Η Ελλάδα μπήκε στον 21ο αιώνα με αυτοπεποίθηση. Η ένταξη στο ευρώ, η πτώση των επιτοκίων, η πρόσβαση σε φθηνό δανεισμό και η προοπτική των Ολυμπιακών Αγώνων δημιούργησαν ένα κλίμα αισιοδοξίας. Η χώρα έμοιαζε να αφήνει πίσω της τη μεταπολιτευτική στασιμότητα και να εντάσσεται οριστικά στον «πυρήνα» της Ευρώπης. Όμως κάτω από την επιφάνεια, η εικόνα ήταν διαφορετική: Η ανάπτυξη στηριζόταν κυρίως στην κατανάλωση και όχι στην παραγωγή. Το κράτος δανειζόταν για να χρηματοδοτεί μισθούς, συντάξεις και σπατάλες, και όχι επενδύσεις. Η φοροδιαφυγή και η αδυναμία των θεσμών υπονόμευαν τη δημοσιονομική σταθερότητα. Η ανταγωνιστικότητα της οικονομίας υποχωρούσε σταθερά. Η ευημερία ήταν πραγματική ως προς το βιοτικό επίπεδο, αλλά επίπλαστη ως προς τη βιωσιμότητα.
Η παγκόσμια κρίση του 2008 λειτούργησε σαν καταλύτης. Η Ελλάδα, με το υψηλό χρέος και τη χαμηλή αξιοπιστία, βρέθηκε ξαφνικά εκτεθειμένη.
Δεν κατέρρευσε όμως επειδή «ήρθε η κρίση». Κατέρρευσε επειδή επί 30 χρόνια οι κυβερνήσεις απέφευγαν τις μεταρρυθμίσεις που θα έκαναν την οικονομία της βιώσιμη.
Το 2009 αποκαλύφθηκε ότι το έλλειμμα ήταν πολύ μεγαλύτερο από ό,τι δηλωνόταν. Οι αγορές έκλεισαν.
Η χώρα βρέθηκε στο χείλος της άτακτης χρεωκοπίας.
Μπήκαμε σε μία οικονομική και πολιτιστική κρίση που ο λαός τη βίωσε πολύ βαθιά γιατί υπήρχαν δομικές αδυναμίες, όπως η χαμηλή παραγωγικότητα, οι αδύναμοι θεσμοί, οι λανθασμένες πολιτικές που έγιναν πριν και μετά το 2009, οι καθυστερήσεις και οι αντιστάσεις στην εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων και η ανεπαρκής αρχιτεκτονική της Ευρωζώνης, που δεν είχε μηχανισμούς διαχείρισης κρίσεων.
Το αποτέλεσμα ήταν μια ύφεση άνευ προηγουμένου: το ΑΕΠ, την περίοδο της κρίσης, μειώθηκε σχεδόν 25%, η ανεργία εκτινάχθηκε, οι τράπεζες κατέρρευσαν και η κοινωνία βυθίστηκε στη φτωχοποίηση.
Τα μεγάλα λάθη που έγιναν πριν και μετά την εμφάνιση της κρίσης ήταν χαρακτηριστικά:
Πριν το 2009 υπήρξε: υπερβολικός δανεισμός χωρίς παραγωγικό αντίκρισμα, πελατειακό κράτος, διόγκωση του δημόσιου τομέα χωρίς αξιολόγηση, ανεπάρκεια του φορολογικού μηχανισμού και ανοχή της φοροδιαφυγής, απουσία στρατηγικής για εξαγωγές, καινοτομία και βιομηχανία, υπερκοστολογημένα δημόσια έργα και κακοδιαχείριση.
Μετά το 2010, υπήρξε: υπερβολική έμφαση στη λιτότητα και λιγότερη σε μεταρρυθμίσεις που ενισχύουν την ανάπτυξη, υπήρξε καθυστέρηση στην αναδιάρθρωση του χρέους (PSI), αντιφατικά μηνύματα από τις κυβερνήσεις και πολιτικές πόλωσης που υπονόμευσαν την αξιοπιστία, έλλειψη εθνικής συνεννόησης και αντιμνημονιακή ρητορική χωρίς ρεαλιστικές εναλλακτικές, που καθυστέρησαν την έξοδο από την κρίση.
Η κρίση θα μπορούσε να είχε αντιμετωπιστεί πιο γρήγορα και με μικρότερο κόστος αν είχαμε προχωρήσει σε μεταρρυθμίσεις πριν το 2009, αν η αναδιάρθρωση του χρέους είχε γίνει από την αρχή, αν η δημοσιονομική προσαρμογή είχε γίνει σταδιακά και όχι βίαια, αν είχε υπάρξει πολιτική συναίνεσης στα βασικά, αν η Ευρωζώνη είχε μηχανισμούς στήριξης από την αρχή και αν οι μεταρρυθμίσεις είχαν επικεντρωθεί κυρίως σε θεσμούς, δικαιοσύνη, ανταγωνιστικότητα και λιγότερο σε οριζόντιες περικοπές.
Παρά το τεράστιο κόστος, αποφύγαμε την άτακτη χρεωκοπία χάρη σε: τρία προγράμματα στήριξης από ΕΕ–ΕΚΤ–ΔΝΤ, την ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών, το PSI που ήταν η μεγαλύτερη αναδιάρθρωση χρέους στην ιστορία, τη δημοσιονομική προσαρμογή που εξάλειψε τα ελλείμματα και τις μεταρρυθμίσεις που βελτίωσαν την ανταγωνιστικότητα και τη διαφάνεια.
Η χώρα βγήκε από τα μνημόνια, ανέκτησε πρόσβαση στις αγορές και σταδιακά επέστρεψε σε ανάπτυξη.
Σήμερα έχουμε καλύτερα δημόσια οικονομικά, ψηφιακότερο κράτος, ευρωπαϊκά κονδύλια (Ταμείο Ανάκαμψης) και βελτιωμένο επενδυτικό κλίμα.
Όμως παραμένουν σοβαρές απειλές: Δημογραφική κατάρρευση, αργή απονομή της δικαιοσύνη, γραφειοκρατία, χαμηλή παραγωγικότητα, κακοδιαχείριση και διαφθορά σε κάποιους τομείς και εξάρτηση από τον τουρισμό.
Για να αλλάξει η πορεία της χώρας και να μπούμε σε ένα ενάρετο κύκλο ανάπτυξης και ευημερίας χρειάζεται να επιμείνουμε σε:
1. Ένα νέο παραγωγικό μοντέλο που να επενδύει στην τεχνολογία, την έρευνα, την πρωτογενή παραγωγή, την πράσινη ενέργεια, τη στήριξη των εξαγωγικών επιχειρήσεων, και κίνητρα για επαναπατρισμό των επιστημόνων που έχουν φύγει στο εξωτερικό.
2. Μια θεσμική αναβάθμιση που θα οδηγήσει στην ταχεία απονομή της δικαιοσύνης, σε σταθερό φορολογικό πλαίσιο, και πάταξη της διαφθοράς και πελατειακών πρακτικών.
3. Μια δημογραφική πολιτική που θα δίδει κίνητρα για γεννήσεις, ορθολογική ένταξη μεταναστών στην αγορά εργασίας και προγράμματα επιστροφής των νέων από το εξωτερικό.
4. Προγράμματα εκπαίδευση & ανάπτυξης δεξιοτήτων που θα έχουν προσανατολισμό τις σύγχρονες ανάγκες της αγοράς, με τα Πανεπιστήμια να είναι συνδεδεμένα με την αγορά εργασίας που να διασφαλίζουν επαγγελματική κατάρτιση υψηλού επιπέδου και ψηφιακές δεξιότητες για όλους.
5. Προγράμματα κοινωνικής συνοχής που θα διασφαλίζουν στοχευμένη στήριξη των ευάλωτων, θα ενθαρρύνουν την εργασία και όχι την εξάρτηση και πολιτικές μείωσης ανισοτήτων.
Η Ελλάδα του πρώτου τετάρτου του 21ου αιώνα πέρασε από την ευφορία στην κατάρρευση και από εκεί στη δύσκολη ανάκαμψη.
Τα λάθη ήταν πολλά, αλλά και τα μαθήματα περισσότερα και ξεκάθαρα.
Το ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να πετύχουμε έναν ενάρετο κύκλο ανάκαμψης και ευημερίας, αλλά αν θέλουμε να μπούμε σε αυτόν τον κύκλο.
Η ιστορία δείχνει ότι όταν η χώρα συντονίζεται σε έναν κοινό στόχο, μπορεί να πετύχει πολλά.
Το στοίχημα των επόμενων δεκαετιών είναι αν θα αξιοποιήσουμε αυτή τη γνώση, ή αν θα ξαναζήσουμε ένα ίδιο φαύλο κύκλο με άλλο πρόσωπο.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1.Yannis Stournaras: Lessons from the Greek Crisis: Past, Present, Future. Atlantic Economic Journal. Vol 47, pages 127-135 (2019)
2. Dimitris Papageorgiou & Apostolis Philippopoulos: Lessons from the Greek Sovereign Debt Crisis. Open Economies Review. Volume 32, pages 435–478, (2021)
3. Cyrille Lenoël, Corrado Macchiarelli: Greece 2010–18: What Could Have Been Done Differently? Open Economies Review. Volume 34, pages 281–315, (2023)
4. Pierre- Olivier Gourinchas, Thomas Philippon, and Dimitri Vayanos: The Analytics of the Greek Crisis. National Bureau of Economic Research, 978-0- 226-39560- 9, (2017).
5. Mustafa Kutlay: Greek Crisis and Aftermath (2009–2016). The Political Economies of Turkey and Greece. Chapter: August 2018, pp 153–187.