Το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ δεν είναι απλώς μια ακόμη υπόθεση κακοδιαχείρισης.
Είναι ένα παράθυρο σε ένα βαθύτερο, συστημικό πρόβλημα που αφορά τον τρόπο με
τον οποίο η Ελλάδα αξιοποιεί -ή αποτυγχάνει να αξιοποιήσει- τους ευρωπαϊκούς πόρους.
Οι οικονομικές συνέπειες δεν περιορίζονται στα άμεσα ποσά που χάνονται. Αγγίζουν την ανταγωνιστικότητα της πρωτογενούς παραγωγής, την περιφερειακή ανάπτυξη, την αξιοπιστία της χώρας και τελικά το ίδιο το κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ κράτους και πολιτών.
Οι παράνομες ή καταχρηστικές επιδοτήσεις οδηγούν σε επιστροφές κονδυλίων στην ΕΕ, πρόστιμα, απώλεια μελλοντικών χρηματοδοτήσεων, και αύξηση του κόστους ελέγχων και διοικητικής εποπτείας.
Αυτά τα ποσά δεν είναι θεωρητικά. Σε προηγούμενες περιπτώσεις, η Ελλάδα έχει κληθεί να επιστρέψει εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ λόγω μη συμμόρφωσης με τους κανόνες της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ).

 

Περιφερειακή ανάπτυξη που δεν έρχεται ποτέ

Η στρεβλή κατανομή επιδοτήσεων, αποθαρρύνει πραγματικές επενδύσεις στον αγροτικό τομέα, υπονομεύει την παραγωγικότητα, ενισχύει μη βιώσιμες πρακτικές, απομακρύνει νέους παραγωγούς από τον κλάδο, και διατηρεί τεχνητά στη ζωή μη ανταγωνιστικές εκμεταλλεύσεις.
Με άλλα λόγια, τα χρήματα που θα μπορούσαν να στηρίξουν την αναδιάρθρωση της ελληνικής γεωργίας καταλήγουν να συντηρούν ένα σύστημα χαμηλής απόδοσης.
Οι επιδοτήσεις της ΚΑΠ αποτελούν βασικό εργαλείο για την ανάπτυξη της υπαίθρου, τη συγκράτηση πληθυσμού, την ενίσχυση τοπικών οικονομιών.
Όταν όμως καταλήγουν σε εικονικούς δικαιούχους ή σε μη παραγωγικές χρήσεις, οι τοπικές κοινωνίες χάνουν μια από τις ελάχιστες σταθερές πηγές εισοδήματος και επενδύσεων.
Παρόμοια φαινόμενα έχουν καταγραφεί και σε άλλες χώρες. Η διαφορά είναι ότι στην Ελλάδα, η πολιτική μεσολάβηση σε διοικητικές διαδικασίες έχει ιστορικό βάθος, το ρουσφέτι λειτουργεί ως άτυπο παράλληλο σύστημα διακυβέρνησης, η διοικητική ικανότητα παραμένει άνιση, και η κοινωνική ανοχή σε τέτοιες πρακτικές είναι υψηλότερη από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Το αποτέλεσμα είναι ότι ένα σκάνδαλο επιδοτήσεων δεν αντιμετωπίζεται ως τεχνικό ζήτημα, αλλά ως σύμπτωμα ενός ευρύτερου πολιτικού και θεσμικού προβλήματος.

Οικονομική και θεσμική διάβρωση

Η πρακτική της πολιτικής μεσολάβησης για παράνομες ή αδικαιολόγητες διευθετήσεις, διαβρώνει την εμπιστοσύνη στις δημόσιες υπηρεσίες, δημιουργεί άνισους όρους ανταγωνισμού, αποθαρρύνει επενδύσεις, αυξάνει το κόστος λειτουργίας του κράτους, και μετατρέπει τις επιδοτήσεις σε εργαλείο πελατειακής πολιτικής.
Οικονομικά, αυτό λειτουργεί σαν «αόρατος φόρος» που πληρώνουν οι συνεπείς παραγωγοί και οι φορολογούμενοι.
Χωρίς να θέλω να γίνω κριτής για ένα πολιτικό που αγνοεί το δημόσιο συμφέρον, γιατί αυτό κάνει όταν παρεμβαίνει για παράνομες επιδοτήσεις, θα έλεγα ότι σε μια δημοκρατία, όταν ένας εκλεγμένος εκπρόσωπος, αγνοεί τις οικονομικές συνέπειες των πράξεών του, υπονομεύει την ανταγωνιστικότητα της χώρας, συμβάλλει σε απώλεια πόρων, λειτουργεί με γνώμονα προσωπικό ή κομματικό όφελος, και παρεμβαίνει σε διοικητικές διαδικασίες για παράνομες εξυπηρετήσεις, τότε αυτό δεν είναι απλώς «κακή πολιτική». Είναι θεσμική παθογένεια.
Στη θεωρία της πολιτικής επιστήμης, τέτοιες συμπεριφορές εντάσσονται σε έννοιες όπως: πελατειακές πρακτικές, κατάχρηση πολιτικής επιρροής, διαφθορά χαμηλής ή υψηλής έντασης, υπονόμευση του κράτους δικαίου, και θεσμική απιστία.
Δεν χρειάζεται να υπάρχει χρηματικό αντάλλαγμα για να θεωρείται διαβρωτική συμπεριφορά. Αρκεί η ανταλλαγή «εξυπηρέτηση–ψήφος».
Αυτό είναι επικίνδυνο γιατί ένας τέτοιος πολιτικός: ακυρώνει την ισονομία, στρεβλώνει την οικονομία, αποδυναμώνει την εμπιστοσύνη στους θεσμούς, επιβαρύνει τους συνεπείς πολίτες, υπονομεύει την αξιοπιστία της χώρας, και διαιωνίζει την κουλτούρα του ρουσφετιού. Με άλλα λόγια, δεν κάνει απλώς «μια εξυπηρέτηση». Καταστρέφει το κοινωνικό συμβόλαιο.
Τέτοιες συμπεριφορές θα μπορούσαν να περιοριστούν:
1. Αν θεσμοθετηθούν εργαλεία ελέγχου όπως κανόνες διαφάνειας για τις επαφές πολιτικών με δημόσιους λειτουργούς, υποχρεωτική καταγραφή και δημοσιοποίηση συναντήσεων, ενίσχυση ανεξάρτητων αρχών, αυστηροί έλεγχοι από ευρωπαϊκούς θεσμούς, και αυτόματες ψηφιακές διαδικασίες που δεν επιτρέπουν παρεμβάσεις. Όσο λιγότερο «χώρο» αφήνει το σύστημα για παρεμβάσεις, τόσο λιγότερο μπορούν να δράσουν όσοι θέλουν να το εκμεταλλευτούν.
2. Αν όταν υπάρχουν ενδείξεις παράνομης παρέμβασης, οι δικαστικές αρχές να μπορούν να διερευνήσουν, η Βουλή να μπορεί να άρει ασυλίες, η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία να μπορεί να παρέμβει όταν εμπλέκονται ευρωπαϊκά κονδύλια. Δεν είναι εύκολο, αλλά δεν είναι αδύνατο.
Η Ευρώπη έχει ήδη δείξει ότι μπορεί να κινηθεί όταν το κράτος-μέλος δεν το κάνει και
3. Αν οι πολίτες δεν επιβραβεύουν τέτοιες συμπεριφορές, στηρίζουν πολιτικούς που λειτουργούν θεσμικά, απαιτούν διαφάνεια, καταγγέλλουν παρατυπίες και ενισχύουν συλλογικές φωνές (συνεταιρισμούς, οργανώσεις, ΜΚΟ) που πιέζουν για καθαρούς κανόνες. Όταν η κοινωνία αλλάζει στάση, το πολιτικό σύστημα αναγκάζεται να ακολουθήσει.
Μπαίνει λοιπόν εδώ το ερώτημα, μπορεί η Ελλάδα να τα θεραπεύσει όλα αυτό και να γίνει σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος; Η απάντηση δεν είναι απλή, αλλά είναι ρεαλιστική:
Ναι, μπορεί, αλλά μόνο αν αλλάξει η κουλτούρα διακυβέρνησης και η συμπεριφορά των πολιτών. Η τεχνολογία και οι θεσμικές αλλαγές μπορούν να περιορίσουν το ρουσφέτι, αλλά δεν μπορούν να το εξαφανίσουν αν υπάρχει κοινωνική ζήτηση γι’ αυτό.
Η μετάβαση απαιτεί: διαφάνεια, αυστηρούς ελέγχους, ανεξάρτητες αρχές με πραγματική ισχύ, εκπαίδευση των πολιτών, πολιτικό κόστος για όσους παραβιάζουν κανόνες.

Η μεταφορά αρμοδιοτήτων στην ΑΑΔΕ: βήμα, όχι λύση

Η ΑΑΔΕ διαθέτει: τεχνογνωσία σε διασταυρώσεις δεδομένων, ψηφιακά εργαλεία, μεγαλύτερη θεσμική ανεξαρτησία.
Αυτό μπορεί να μειώσει τις παρεμβάσεις και να αυξήσει την αποτελεσματικότητα των ελέγχων.
Δεν αρκεί όμως από μόνο του. Χρειάζεται ακόμα: ενιαίο ψηφιακό σύστημα δηλώσεων, αυτόματη διασταύρωση με Κτηματολόγιο, Δασικοί Χάρτες, Ε9, διαφάνεια στους δικαιούχους, σαφείς κυρώσεις στους παραβάτες, προστασία αυτών που καταγγέλλουν παρατυπίες, και ενίσχυση των ευρωπαϊκών ελέγχων.
Επίσης θα πρέπει και η ΕΕ να οργανωθεί καλύτερα για να προλαμβάνονται τέτοια φαινόμενα παντού.
Η Ευρώπη χρειάζεται να υιοθετήσει: κοινά πρότυπα ελέγχων, ενιαία ψηφιακή πλατφόρμα παρακολούθησης επιδοτήσεων, δορυφορική επιτήρηση (όπως ήδη εφαρμόζεται πιλοτικά), αυστηρότερη εποπτεία από την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, και σύνδεση επιδοτήσεων με πραγματική παραγωγή και περιβαλλοντικά αποτελέσματα.
Μόνο έτσι οι πόροι της ΚΑΠ θα λειτουργήσουν ως μοχλός ανάπτυξης και όχι ως εργαλείο στρεβλώσεων.

Ο υγιής αγροτικός κόσμος ως σύμμαχος στην εξυγίανση

Μέσα στη σκιά των σκανδάλων, συχνά ξεχνάμε ότι η μεγάλη πλειονότητα των Ελλήνων αγροτών λειτουργεί με επαγγελματισμό, διαφάνεια και πραγματική διάθεση να αναπτυχθεί ο πρωτογενής τομέας. Πρόκειται για ανθρώπους που επενδύουν, καινοτομούν, τηρούν τους κανόνες και βλέπουν τις επιδοτήσεις όχι ως «εύκολο χρήμα», αλλά ως εργαλείο εκσυγχρονισμού.
Αυτό το υγιές κομμάτι του αγροτικού πληθυσμού μπορεί, και πρέπει, να αποτελέσει κεντρικό παράγοντα εξυγίανσης. Ο ρόλος του είναι καθοριστικός σε τρία επίπεδα:
1. Μπορούν να λειτουργήσουν ως μοχλός πίεσης, μέσα από συνεταιρισμούς και οργανώσεις παραγωγών, με συλλογικές παρεμβάσεις σε υπουργεία και ευρωπαϊκούς φορείς, με δημόσια στήριξη πολιτικών που ενισχύουν τη νομιμότητα.
Όταν οι υγιείς δυνάμεις του κλάδου απαιτούν κανόνες, οι κυβερνήσεις αναγκάζονται να τους εφαρμόσουν.
2. Μπορούν να γίνουν οι πρώτοι που θα υιοθετήσουν πρακτικές που προωθεί ήδη η ΕΕ όπως είναι οι ψηφιακοί έλεγχοι, η δορυφορική παρακολούθηση, τα οικολογικά σχήματα, και η αυστηρότερη ιχνηλασιμότητα. Αποδεικνύοντας έτσι ότι η διαφάνεια δεν είναι εμπόδιο αλλά ανταγωνιστικό πλεονέκτημα.
3. Μπορούν να δημιουργήσουν νέα πρότυπα αγροτικής επιχειρηματικότητας. Η εξυγίανση δεν είναι μόνο θέμα ελέγχων. Είναι και θέμα προτύπων. Όταν οι νέοι αγρότες βλέπουν ότι: η καινοτομία ανταμείβεται, οι συνεταιρισμοί λειτουργούν επαγγελματικά, οι επιδοτήσεις συνδέονται με πραγματική παραγωγή, και η αγορά ζητά ποιοτικά, πιστοποιημένα προϊόντα, τότε το παλιό μοντέλο του «βόλεμα–επιδοτήσεις–χαμηλή παραγωγικότητα» χάνει τη γοητεία του.
Το μέλλον λοιπόν της ελληνικής γεωργίας δεν θα το καθορίσουν τα σκάνδαλα, αλλά οι υγιείς δυνάμεις της.
Η εξυγίανση δεν θα έρθει μόνο «από πάνω». Θα έρθει όταν το παραγωγικό κομμάτι του αγροτικού κόσμου: θα απαιτήσει κανόνες, θα στηρίξει τη διαφάνεια, θα απομονώσει τις στρεβλώσεις, θα συνεργαστεί με την πολιτεία και την ΕΕ, και θα δείξει ότι η ελληνική γεωργία μπορεί να είναι σύγχρονη, ανταγωνιστική και καθαρή.
Αν κάτι μπορεί πραγματικά να αλλάξει το τοπίο, είναι η συμμαχία ανάμεσα σε θεσμούς που θέλουν να λειτουργήσουν και αγρότες που θέλουν να παράγουν.
Αυτή είναι η πιο ισχυρή απάντηση σε κάθε σκάνδαλο και η μόνη πραγματική εγγύηση για ένα βιώσιμο μέλλον στον πρωτογενή τομέα.
Το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ δεν είναι απλώς μια υπόθεση διαφθοράς. Είναι μια χαμένη ευκαιρία για την ελληνική οικονομία και ένα καμπανάκι για το μέλλον της πρωτογενούς παραγωγής.
Η λύση δεν βρίσκεται μόνο στους ελέγχους, αλλά στη μετάβαση από μια κουλτούρα εξυπηρετήσεων σε μια κουλτούρα κανόνων.
Αν η Ελλάδα θέλει να γίνει πραγματικά ευρωπαϊκό κράτος, πρέπει να το αποδείξει εκεί όπου μετράει περισσότερο: στη διαχείριση του δημόσιου χρήματος.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

European Court of Auditors – Reports on CAP payment irregularities
Ευρωπαϊκή Επιτροπή – ΚΑΠ: Κανονισμοί και Οδηγίες Ελέγχων
Εκθέσεις Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους για επιστροφές κονδυλίων
Εκθέσεις Ελεγκτικού Συνεδρίου για αγροτικές ενισχύσεις
Ακαδημαϊκά άρθρα για πελατειακές σχέσεις και διοικητική ικανότητα στην Ελλάδα
The Political Economy of the Common Agricultural Policy – διάφοροι συγγραφείς