Η σχετική στασιμότητα της εικόνας της πολιτικής σκηνής την Ελλάδα, που γινόταν αντιληπτή στις αρχές του περασμένου καλοκαιριού, επέβαλε προβληματισμούς και έντονες ανησυχίες ιδιαίτερα σε όλους όσοι ασχολούμασταν με την πορεία του νέου ΠΑΣΟΚ. Έτσι αναδύθηκε η ανάγκη να αναζητηθεί - στο μέτρο του δυνατού για τον καθένα μας - πώς θα μπορούσε να αιτιολογηθεί η δημοσκοπική στασιμότητα του ΠΑΣΟΚ, πέρα από τις αγοραία διατυπούμενες απόψεις περί αδυναμιών του Προέδρου και των στελεχών που έχουν αναλάβει την ευθύνη της λειτουργίας του κατά τη νέα αυτή περίοδο της πορείας του. Με στήριγμα στοχασμούς που έχουν παρουσιαστεί σε προηγούμενη αρθογραφία* διαμορφώθηκε μια σύνθεση η οποία θα μπορούσε να συμβάλει στην απάντηση των προβληματισμών περί δημοσκοπικής στασιμότητας του ΠΑΣΟΚ. Η σύνθεση αυτή ολοκληρώθηκε στο τέλος του καλοκαιριού του 2025, όμως μια πολύ δύσκολα διαχειρίσιμη σειρά γεγονότων, που περιλαμβάνει και μια οδυνηρή απώλεια, δεν επέτρεψε να δημοσιοποιηθεί τότε.
Παρατηρήσεις και ερωτήματα
Η παρατήρηση των πολιτικών δεδομένων που συλλέγονται ακόμη και σήμερα δείχνει ότι η εικόνα που λειτούργησε ως διεγέρτης για τη συγκρότηση της σύνθεσης στο τέλος του προηγούμενου καλοκαιριού δεν έχει χάσει την επικαιρότητά της. Τι δείχνει τότε και τώρα η παρατήρηση της πολιτικής σκηνής, όπως μετριέται** από διάφορες εταιρίες δημοσκοπήσεων;
Εμφανίζεται ένα σταθερό μοτίβο: Η Νέα Δημοκρατία βρίσκεται στην πρώτη θέση (24,53%), με αρκετές μονάδες διαφορά από το ΠΑΣΟΚ (11,60%), που εμφανίζεται στη δεύτερη θέση. Ακολουθεί, στην επόμενη βαθμίδα μετά το ΠΑΣΟΚ, μια μικρή ομάδα κομματικών σχηματισμών που εντοπίζονται στη ζώνη 6-8% (4 κόμματα), ενώ η εικόνα συμπληρώνεται από άλλο ένα σύνολο που βρίσκεται στη ζώνη 1-5% (6 κόμματα). Άξιο προσοχής είναι το γεγονός ότι το σύνολο, εκτός από δύο, των κομματικών σχηματισμών της ελληνικές πολιτικής σκηνής βρίσκονται στην περιοχή 1-10%, με το ΠΑΣΟΚ - βέβαια - να εντοπίζεται σε συνεχείς μετρήσεις ελάχιστα πάνω από το 10%.
Εύλογα αναδύεται το ερώτημα: υπάρχει κάποια (πολιτική-κοινωνική) ανωμαλία-δυσλειτουργία που μπορεί να εντοπιστεί στο κοινωνικό υπόβαθρο, στην περιοχή του οποίου μετρώνται οι πολιτικοί σχηματισμοί; Ακόμη: Είναι δυνατόν να εντοπιστούν παράγοντες που θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι συμβάλλουν στην διαμόρφωση της κοινωνικής εικόνας που καταγράφεται, οπότε με τη μελέτη τους θα μπορούσε να επιχειρηθεί η άρση της προβληματικής κατάστασης προς κάποια κατεύθυνση; Μήπως, αντιθέτως, οι μετρήσεις καταγράφουν τυχαίες συσσωρεύσεις κοινωνικών υποκειμένων - μιας χαοτικής συμπεριφοράς των μαζών - παρά την εντατική προσπάθεια των μηχανισμών που τις διαμορφώνει σε άμορφες μάζες, να ενισχύουν μία συγκεκριμένη κατεύθυνση;
Οι παρατηρήσεις οδηγούν σε ερωτήματα και αυτά με τη σειρά τους διεγείρουν στοχασμούς που είναι πιθανό να οδηγούν σε απαντήσεις. Η αδρομερής αποτύπωση μερικών χαρακτηριστικών των κοινωνικών υποκειμένων και της πολιτικής οντότητας ΠΑΣΟΚ, των δυο εμπλεκόμενων (έντονα;) παραγόντων, θα μπορούσε να βοηθήσει στην αναζήτηση απαντήσεων.
Τα κοινωνικά υποκείμενα
Συγκροτούν ομάδες, κοινότητες και τελικά κοινωνίες, στις οποίες υπόκεινται και στο πλαίσιο των οποίων επιβιώνουν, απαλλοτριώνοντας ορισμένα χαρακτηριστικά της ατομικότητας τους. Είναι ο παράγοντας με τον οποίο συνδέονται άμεσα οι πολιτικές οντότητες, είτε αναδυόμενες από τις διεγέρσεις του, οπότε και αποτελούν έκφραση υποσυνόλων των κοινωνικών υποκειμένων, είτε προτεινόμενες τεχνητές πολιτικές δομές, οπότε αναζητούν, σε αυτόν τον παράγοντα, στήριγμα για την υπόσταση τους. Τρεις βασικοί μηχανισμοί θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι διαμορφώνουν τα κοινωνικά υποκείμενα: η εκπαίδευση, η κοινότητα (ή η κοινωνία) ως σύνολο και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Ποια είναι η (μαζική) εικόνα που φαίνεται σήμερα να αναδύεται από αυτή τη διαμόρφωση;
H εκπαίδευση, με την συν-λειτουργία των δύο συστημάτων, του κρατικού σχολικού και του παρασχολικού μηχανισμού, οδηγεί μεγάλο μέρος του μαθητικού δυναμικού σε καταστάσεις μαθησιακής σχιζοφρένειας και το σύνολο του μεικτού φροσχολικού συστήματος σε μια διαρκή πτωτική πορεία. Αποτέλεσμα: η διαμόρφωση σημαντικού πλήθους (οιονεί) πολιτικών υποκειμένων [1] με κύρια χαρακτηριστικά την ημιμάθεια, την - χωρίς έλεγχο - υποταγή σε άκριτες και επιβαλλόμενες “αλήθειες”, την επιφανειακή (και επομένως σύντομη) γνώση μηχανισμών προσωρινής διαχείρισης καταστάσεων, την περιορισμένη (χωρικά και χρονικά) αντίληψη των φαινομένων, καθώς επίσης την αντιορθολογική και αντιεπιστημονική προσέγγιση της σχολικής (και όχι μόνο) “ζωής” και μαζί την τάση για συμμόρφωση, την αγελαία συμπεριφορά και την αναζήτηση έτοιμων λύσεων.
Η κοινωνία θα παγιώσει τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, που έχουν ήδη αποκτηθεί από τα (οιονεί πολιτικά) υποκείμενα και θα συμβάλει στην περαιτέρω ενίσχυσή τους με την “ενεργό” είσοδο στην (κρατική) κοινωνία και τον μετασχηματισμό των οιονεί πολιτικών σε κοινωνικά (ψευδοπολιτικά) υποκείμενα, που προβάλουν αντίσταση στο να λειτουργήσουν ως πολιτικά (χωρίς την παρένθεση πλέον). Στην ενίσχυση των χαρακτηριστικών αυτών θα συμβάλει η κατάσταση του μεγαλύτερου μέρους του πληθυσμού αυτών που συνθέτουν την κοινωνία, που κυριαρχείται από ανορθολογισμό, αντιεπιστημονική προσέγγιση των φαινομένων, τάση για υποταγή (συνήθως) άκριτη σε (θεωρούμενες) “αυθεντίες”, κομφορμισμό και αγελαία συμπεριφορά. Οπότε, καθώς ενισχύεται περισσότερο από το νεοεισερχόμενο πλήθος που έχει παρόμοια χαρακτηριστικά, αναπαράγεται ο “φαύλος κύκλος” που στην ουσία είναι ένα (φαύλο) σπιράλ που οδηγεί στην υποβάθμιση.
Τα μέσα της (επονομαζόμενης) ενημέρωσης, ενώ θα μπορούσαν να συμβάλουν στο σπάσιμο του προαναφερθέντος σπιράλ υποβάθμισης, το αναπαράγουν και αυξάνουν τον ρυθμό της πτώσης. Η κυριαρχία της μονοθεματικότητας στην περιοχή των ειδήσεων, ο προπαγανδιστικός χαρακτήρας της εκπεμπόμενης πληροφορίας, η επένδυση στη χρήση των κύριων χαρακτηριστικών των κοινωνικών (ψευδοπολιτικών) υποκειμένων και ο χαρακτήρας των ψυχαγωγικών εκπομπών, αυξάνουν ακόμη περισσότερο το ρυθμό της σπειροειδούς πτώσης. Πέρα, όμως, από την προσφορά (διατεταγμένης;) υπηρεσίας προς την υποβάθμιση, δείχνουν να υποτάσσονται στη λογική της προσωρινής κατανάλωσης της είδησης και φυσικά του κέρδους, είτε πολιτικού είτε οικονομικού, συνέπεια της εξάρτησης από κομματικούς μηχανισμούς και - κυρίως - από ισχυρά οικονομικά συμφέροντα.
Συνοπτικά: Το εκπαιδευτικό σύστημα οδηγεί στη διαμόρφωση το μεγαλύτερου μέρους των (οιονεί) πολιτικών υποκειμένων, των σπουδαστών, έτσι ώστε να αποκτήσουν μια σειρά από χαρακτηριστικά. Με αυτά, τα προϊόντα του συστήματος θα διαχυθούν στο υπερκείμενο κοινωνικό σύνολο, τα κοινωνικά (ψευδοπολιτικά) στοιχεία του οποίου είναι φορείς ανάλογων χαρακτηριστικών. Το μεγαλύτερο μέρος του κοινωνικού συνόλου, άλλωστε, επιβάλλει - ως δυνάμει υποστηρικτής του πολιτικού συστήματος - την κατεύθυνση που κυριαρχεί στο εκπαιδευτικό σύστημα - τροφοδότη. Τα εδραιωμένα χαρακτηριστικά, με τις κοινωνικές συμπεριφορές που αυτά (καθ)οδηγούν, ισχυροποιούνται και έτσι διαμορφώνεται μια επιταχυνόμενη κατάσταση κοινωνικής υποβάθμισης. Δεν χρειάζεται να αναφερθούν μαζικές συμπεριφορές των κοινωνικών υποκειμένων που δείχνουν την παραπάνω εικόνα, υπάρχουν πολλές τις τελευταίες δεκαετίες. Φαύλος ο κύκλος! Θα μπορούσε να σπάσει;
Το ΠΑΣΟΚ
Ως πολιτική δομή θα μπορούσε να έχει ως στόχο την απελευθέρωση των μαζών από την πορεία υποβάθμισης που επιβάλλει σε αυτές ο φαύλος κύκλος της πτώσης. Σε μια τέτοια κατάσταση είναι που βρίσκουν πρόσφορο έδαφος για να αναπτυχθούν πολλές διαφορετικές, είτε αυθόρμητα αναδυόμενες από τις κοινωνικές διεγέρσεις είτε κατασκευασμένα πολιτικά τεχνήματα, πολιτικές δομές οι οποίες αξιοποιούν τις συνθήκες προς προσπορισμό κοινωνικών ή ατομικών ωφελημάτων. Παρουσιάζουν, προς εκπλήρωση του σκοπού τους, σχολιασμούς για την τρέχουσα κατάσταση και προτάσεις εξόδου και τη μετάβαση των κοινωνικών υποκειμένων σε μια άλλη, εννοείται διαφορετική. Το ΠΑΣΟΚ, αναδύθηκε ως κοινωνική διέγερση και οφείλει να είναι διακριτό από τις υπόλοιπες και να προτείνει μια διαφορετική πρόταση εξόδου. Είναι;
Οι μεταμορφώσεις του ΠΑΣΟΚ είναι πολλές και θα μπορούσαν να αποτελέσουν πηγή προβληματισμών, γνώσης και κατάλληλης δράσης για τη συνέχειά του, αφού η κάθε περίοδος θα ήταν καλό να θεωρείται ως εφαλτήριο για την οικοδόμηση της επόμενης. Συνοπτικά*: Η κοινωνική διέγερση οδηγείται στην πολιτική της έκφραση, μέσω του Κινήματος που ο Ανδρέας Παπανδρέου (και όχι μόνο) το ενδυναμώνει με κοινωνικά, εθνικά, συμμετοχικά και απελευθερωτικά χαρακτηριστικά. Σε αυτό το πλαίσιο οι συμμετέχοντες έχουν (ή θεωρούν πως έχουν) την ιδιοκτησία του και η κίνηση είναι από κάτω (βάση) προς τα επάνω (πολιτική έκφραση του κινήματος). Με την ανάθεση, από την πλειονοψηφία των κοινωνικών υποκειμένων, της διαχείρισης των κρατικών ευθυνών και μετά την αρχική περίοδο διορθώσεων, σταδιακά η ιδιοκτησία μεταφέρθηκε πρώτα στους βουλευτές και μετά σε πρόσωπα-“στελέχη”, αλλοτρίωση που οδήγησε στην αντιστροφή της κίνησης από επάνω (στελέχη) προς τα κάτω (κοινωνική βάση) και το Κίνημα εκφυλίστηκε σε Κόμμα.
Μετά την εκλογή του σημερινού Προέδρου, στον προβληματισμό* για την επάνοδο της εκφυλισμένης μορφής του πολιτικού κόμματος, στον (προηγούμενο) κινηματικό του χαρακτήρα, αναδύθηκαν ερωτήματα σχετικά με το αν θα μπορούσε το (Νέο) ΠΑΣΟΚ:
Να οδηγήσει, με αλληλεπίδραση βάσης και υπερδομής, στην διαμόρφωση και στην διάχυση ενός Νέου Πολιτικού Οράματος, του οποίου η υλοποίηση θα στοχεύει σε Κοινωνική Αλλαγή.
Να αναγνωρίσει και να ερμηνεύσει τα τωρινά χαρακτηριστικά των κοινωνικών υποκειμένων και να προτείνει ένα πρόγραμμα υπέρβασης της τωρινής κοινωνικής κατάστασης.
Να επιχειρήσει την υπέρβαση της δικής του παλαιότερης οργανωτικής ανεπάρκειας και να υλοποιήσει μια νέα οργανωτική πρόταση η οποία θα μπορεί να καθιστά κάθε ατομικότητα, μέρος της συνολικής αναζήτησης και οικοδόμησης της Νέας Πρότασης Αλλαγής.
Να συλλαμβάνει και να αποκαλύπτει την Αλήθεια στην κοινωνία αντί να βαδίζει στο δρόμο της απόκρυψης και της παραπλάνησης των συντελεστών της κοινωνίας.
Οι απαντήσεις που προκύπτουν από τη μέχρι τώρα πορεία της πολιτικής δομής του (Νέου;) ΠΑΣΟΚ δεν είναι ενθαρρυντικές. Αποδυναμώνεται ο κινηματικός χαρακτήρας, ενδυναμώνεται και κυριαρχεί η λογική του κόμματος “στελεχών”, επιβάλλονται και δεν παράγονται απόψεις και οι δράσεις δεν βρίσκονται προς την κατεύθυνση της απελευθέρωσης των κοινωνικών υποκειμένων και προς τον μετασχηματισμό τους σε πολιτικά υποκείμενα. Η λειτουργία φαίνεται ότι είναι όμοια με αυτή άλλων πολιτικών τεχνημάτων και έτσι η προσπάθεια ενίσχυσης της εκλογικής δύναμης του ΠΑΣΟΚ αναζητείται στις μεταγραφές προσώπων-(δήθεν) στελεχών που αναγνωρίζεται(;) ότι έχουν αρκετής ποσότητας “προίκα” κοινωνικών υποκειμένων. Αυτή θεωρείται πως αν προστεθεί στα ήδη υπάρχοντα θα οδηγήσει σε ποσοτική αύξηση του ΠΑΣΟΚ και κατά συνέπεια στην αλλαγή της δημοσκοπικής (αυτή την χρονική περίοδο) θέσης του. Θα μπορούσε να συμβεί;
Η υπόθεση του 75+-5%
Οι παρατηρήσεις, τόσο των ατομικών συμπεριφορών όσο και των μαζικών κοινωνικών εκδηλώσεων, φανερώνουν ότι, σε όλες τις κλίμακες οργάνωσης κρατικών και κοινωνικών διεργασιών, μεγάλο ποσοστό των εμπλεκομένων - με διάφορες αιτιολογίες - λειτουργεί με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Αυτόν, ο οποίος θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι συσχετίζεται με τα χαρακτηριστικά των κοινωνικών υποκειμένων που αναφέρθηκαν προηγουμένως, ως αποτέλεσμα της δράσης του εκπαιδευτικού συστήματος, των κοινοτήτων και των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Μόλις ένα μικρό ποσοστό, συνήθως, συμμετέχει με ουσιαστική δράση στην διεκπεραίωση των διαφόρων υποχρεώσεων και σώζει τα φαινόμενα που μαρτυρούν ότι υπάρχουν λειτουργίες σε μεγάλες ή μικρές κρατικο-κοινωνικές κλίμακες που ολοκληρώνονται.
Η υπόθεση του 75+-5%, θα μπορούσε να αναφερθεί ως εκείνη η οποία σε κάποιο βαθμό θα ποσοτικοποιούσε αδρομερώς το ποσοστό των κοινωνικών υποκειμένων που είναι φορείς των χαρακτηριστικών που υποβάλλουν τις συγκεκριμένες μαζικές και ατομικές συμπεριφορές. Είναι μια υπόθεση την οποία δεν φαίνεται να λαμβάνουν υπόψη οι διαχειριστές και τα στελέχη των πολιτικών οντοτήτων, επειδή αρέσκονται, κατά την επαφή τους με την κοινωνική πραγματικότητα, να προσεγγίζουν την αλήθεια που θέλουν και όχι αυτή που υπάρχει. Έτσι, επιλέγουν να απευθύνονται προς τα κοινωνικά υποκείμενα με όμορφα, εύηχα και εύπεπτα λόγια ώστε και να ακούγονται ευχάριστα και να τα καθιστούν εύκολα να χειραγωγηθούν όποτε υφίσταται ανάγκη.
Οι πολιτικές δομές απευθύνονται στα κοινωνικά υποκείμενα με λόγο που να είναι εύκολα αντιληπτός από αυτά και φυσικά συμβατός με την γνωστική και πολιτιστική τους κατάσταση. Ανάλογα με την αρχική συνθήκη ύπαρξης, οι πολιτικές δομές διαμορφώνουν και διαφορετικούς δρόμους αλληλεπίδρασης με τα κοινωνικά υποκείμενα. Οι πολιτικές δομές που αναδύονται από κοινωνικές διεγέρσεις συνδέονται με: σταθερή Αλήθεια, δράση προς την κατεύθυνση της κοινωνικής αλλαγής, στόχο την απελευθέρωση των κοινωνικών υποκειμένων μέσω της γνώσης, ενεργοποίηση της ουσιαστικής κοινωνικής οργάνωσης, δράση για την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής. Αντίθετα, σε αυτές που αποτελούν πολιτικά τεχνήματα υπάρχει: “Αλήθεια” κατά περίπτωση, δράση προς την κατεύθυνση της συντήρησης της υπάρχουσας κοινωνικής κατάστασης, ως στόχος ο εγκλωβισμός, η δέσμευση και η υποταγή των κοινωνικών υποκειμένων, απενεργοποίηση της κοινωνικής οργάνωσης και οργάνωση της υποταγής σε άτομα-στελέχη που συγκροτούν την πολιτική δομή, δράση προς την κατεύθυνση της διάσπασης.
Ανάλογα συνδέεται με τις πολιτικές δομές και η επιλογή για την στήριξη και ενίσχυση του 75+-5% ή την στήριξη και ενίσχυση αφενός του υπολοίπου ποσοστού των κοινωνικών υποκειμένων και αφετέρου η ενίσχυση της προσπάθειας απελευθέρωσης όσο το δυνατόν μεγαλύτερου μέρους του 75+-5%. Φαίνεται από τα παρατηρησιακά (δημοσκοπικά και όχι μόνο) δεδομένα ότι πολύ μεγάλο μέρος του 75+-5% λειτουργεί με τον τρόπο που επιβάλουν τα χαρακτηριστικά που το προσδιορίζουν. Φαίνεται, ακόμη, ότι ένα μικρό μέρος από αυτό το ποσοστό, κατά περίπτωση, επιλέγει να δρα έτσι ώστε να μπορεί να προστεθεί με το υπόλοιπο ποσοστό του οποίου οι επιλογές είναι πιο σταθερές και όχι κατά περίπτωση.
Αυτά τα κοινωνικά υποκείμενα αναζητούν: σοβαρότητα στην προσέγγιση των φαινομένων, ανάλυση της πραγματικότητας σε όλες τις διαστάσεις της, αντίληψη και ανάδειξη προβληματικών καταστάσεων της πολυδιάστατης πραγματικότητας, προτάσεις στηριγμένες στην ανάλυση, συνδυασμένους στόχους και βηματισμούς για την υπέρβαση των προβλημάτων. Ένα βασικό στοιχείο φαίνεται να θεωρείται η σταθερότητα του πλαισίου στο οποίο αυτά τα κοινωνικά υποκείμενα λειτουργούν, καθώς και η ένταξη των δράσεων σε μια εξελικτική πορεία της κρατικής δομής προς την κατεύθυνση της ευημερίας και της ευτυχίας των συμμετεχόντων σε αυτήν.
Είναι φανερό, εδώ και καιρό, ότι όσο το ΠΑΣΟΚ εκφυλίζεται σε πολιτική δομή - τέχνημα, σε δομή ποσοτικής συσσώρευσης μη οργανικά ενταγμένων και αλληλεπιδρώντων κοινωνικών υποκειμένων, τόσο δεν θα μπορεί να ξεφύγει από τη δημοσκοπική στασιμότητα που εμφανίζει αυτή την περίοδο. Το χειρότερο είναι ότι θα πρέπει να αρχίσει να υποχωρεί, αφού θα αναζητά ποσοτική αύξηση στο 75+-5%, το οποίο όμως για όμοιους λόγους θα μπορούσε να επιλέξει μία από τις υπόλοιπες πολιτικές δομές τεχνήματα και να συνεχίζει να διαχέεται σε πολλούς κόμβους. Όμως
θα εμφανίζεται πάντα ένα ποσοστό κοινωνικών υποκειμένων που θεωρεί ότι μια εμπλουτισμένη σοσιαλδημοκρατική πρόταση θα μπορούσε όχι μόνο να περιγράψει τα κοινωνικά φαινόμενα, αλλά και να συμβάλει στην επεξεργασία τους και στην διαμόρφωση υπεύθυνων και σοβαρών προτάσεων υπέρβασης των προβλημάτων που εμφανίζονται. Αυτό το ποσοστό που αναζητά μια πολιτική δομή που θα προβάλει πιο μελετημένο, σοβαρό και σταθερό πολιτικό πρόγραμμα, με συνδυασμένους στόχους και βηματισμούς, οπότε θα διαμορφώνει πλειοψηφία σε εκείνη την δομή που αυτό θεωρεί ότι υπηρετεί τα χαρακτηριστικά που είναι σημαντικά ή αν αυτή η δομή δεν υπάρχει, θα απέχει προφυλάσσοντας την αξιοπρέπεια του.
Αποχαιρετισμός
Όπως έχει αναφερθεί και στην αρχή του άρθρου, το κείμενο γράφτηκε προς το τέλος του καλοκαιριού του 2025. Το δημοσιοποιώ σήμερα (Μάιος 2026) μετά από μια πολύ δύσκολη περίοδο που συνδέεται με την απώλεια της Πόπης, της συντρόφου και συνοδοιπόρου μιας ολόκληρης ζωής. Η αποστολή του κειμένου αυτού αποτελεί μια δίοδο σε μια άλλη κατάσταση. Είναι δύσκολο να αποχαιρετήσεις μια ολόκληρη ζωή, αλλά δεν μπορείς να κάνεις αλλιώς, όπως είναι δύσκολο να αποχαιρετήσεις μια ζωή που συνδέεται με ένα Κίνημα από αναδύθηκε από την διέγερση των κοινωνικών υποκειμένων της περιόδου που προηγήθηκε της ίδρυσης του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος. Βλέποντας σήμερα τα τεκταινόμενα και το ΠΑΣΟΚ να εκφυλίζεται σε κόμμα-πολιτικό τέχνημα, που προσπαθεί να αλλάξει ποσοτικά με την ενσωμάτωση προσώπων και εκφυλίζεται ποιοτικά ως πολιτική οντότητα, κάνω δύο αλλαγές: αφαιρώ από τον αρχικό τίτλο τον προσδιορισμό “δημοσκοπική”, και μένω μόνον στη “στασιμότητα” και φυσικά δεν θεωρώ πως αξίζει τον κόπο να συνεχιστεί η ενασχόληση με αυτή την περιοχή. Δύο αποχαιρετισμοί: στην Σύντροφο μου και στο πολιτικό πλαίσιο στο οποίο ζήσαμε μαζί. Ακριβώς τα ίδια χρόνια έζησα μαζί τους!
* Μπορεί να αναζητηθεί στο αρχείο του metarithmisi[dot]gr
** Οι μετρήσεις αντλούνται από τον ιστότοπο dimoskopiseis[dot]gr
[1] Οι συμμετέχοντες στο εκπαιδευτικό σύστημα θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως οιονεί πολιτικές οντότητες επειδή συμμετέχουν σε έναν κρατικό θεσμό.