Το να κρίνουμε τα γεγονότα του παρελθόντος με κριτήρια του παρόντος, τα οποία μάλιστα έχουν διαμορφωθεί από την ύστερη εμπειρία, είναι ο ορισμός του αναχρονισμού.

Διότι τότε οι γονείς μας πίστευαν ότι ακόμη και τα τραγούδια που μάθαιναν στον ΕΛΑΣ, ήταν η "μόνη αλήθεια".

Κάτι που, όπως εκ των υστέρων αποδείχτηκε, οδηγούσε σε τραγωδίες, όπως οδηγεί κάθε "μοναδική αλήθεια".

Για μόνο το λόγο ότι οι φορείς της "μοναδικής αλήθειας" πάντοτε θέλουν να την επιβάλουν ακόμη και με την φυσική εξόντωση όλων των άλλων.

Αυτά όμως μαθεύτηκαν αργά, ως η ανατριχιαστική εμπειρία των ολοκληρωτισμών του 20ου αιώνα.

Αντίθετα, εκείνη η φοβερή στιγμή της διαδρομής προς τον θάνατο που δείχνουν οι φωτογραφίες, παραμερίζει τα πάντα.

Διότι γίνονται όλοι δικά σου και απολύτως οικεία πρόσωπα. Μάλιστα έρχεσαι στη θέση τους και σκέφτεσαι, τι να σκεφτόταν εκείνη την στιγμή ο καθένας. Για τη μάνα του, για τη γυναίκα του που νοιώθει ότι την προδίδει φεύγοντας από τη ζωή, για τα παιδιά του που δεν θα τα δει να μεγαλώνουν, για την αγαπημένη του που δεν της μίλησε ποτέ, για τους φίλους του, για τις φιλοδοξίες του, για τα μέρη που δεν πήγε, για τις χαρές που αφήνει πίσω του, για όλα όσα είναι η ίδια η ζωή.

Γι' αυτό δεν είναι ούτε ήρωες, ούτε προδότες. Αλλά κάτι πάνω από αυτά: Άνθρωποι.

Οι οποίοι ενσαρκώνουν, χωρίς καν να το ξέρουν, το θαύμα της ανθρωπινότητας.

Το οποίο κανένας σταλινικός του παρόντος ή διαχρονικός ναζί - με όποιο προσωπείο και αν εμφανίζονται - δεν μπορεί να καταλάβει. Γι' αυτό και οι μεν καπηλεύονται, οι δε σκυλεύουν τους νεκρούς.

Κι εμείς τους απαντάμε ότι ευτυχώς που υπάρχουν κι αυτοί. Για να τους δείχνουμε και να λέμε ότι δεν θα γίνουμε ποτέ σαν κι αυτούς...