Την ώρα που η τεχνητή νοημοσύνη, το blockchain και η ψηφιακή διακυβέρνηση διαμορφώνουν ένα νέο πρότυπο λογοδοσίας διεθνώς, η Ελλάδα συνεχίζει να εμπλέκεται σε τερατώδη σκάνδαλα σε κρίσιμες κρατικές υπηρεσίες όπως ο ΟΠΕΚΕΠΕ, τα τελωνεία ή άλλοι τομείς της δημόσιας διοίκησης δημιουργώντας ανασφάλεια στους πολίτες και αναξιοπιστία της χώρας μας στο διεθνές επενδυτικό τοπίο.
Το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης, αν και έχει προβληθεί συστηματικά ως επιτυχημένο από το 2019, δεν έχει ακόμη διαμορφώσει λειτουργικούς μηχανισμούς εντοπισμού και πρόληψης της θεσμικής διαφθοράς.
Ομως η ψηφιακή εξυπηρέτηση πολιτών χωρίς ταυτόχρονη διασφάλιση διαφάνειας στις διαδικασίες εσωτερικής λειτουργίας δημιουργεί ένα κενό που εκμεταλλεύονται κατεστημένα συμφέροντα.
Η δε επίκληση πολιτικών ευθυνών προηγούμενων δεκαετιών μέσω αναφορών όπως στο πρόσωπο του Θεόδωρου Πάγκαλου μπορεί να εξυπηρετεί την εσωτερική πολιτική σκηνή, όμως στο εξωτερικό δεν παράγει κανένα απολύτως άλλοθι. Οι διεθνείς αγορές, οι θεσμοί και οι εταίροι μας ενδιαφέρονται για αυτό που συμβαίνει σήμερα και για τη διαχείριση κινδύνου της κρατικής διαφθοράς βάσει προτύπων ESG και rule of law indexes.
Διεθνής πρακτική
Πολλές χώρες όπως η Εσθονία, η Δανία, η Ολλανδία ή η Σιγκαπούρη έχουν επιβάλει υποχρεωτικούς ελέγχους σε πραγματικό χρόνο, με χρήση τεχνολογιών όπως το AI-based anomaly detection, ενώ η Ελλάδα παλεύει να εξηγήσει γιατί δεν έχουν εφαρμοστεί οι βασικοί μηχανισμοί πρόληψης.
Η διαφάνεια δεν είναι μόνο e-εξυπηρέτηση αλλά ειναι και πληροφοριακή λογοδοσία, ανιχνευσιμότητα πράξεων, ενεργή πρόληψη μέσω data governance. Το γεγονός ότι δεν έχουν εφαρμοστεί υποχρεωτικά συστήματα ελέγχου σε κρίσιμους οργανισμούς εδώ και 6 χρόνια αποτελεί στρατηγική αποτυχία. Και η σιωπή για το πότε –αν ποτέ– θα εφαρμοστούν, επιτείνει την κρίση εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση.
Η διακομματική κουλτούρα μετάθεσης ευθυνών αποτελεί θεμελιώδες εμπόδιο για τον μετασχηματισμό της Δημόσιας Διοίκησης. Η παγιωμένη αυτή πρακτική καταστρέφει την εμπιστοσύνη των πολιτών, αποτρέπει σοβαρές επενδύσεις και υπονομεύει την εθνική στρατηγική ασφάλεια.
Οι πολιτικοί θεσμοί οφείλουν να εγκαταλείψουν τα σχήματα αποφυγής ευθύνης και να επενδύσουν άμεσα σε compliance frameworks, real-time auditing, AI-based anomaly detection και ανεξάρτητες αρχές με ενισχυμένες αρμοδιότητες και διαφάνεια. Το κράτος δεν χρειάζεται άλλες “πλατφόρμες”. Χρειάζεται κουλτούρα ακεραιότητας και αντιμετώπισης της διαφθοράς.
Την ώρα που η Εσθονία εφαρμόζει 100% ψηφιακό σύστημα διαχείρισης κρατικών συναλλαγών και προμηθειών μέσω blockchain (E-Estonia), η Ελλάδα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει φαινόμενα “χειρόγραφης αυθαιρεσίας”. Σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα (World Development Report 2023), χώρες που υιοθέτησαν υποχρεωτικά real-time auditing συστήματα με AI πέτυχαν έως και 40% μείωση των φαινομένων διαφθοράς σε κρίσιμους τομείς όπως οι επιδοτήσεις και οι κρατικές συμβάσεις.
Η Σιγκαπούρη εφάρμοσε το λεγόμενο Customs Intelligent Network — ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης που ανιχνεύει αυτόματα ανωμαλίες σε δηλώσεις εισαγωγών και εξαγωγών. Μέσα σε 18 μήνες, μείωσε τις απώλειες εσόδων κατά 30% (Singapore Customs Annual Report 2022).
Επισης, η απουσία μηχανισμών προστασίας whistleblowers στην Ελλάδα αποτελεί τεράστιο θεσμικό έλλειμμα. Παρά την Οδηγία 2019/1937 της ΕΕ, η Ελλάδα συγκαταλέγεται μεταξύ των κρατών με τη χαμηλότερη εφαρμογή προστασίας καταγγελλόντων (Transparency International EU Progress Report 2023).
Είναι λοιπόν σαφές ότι η χώρα μας χρειάζεται άμεσα:
-Ανεξάρτητο φορέα κατά της διαφθοράς με νομική αυτοτέλεια και δυνατότητα εισαγγελικής παραπομπής, στα πρότυπα της Δανίας και της Ιρλανδίας.
-Υποχρεωτική εφαρμογή AI-based ελέγχων σε ΟΠΕΚΕΠΕ, τελωνεία και λοιπές κρίσιμες κρατικές δομές.
-Δημοσιοποίηση όλων των επιδοτήσεων και συμβάσεων σε open data μορφή με διαλειτουργικότητα.
-Θεσμική και τεχνική εφαρμογή του whistleblower protection framework, με ψηφιακή πύλη και νομική ασπίδα.
Όσο η ελληνική δημόσια διοίκηση επενδύει μόνο στην «εικόνα» και όχι στον μηχανισμό ελέγχου, τα σκάνδαλα δεν θα εκλείψουν. Η σπουδαία αυτή μεταρρύθμιση δεν είναι μόνο ζήτημα τεχνολογίας αλλά πρωτίστως ζήτημα πολιτικής βούλησης.
Ας αφήσουμε πίσω τις θεωρίες περί ευθυνών προηγούμενων κυβερνήσεων και ας αντιμετωπίσουμε από κοινού τη διαφθορά όχι ως εξαίρεση αλλά ως ενσωματωμένο ρίσκο που πρέπει να προβλεφθεί, να ανιχνευθεί και να εξαλειφθεί με σύγχρονα εργαλεία τεχνολογίας του 21ου αιώνα.
Η Ελλάδα έχει τεράστια αποθέματα ταλέντου, καινοτομίας και εθνικής υπερηφάνειας. Το απέδειξε όταν έπρεπε να σταθεί στα δύσκολα.
Όμως το συστημικό φαινόμενο της διαφθοράς υπονομεύει το μέλλον μας και απαιτεί άμεσα κοινή εθνική στρατηγική.
Όπως έλεγε ο Lee Kuan Yew, (ο ιδρυτής της σύγχρονης Σιγκαπούρης και ίσως ο πιο επιδραστικός ηγέτης στον κόσμο σε θέματα δημόσιας διοίκησης και διαφάνειας)
«Αν θέλεις να σταματήσεις τη διαφθορά, πρέπει να είσαι έτοιμος να στείλεις φυλακή και φίλους και συγγενείς».