Η Ελλάδα, όπως και πολλές σύγχρονες δημοκρατίες, βρίσκεται αντιμέτωπη με μια κρίση που δεν αποτυπώνεται εύκολα σε οικονομικούς δείκτες, αλλά επηρεάζει όλους τους δείκτες: την κρίση εμπιστοσύνης. Εμπιστοσύνης στους θεσμούς, στα μέσα ενημέρωσης, στην πολιτική διαδικασία, ακόμη και στην ίδια την έννοια της αλήθειας.
Σε αυτό το ήδη εύθραυστο περιβάλλον, δύο τεχνολογικά και επικοινωνιακά φαινόμενα λειτουργούν ως πολλαπλασιαστές αποσταθεροποίησης: το clickbait και τα deepfakes.
Το πρώτο δίνει στο ψέμα οικονομικό κίνητρο. Το δεύτερο του δίνει οπτική πειστικότητα.
Και τα δύο μαζί δημιουργούν μια νέα πραγματικότητα: τη βιομηχανοποίηση του ψεύδους.
Το clickbait δεν είναι απλώς κακή δημοσιογραφία. Είναι επιχειρηματικό μοντέλο.
Η λογική του είναι απλή: όσο πιο σοκαριστικός ο τίτλος, όσο πιο συναισθηματικά φορτισμένο το περιεχόμενο, τόσο περισσότερα κλικ, άρα περισσότερα έσοδα.
Το clickbait: υπερβάλλει, δραματοποιεί, παραπλανά και θολώνει τα όρια μεταξύ είδησης και ψυχαγωγίας
Σε μια αγορά όπου η προσοχή είναι εμπορεύσιμο αγαθό, το clickbait γίνεται ο πιο φθηνός τρόπος να την αγοράσεις. Και όσο η προσοχή αποτιμάται σε διαφημιστικά έσοδα, η παραπληροφόρηση γίνεται κερδοφόρα.
Το αποτέλεσμα; Ο πολίτης εκτίθεται σε έναν συνεχή καταιγισμό υπερβολής και παραπλάνησης, κουράζεται, γίνεται κυνικός και τελικά παύει να εμπιστεύεται τα ΜΜΕ. Το κενό αυτό το καλύπτουν συχνά ακόμη πιο αδιαφανείς πηγές.
Αν το clickbait είναι το οικονομικό κίνητρο, τα deepfakes είναι το τεχνολογικό άλμα που δίνει στο ψέμα νέα ισχύ. Τα deepfakes, είναι συνθετικά βίντεο και ήχοι που δημιουργούνται με τεχνητή νοημοσύνη, μπορούν να αναπαράγουν με εντυπωσιακή ακρίβεια την εικόνα και τη φωνή ενός ανθρώπου.
Σήμερα, ένα deepfake μπορεί να παραχθεί: σε λίγα λεπτά, με ελάχιστο κόστος, χωρίς εξειδικευμένο εξοπλισμό και με ποιότητα που ξεπερνά τις δυνατότητες του ανθρώπινου ματιού.
Το αποτέλεσμα είναι ότι το «το είδα με τα μάτια μου» παύει να αποτελεί απόδειξη.
Το πιο επικίνδυνο όμως δεν είναι ότι ο πολίτης μπορεί να πιστέψει ένα ψεύτικο βίντεο.
Είναι ότι μπορεί να αρχίσει να αμφισβητεί και τα αληθινά. Όσο πιο εύκολο είναι να φτιάξεις ένα ψεύτικο βίντεο, τόσο πιο εύκολο είναι να αρνηθείς ένα πραγματικό.
Clickbait + Deepfakes = Βιομηχανία ψεύδους
Το ψέμα έγινε βιομηχανία. Η αλήθεια παραμένει χειροποίητη. Για πρώτη φορά στην ιστορία, η παραπληροφόρηση διαθέτει: κίνητρο (clickbait), εργαλείο (deepfakes), δίκτυο διάδοσης (αλγόριθμοι πλατφορμών) και κοινό ευάλωτο (κρίση εμπιστοσύνης)
Αυτός ο συνδυασμός δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα: η παραπληροφόρηση δεν είναι πια «χειροποίητη». Είναι μαζική παραγωγή. Η παραπληροφόρηση δεν είναι μόνο πολιτικό εργαλείο. Είναι και οικονομικός παράγοντας αστάθειας.
Σε διεθνές επίπεδο έχουν ήδη καταγραφεί περιστατικά όπου deepfake φωνής, χρησιμοποιήθηκε για: ψεύτικες εντολές μεταφοράς χρημάτων, εξαπάτηση στελεχών επιχειρήσεων, και δημιουργία ψευδών δηλώσεων CEO που επηρέασαν μετοχές.
Το clickbait, από την άλλη, μπορεί να πλήξει: την εικόνα εταιρειών, την εμπιστοσύνη των επενδυτών, την καταναλωτική συμπεριφορά και την αξιοπιστία των θεσμών
Η οικονομία λειτουργεί πάνω στην εμπιστοσύνη. Όταν η εμπιστοσύνη διαβρώνεται, διαβρώνεται και η αγορά.
Τα παραπάνω επηρεάζουν τη ζωή μας σε τρία επίπεδα: Προσωπικό: αυξάνει η ανασφάλεια, η κούραση, η δυσπιστία. Κοινωνικό: δυσκολεύει η συνεννόηση, γιατί δεν μοιραζόμαστε τα ίδια «βασικά δεδομένα». Πολιτικό: γίνεται πιο εύκολο να χειραγωγηθεί η κοινή γνώμη, πιο δύσκολο να υπάρξει ουσιαστικός διάλογος.
Παραδείγματα διεθνώς μπορούν να αναφερθούν το Brexit, όπου με παραπληροφόρηση χειραγωγήθηκε ο βρετανικός λαός, οι εκλογές ΗΠΑ 2016, όπου η παραπληροφόρηση στα social media θεωρείται ότι επηρέασε σημαντικά την ψήφο και την πόλωση.
Η παραπληροφόρηση και η ρητορική μίσους συνδέονται με βαθύτερη κοινωνική πόλωση και διάσπαση σε εχθρικά «στρατόπεδα». Ψευδείς ειδήσεις μπορούν να ρίξουν ή να ανεβάσουν μετοχές, να δημιουργήσουν πανικό ή τεχνητή ζήτηση. Παραπληροφόρηση για φάρμακα, εμβόλια, εταιρείες επηρεάζει πωλήσεις, επενδύσεις, τουρισμό. Sites που ζουν από clickbait, διαφημίσεις, πωλήσεις δεδομένων. Σε πολλές χώρες , όπως και εδώ βλέπουμε τη διάσπαση της κοινωνικής συνοχής, όταν δεν ξέρεις τι να πιστέψεις, αρχίζεις να μην εμπιστεύεσαι κανέναν: ΜΜΕ, θεσμούς, επιστήμη, «τον άλλον». Αναπτύσσεται ο κυνισμός, δεν πιστεύω το ψεύτικο, αλλά σταματάω να πιστεύω οτιδήποτε. Αυτό είναι ίσως η πιο βαθιά ζημιά. Δεν είναι λοιπόν μόνο ότι ο πολίτης μπορεί να πιστέψει το ψεύτικο, είναι ότι μπορεί να πάψει να πιστεύει την ίδια την έννοια της αλήθειας. Αυτό διαφθείρει την κοινωνία εκ των έσω.
Η Ελλάδα ως ευάλωτο οικοσύστημα
Η χώρα μας δεν βρίσκεται στο επίκεντρο διεθνών επιχειρήσεων παραπληροφόρησης στον βαθμό που βρίσκονται μεγαλύτερες αγορές.
Ωστόσο, το ελληνικό περιβάλλον παρουσιάζει χαρακτηριστικά που αυξάνουν την ευαλωτότητα: χαμηλή εμπιστοσύνη στα ΜΜΕ, υψηλή πολιτική πόλωση, συγκέντρωση ιδιοκτησίας στα μέσα ενημέρωσης, περιορισμένη διαφάνεια, και χαμηλή ψηφιακή παιδεία.
Σε τέτοιο πλαίσιο, ακόμη και μικρές οργανωμένες καμπάνιες μπορούν να έχουν δυσανάλογη επίδραση στην κοινή γνώμη, στη δημόσια συζήτηση και στη θεσμική σταθερότητα.
Έρευνες δείχνουν ότι: η παραπληροφόρηση δεν είναι περιθωριακό φαινόμενο στην Ελλάδα. Δημοφιλή sites διακινούν συχνά ψευδές ή παραπλανητικό περιεχόμενο. Όπως για παράδειγμα θέματα με υψηλή φόρτιση (COVID-19, πόλεμος στην Ουκρανία, τραγωδία στα Τέμπη) γίνονται «μαγνήτες» θεωριών συνωμοσίας και ψευδών αφηγήσεων.
Ενδεικτικά παραδείγματα:
COVID-19 & Θεία Κοινωνία: αφηγήσεις ότι η Θεία Κοινωνία δεν μπορεί να μεταδώσει ασθένεια, σε αντίθεση με τις οδηγίες δημόσιας υγείας.
Τέμπη: θεωρίες ότι το δυστύχημα ήταν «σχέδιο» για να καλυφθούν θάνατοι από εμβόλια, ή ότι ο μηχανοδηγός «κρύβεται» ενώ είχε ήδη κηδευτεί.
Παράλληλα, η Ελλάδα καταγράφει πολύ χαμηλή θέση στην ελευθερία του Τύπου στην Ευρώπη, με αναφορές σε συγκέντρωση ΜΜΕ, πολιτικές πιέσεις, στοχοποίηση δημοσιογράφων και σκάνδαλα παρακολουθήσεων.
Αυτό δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου: η εμπιστοσύνη στα ΜΜΕ είναι χαμηλή, το κενό εμπιστοσύνης το καλύπτουν social media, ανώνυμα sites, «πηγές» χωρίς λογοδοσία, και η παραπληροφόρηση βρίσκει γόνιμο έδαφος.
Το περιβάλλον λοιπόν στην Ελλάδα είναι τέτοιο που μια «βιομηχανία ψεύδους» μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά, ακόμη κι αν δεν είναι πάντα ορατή ως ενιαίο κέντρο.
Πώς μπορεί να προστατευτεί μια κοινωνία, ένα κράτος;
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μονοδιάστατη. Απαιτείται συνδυασμός:
1. Ενίσχυση ανεξάρτητης δημοσιογραφίας και πλουραλισμού. Χωρίς αξιόπιστα ΜΜΕ, το κενό το καλύπτουν οι πιο θορυβώδεις, όχι οι πιο ακριβείς.
2. Θεσμική διαφάνεια και λογοδοσία. Η εμπιστοσύνη χτίζεται με συνέπεια και έλεγχο, όχι με επικοινωνία.
3. Ψηφιακή παιδεία από το σχολείο. Ο πολίτης πρέπει να μάθει να αναγνωρίζει πηγές, να ελέγχει πληροφορίες, να κατανοεί πώς λειτουργούν οι αλγόριθμοι.
4. Στήριξη fact-checking οργανισμών. Ως θεσμικό αντίβαρο, όχι ως μηχανισμός λογοκρισίας. Τέτοιοι οργανισμοί, αποτελούν κρίσιμο κομμάτι της ενημέρωσης, ειδικά σε μια εποχή όπου η παραπληροφόρηση διαδίδεται γρήγορα. Στην Ελλάδα και διεθνώς δραστηριοποιούνται αρκετοί αξιόπιστοι φορείς, με διαφορετικές μεθοδολογίες αλλά κοινό στόχο: την επαλήθευση ισχυρισμών και την ενίσχυση της διαφάνειας.
5. Ρύθμιση των πλατφορμών με σεβασμό στη δημοκρατία. Η τεχνολογία δεν μπορεί να αυτορυθμιστεί. Η δημοκρατική ρύθμιση των πλατφορμών απαιτεί διαφάνεια στους αλγορίθμους, λογοδοσία για συστημικούς κινδύνους, προστασία της ελευθερίας έκφρασης, ανεξάρτητη εποπτεία και ενίσχυση ψηφιακής παιδείας. Την επιβάλλουν κυβερνήσεις, υπερεθνικοί θεσμοί, ανεξάρτητες αρχές, δικαστήρια και οι ίδιες οι πλατφόρμες με σαφή όρια.
Το διακύβευμα δεν είναι απλώς η ακρίβεια της πληροφορίας. Είναι η λειτουργία της δημοκρατίας, η σταθερότητα της οικονομίας και η συνοχή της κοινωνίας.
Χωρίς ένα κοινό πλαίσιο πραγματικότητας: οι θεσμοί δεν μπορούν να λειτουργήσουν, οι αγορές δεν μπορούν να εμπιστευθούν, και η κοινωνία δεν μπορεί να συνυπάρξει.
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι απειλή. Είναι επιταχυντής. Το ερώτημα είναι αν θα επιταχύνει την πρόοδο ή την αποσταθεροποίηση.
Η Ελλάδα βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με μια βαθιά κρίση εμπιστοσύνης προς θεσμούς και μέσα ενημέρωσης, την οποία η τεχνολογία επιταχύνει δραματικά. Το clickbait, ως οικονομικό μοντέλο που ανταμείβει την υπερβολή και την παραπλάνηση, και τα deepfakes, ως τεχνολογία που καθιστά το ψεύδος οπτικά πειστικό, αποτελούν σήμερα δύο ισχυρούς πυλώνες της βιομηχανοποίησης του ψεύδους.
Ο συνδυασμός τους δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου η αλήθεια αμφισβητείται, η εμπιστοσύνη διαβρώνεται και η οικονομική και θεσμική σταθερότητα απειλείται. Σε μια χώρα με ήδη χαμηλή εμπιστοσύνη στα ΜΜΕ και υψηλή πόλωση, η παραπληροφόρηση δεν είναι απλώς επικοινωνιακό πρόβλημα, αλλά συστημικός κίνδυνος για τη δημοκρατία, την αγορά και την κοινωνική συνοχή.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Wardle, C. & Derakhshan, H. (2017). Information Disorder. Council of Europe.
OECD (2023). Mis- and Disinformation: Economic and Social Impacts.
UNESCO (2023). Guidelines for Regulating Digital Platforms.
Reuters Institute. Digital News Report (ετήσιες εκδόσεις).
ΕΛΙΑΜΕΠ – Μελέτες για παραπληροφόρηση και δημόσιο λόγο.
https://www.disinfo.eu/wp-content/uploads/2023/06/20230623_GreeceDisinfoFS.pdf
https://academic.oup.com/anncom/article/48/2/139/7762216