Την αφορμή γι’ αυτό το κείμενο την έδωσε ένα πρόγραμμα του Συμβουλίου της Ευρώπης, το οποίο σε συνεργασία με την ΚΟΙΝΣΕΠ «ΧΑΡΤΕΣ» υλοποιείται στο Ναύπλιο, στο τρίτο Δημοτικό Σχολείο. Αφορά, ενισχυτική διδασκαλία για τους Ρομά και τις μητέρες τους, αλλά περιλαμβάνει και πολλές άλλες δραστηριότητες. Η προσέλευση είναι μεγάλη και σταθερή από τσιγγάνους καταυλισμών αλλά και στεγασμένων σε σπίτια. Η επιτυχία του συγκεκριμένου προγράμματος έχει ιδιαίτερη σημασία για έναν εξαιρετικό λόγο: Επειδή δεν δίνεται καμιά αμοιβή για τη συμμετοχή τους όπως γίνεται για την προσέλευσή τους στο κανονικό σχολείο. Επειδή προάγει την προσωπική τους ευθύνη.

Σ’ αυτό, στην προσωπική ευθύνη είμαστε υποχρεωμένοι να εστιάσουμε. Είναι το κλειδί για την πρόοδο της κοινωνικής ένταξής τους. Η όποια κρατική αρωγή οφείλει να είναι γενναία, αλλά για να έχει απόδοση πρέπει να περιλαμβάνει τη συνειδητή συμμετοχή από την δική τους πλευρά. Άρα, οφείλουμε να ψάξουμε για προγράμματα τα οποία να προϋποθέτουν την προσωπική τους ευθύνη.

Φρονώ πως, ή κύρια γέφυρα που θα τους περάσει απέναντι, από τον βάλτο του Γύφτου στην κανονικότητα του Ρομά, είναι η ΕΡΓΑΣΙΑ. Μια κανονικότητα από την οποία, χωρίς να αποδράσουν από τη φυλετική τους καταγωγή, θα αποκομίσουν όλα τα οφέλη που απολαμβάνουν οι «γκατζό», οι άλλοι, οι ξένοι, το σύνολο των πολιτών της χώρας που είναι η πατρίδα τους. Αυτό σημαίνει, μαζί με τις συνθήκες διαβίωσης, να εξελιχθεί και ο ιδιαίτερος πολιτισμός τους. Ο κάθε πολιτισμός, δεν μετεξελίσσεται με διοικητικά μέτρα, παρά μόνο με τις προϋποθέσεις που δημιουργούνται οι οποίες ενεργοποιούν τη θέληση των πολιτισμικά διαφορετικών.

Είναι ωραία η ζωή τους στα τσαντίρια; Καθόλου. Προτιμούν την νομαδική ζωή, ή εκείνη της διαμονής σε σκηνές και θερμοκήπια; Ρωτήστε τους. Όχι, είναι η απάντηση. Γινόμαστε εμείς γραφικοί όταν κρίνουμε «γραφικό» τον νομαδικό τρόπο ζωής τους ή την μόνιμη τσαντιροδιαμονή τους. Η «ελευθερία» και η «ξενοιασιά» είναι ωραιοποίηση ενός δράματος από μια κοινωνία που έχει καθήκον να βοηθήσει να απαλλαγούν από τις τραγικές συνθήκες. Το πρόβλημα της στέγασης είναι βασικό και απαιτεί τη λύση του.

Όμως, πρέπει να παραδεχτούμε πως, στεγασμένοι και άστεγοι, μαζί με τον παραδοσιακό πολιτισμό τους έχουν αναπτύξει κι έναν ακόμη «πολιτισμό» - ο οποίος φυσικά δεν τους αφορά όλους. Την παραβατικότητα.

Ένα μέρος των πολιτών τούς καταδικάζει, ως «φάρα» που δεν παίρνει βελτίωση, ως παράσιτα που παρανομούν συστηματικά και τους πληρώνουμε από τους φόρους μας, είτε με τις διάφορες παροχές, είτε με τα έξοδα της φυλάκισής τους.

Ένα άλλο, εμμέσως πλην σαφώς, τους αθωώνει για την όποια παραβατικότητά τους. Δικαιολογεί τις παρανομίες ως απότοκες της δυσμοιρίας τους και δείχνει το κράτος ως αποκλειστικό ένοχο. Πιστεύει ότι αν τους παρασχεθεί κάθε υλική υποστήριξη θα διορθωθούν τα πάντα.

Θα συνταχθούμε με την τρίτη κατηγορία, που παραδέχεται την πραγματικότητα και επιζητεί λογικές λύσεις, οι οποίες δεν ανακαλύπτουν καθαρούς ένοχους ή αθώους, ούτε στη μια πλευρά ούτε στην άλλη.

Η πράξη έχει αποδείξει ότι όσα κι αν δώσεις σε κάποιους που είναι εθισμένοι στην παρανομία, όσο κι αν βοηθήσεις στη βελτίωση των συνθηκών ζωής τους, δεν πρόκειται να λειτουργήσει κάποιος αυτοματισμός στην νοοτροπία. Δεν είναι μικρότερη η παραβατικότητα στους στεγασμένους, είτε διάσπαρτα, είτε σε γκετοποιημένους οικισμούς, από εκείνη των καταυλισμών.

Δεν υποτιμούμε κανένα μέτρο αρωγής τους. Επιδόματα, περίθαλψη, μόρφωση, κλπ, όλα είναι στη σωστή κατεύθυνση. Το μείζον, ωστόσο, είναι να αφυπνιστεί το αίσθημα της ΠΡΟΣΩΠΙΚΉΣ ΕΥΘΎΝΗΣ τους, το οποίο θα υποδεχθεί θετικά τις όποιες παροχές. Ναι, συμφωνούμε, τους χρωστάει η κοινωνία τη βοήθεια της. Είναι περίπου ντροπή μας να αφήσουμε νηστικά πέντε παιδιά σε μια οικογένεια ανέργων. Είναι ντροπή μας να φυτοζωούν συμπολίτες μας σε σκηνές και θερμοκήπια χωρίς ηλεκτρισμό, με μηδενικούς χώρους υγιεινής. Είναι όμως και δική τους ευθύνη να αξιοποιήσουν τους πόρους για να βγουν από το τέλμα και όχι για να επεκτείνουν την παραβατικότητα από ευνοϊκότερη θέση.

Για να συμβεί αυτό, κατά τη γνώμη μας, ένας τρόπος υπάρχει. Ένας και μοναδικός: Η ΕΡΓΑΣΙΑ. Αυτό είναι το κλειδί.

Ο αντίλογος λέει, πως δεν πάνε να δουλέψουν. Όμως, όσοι θα ήθελαν δεν μπορούν. Υπάρχει δισταγμός και καχυποψία από τους εργοδότες διότι, εκτός της χαμηλής τους μόρφωσης, φοβούνται πως θα ενεργοποιήσουν το ντόμινο της παρανομίας. Πως θα τους κλέψουν ή πως θα βάλουν στη δουλειά τους πληροφοριοδότες για σχεδιασμούς κλοπών. Ως ένα σημείο έχουν δίκιο όχι επειδή όλοι είναι κλέφτες ή συνεργάτες κλεφτών, αλλά επειδή δεν μπορούν να τους ξεχωρίσουν κι επειδή ξέρουν πως οι άγραφοι νόμοι της αλληλεγγύης μεταξύ τους είναι ισχυροί.

Ο μόνος τρόπος να καμφθούν οι αντιστάσεις των εργοδοτών και να βρουν δουλειά όσοι ενδιαφέρονται είναι, ένα μακροχρόνιο πρόγραμμα γενναίας επιδότησης της εργασίας τους. Αν πούμε δηλαδή πως επιδοτείται το 50%, συν οι εισφορές στο ΕΦΚΑ, τότε πολλοί εργοδότες θα πάρουν το ρίσκο.

Επίσης, μέσα απ’ αυτό, μπορούν να δοθούν κατοικίες στους άστεγους, ως εξής: Να επιδοτήσει την αγορά το κράτος πχ με 50% ή και περισσότερο, αλλά τα υπόλοιπα να κρατούνται κάθε μήνα από τον μισθό τους για όσα χρόνια χρειάζονται να αποπληρωθούν. Όλα αυτά, με αυστηρά ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια. Αν δεν τηρήσουν τους όρους αποπληρωμής, να τα χάσουν. Διαφορετικά, πάμε για νέα δώρα που δεν πρόκειται να ενεργοποιήσουν την ατομική τους ευθύνη.

Όλες οι παραλλαγές στη στέγαση, είναι συζητήσιμες. Δηλαδή, κοντέινερ, κατασκευή από το κράτος εργατικών κατοικιών, διάσπαρτα σε άλλους οικισμούς κλπ. Σίγουρα, όμως, η αποπληρωμή να είναι δική τους μέσα από επιδοτούμενη εργασία. Το πρακτικό θέμα, του προσδιορισμού τους για την συμπερίληψη στο πρόγραμμα, έχει κάποιες δυσκολίες αλλά δεν είναι ανυπέρβλητες. Με καλή θέληση, όλα γίνονται.

Δεν πιστεύουμε σε θαύματα. Δεν υπολογίζουμε πως όλοι θα τρέξουν να πιάσουν δουλειά. Όμως, όσοι ακολουθήσουν αυτόν το δρόμο θα είναι σωμένοι. Το δε παράδειγμα τους θα ενθαρρύνει πολλούς να το μιμηθούν.

Άρα, ναι μεν γενναία βοήθεια από το κράτος, αλλά σε συνδυασμό με ρήτρα προσωπικής τους ευθύνης. Είθε να το ξεκινήσει… χθες.