυτές. Η G7 ήταν μια τέτοια ομάδα, με συμμετέχουσες τις ευρωπαϊκές χώρες, την ίδια την ΕΕ, την Ιαπωνία και τον Καναδά. Αυτή η ομάδα μπορεί να επεκταθεί.
Επιστρέφω στο ζήτημα της οικονομικής ανεξαρτησίας και της οικονομικής μονομέρειας. Πρέπει να σχετικοποιήσουμε τον αντίκτυπο των πρόσφατων αναταραχών. Άλλωστε, το παγκόσμιο εμπόριο συνεχίζει να αυξάνεται και θα ξεπεράσει ακόμη και τα επίπεδα του προηγουμένου έτους το 2025, παρά την απότομη αύξηση των εισαγωγικών δασμών των ΗΠΑ, παρά το ότι αυτή η αύξηση είναι πιο έντονη στις υπηρεσίες (ιδίως στην Τεχνητή Νοημοσύνη) παρά στα αγαθά, πιο κατακερματισμένη και λιγότερο εμφανής μεταξύ χωρών με πολιτικές διαφορές (λάβετε υπόψη την μείωση του εμπορίου μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας, ακόμη και υπό τον Μπάιντεν), με πιο εύθραυστες αλυσίδες εφοδιασμού. Δεν βρισκόμαστε σε μια περίοδο οικονομικής αποπαγκοσμιοποίησης· αλλά η χρυσή εποχή της παγκοσμιοποίησης έχει τελειώσει. Τα αίτια είναι πολιτικά. Ζούμε λιγότερο υπό κανονική οικονομική πολιτική και περισσότερο υπό το καθεστώς της πολιτικής οικονομίας.
Τίποτα από αυτά δεν εμποδίζει να συνεχίζεται η παγκόσμια διασύνδεση σε άλλους τομείς, όπως ο τουρισμός, ο αθλητισμός, η μουσική, οι τέχνες γενικά, ο κινηματογράφος, η αναψυχή, τα βιντεοπαιχνίδια και ούτω καθεξής. Η οικονομική παγκοσμιοποίηση είναι μόνον ένα μέρος της ιστορίας.
Η ΕΕ, σε κάθε περίπτωση, θα πρέπει να χαράξει την δική της πορεία. Απαιτείται μεγαλύτερη συναίνεση. Η προοπτική λαϊκιστικών κυβερνήσεων στη Γαλλία και την Πολωνία δεν βοηθάει. Ο χρόνος θα δείξει.
Ευτυχώς, άλλαξε το καθεστώς στην Ουγγαρία. Η αλλαγή έδειξε πώς το καθεστώς κατέρρευσε λόγω της διαφθοράς η οποία οφείλεται στην συγκέντρωση εξουσίας και χρήματος. Η διαφθορά οδηγεί πάντα σε οικονομική παρακμή. «Είναι η οικονομία, ηλίθιε».
Σήμερα, υπάρχει στην πραγματικότητα περισσότερη ομοφωνία από ό,τι γενικά αναγνωρίζεται. Πάρετε για παράδειγμα την εξαμηνιαία ανανέωση των 20 πακέτων με κυρώσεις κατά της Ρωσίας, το σημαντικό δάνειο των 90 δισεκατομμυρίων ευρώ στην Ουκρανία και το πρόγραμμα SAFE. Χρειαζόμαστε συναίνεση όπου είναι δυνατόν, αλλά και «συμμαχίες των προθύμων» όπου είναι απαραίτητο. Μια σειρά από πρωτοβουλίες προστίθενται σε όσες ήδη υπήρχαν (Ευρωζώνη, Ζώνη Σένγκεν).
Έχω ήδη αναφέρει την ανταγωνιστικότητα και την άμυνα ως μέσα της ευρωπαϊκής ανεξαρτησίας.
4. Όλα αυτά απαιτούν ηγεσία. Δεν πρέπει να υπάρχει «έλλειμμα ηγεσίας».
Το απαιτούμενο πολιτικό θάρρος συχνά απουσιάζει από τις πολλές αδύναμες κυβερνήσεις της Ένωσης, λόγω του κατακερματισμού του πολιτικού τοπίου και της ασταθούς συμπεριφοράς των ψηφοφόρων. Τα πολιτικά κόμματα, καθώς σμικρύνονται, τείνουν να αποφεύγουν να διακινδυνεύουν.
Ακόμη και οι μεγαλύτερες χώρες της ΕΕ δεν είναι άτρωτες στις κυβερνήσεις των μειοψηφιών. Η γαλλο-γερμανική μηχανή δεν λειτουργεί πλέον, επειδή όλη η προσοχή επικεντρώνεται στην εθνική επιβίωση. Η ΕΕ είναι το άθροισμα των κρατών μελών της, με όλες τις συνεπαγόμενες συνέπειες. Πώς μπορεί η ΕΕ να είναι ισχυρή, αν τα κράτη μέλη είναι αδύναμα;
Αυτός ο κατακερματισμός πηγάζει από την εξατομίκευση των κοινωνιών μας. Έχει γίνει ένα πολιτισμικό φαινόμενο σε παγκόσμια κλίμακα. Δεν έχουμε χρόνο να εμβαθύνουμε σε αυτό το ζήτημα εδώ. Χρειαζόμαστε, όμως, μια ανανεωμένη αίσθηση κοινότητας, να εστιάσουμε στο κοινό καλό έναντι των ατομικών και ιδιωτικών συμφερόντων και μια καινούργια εκτίμηση για τον διάλογο και την αλληλοκατανόηση. Είναι ζήτημα αξιών. Υπάρχει ασφαλώς ένα πνευματικό και φιλοσοφικό κενό, για το οποίο ο Γκυστάβ Φλωμπέρ βρήκε μια αναλογία στην αρχαία Ρώμη: «Οι θεοί δεν υπήρχαν πια· και ο Χριστός δεν υπήρχε ακόμη· και υπήρχε, από τον Κικέρωνα έως τον Μάρκο Αυρήλιο, μια μοναδική στιγμή όπου υπήρχε μόνον ο άνθρωπος».
Συχνά η Ένωση καταφέρνει να συνέλθει μπροστά σε μια οξεία κρίση. Και σε εθνικό επίπεδο, είμαστε περισσότερο θαρραλέοι σε περιόδους κρίσης, όταν βρεθούμε με την πλάτη στον τοίχο! Η συνεχής κρίση στην οποία βρισκόμαστε από το 2008 δεν επαρκεί. Αν το τρέχον ενεργειακό σοκ διαρκέσει περισσότερο, θα διατρέξουμ μια σοβαρή κρίση η οποία θα απαιτήσει μεγαλύτερη αποφασιστικότητα όσον αφορά την ανταγωνιστικότητα και την ηλεκτροδότηση!
Θα προσέθετα μια τελευταία σκέψη: η ευρωπαϊκή διαδικασία ως προς την λήψη αποφάσεων είναι σίγουρα αργή, αλλά τουλάχιστον προσφέρει μια ορισμένη σταθερότητα. Σήμερα, οι αποφάσεις στην Αμερική λαμβάνονται γρήγορα, αλλά συχνά είναι αποσταθεροποιητικές.
Παρ'όλα τα προβλήματα, προτιμώ να ζω στην Ευρώπη από το να ζω σε άλλες ηπείρους. Η πολιτική μας δημοκρατία, τα 75 χρόνια ειρήνης, το κράτος προνοίας, η πολιτική μας για το κλίμα και η ανθρωπιά μας αξίζουν να τις υπερασπίσουμε και να τις διατηρήσουμε. Ο κόσμος χρειάζεται το απολλώνιο ιδανικό της ανθρωπότητας και έναν πολιτισμό ο οποίος βασίζεται στην λογική, στην ισορροπία, στην μετριοπάθεια και στην αδελφοσύνη. Σήμερα, κυριαρχεί ο διονυσιακός πολιτισμός, οδηγώντας στο χάος, στην βία και στον πόλεμο. Με τον πόλεμο η παρακμή είναι αναπόφευκτη.
Ξέρω ότι το να είσαι γεωπολιτική υπερδύναμη από άποψη τρόπου ζωής δεν είναι αρκετό, αλλά αξίζει να το δοκιμάσεις. Αυτό έρχεται σε έντονη αντίθεση με την βιαιότητα, την έλλειψη ενσυναίσθησης και συμπόνιας, την σκληρή και δυσάρεστη γλώσσα και την αναρχία στην οποία έχουμε περιέλθει. Με αυτή την έννοια, η Ένωση είναι επίσης ένας φάρος σταθερότητας και ανθρωπιάς στον επικίνδυνο κόσμο στον οποίο ζούμε.