Η Ελλάδα βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Για πρώτη φορά, η χώρα παράγει τόσο πολλή ηλεκτρική ενέργεια από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ) ώστε να αγγίζει τα όρια του καθαρού εξαγωγέα. Μια χώρα που πριν λίγα χρόνια εξαρτιόταν από εισαγωγές, σήμερα μπορεί να στηρίζεται στις δικές της δυνάμεις. Κι όμως, ο Έλληνας καταναλωτής δεν βλέπει το όφελος στον λογαριασμό του. Το ρεύμα παραμένει ακριβό, οι διακυμάνσεις μεγάλες και η αγορά μοιάζει να λειτουργεί περισσότερο υπέρ των προμηθευτών παρά υπέρ της κοινωνίας. Το ερώτημα λοιπόν είναι, μήπως ήρθε η ώρα να αλλάξει αυτό;
Το παράδοξο της ελληνικής αγοράς ρεύματος
Οι ΑΠΕ έχουν ήδη προσφέρει τεράστια οφέλη, μείωση εισαγωγών καυσίμων, σταθερό κόστος παραγωγής, ενεργειακή ασφάλεια, επενδύσεις, θέσεις εργασίας, εξαγωγές. Κι όμως, το σημερινό ευρωπαϊκό μοντέλο αγοράς, όπου η ακριβότερη μονάδα, συνήθως φυσικό αέριο, καθορίζει την τιμή για όλους, εμποδίζει αυτά τα οφέλη να φτάσουν στον πολίτη. Το μοντέλο αυτό σχεδιάστηκε όταν οι ΑΠΕ ήταν ελάχιστες. Σήμερα, με συμμετοχή 50–60%, είναι απλά παρωχημένο. Η Ευρώπη το αναγνωρίζει και ήδη προχωρά σε μεταρρυθμίσεις. Η Ελλάδα πρέπει να είναι στην πρώτη γραμμή αυτής της αλλαγής.
Τι σημαίνει “δίκαιη αγορά ηλεκτρικής ενέργειας”
Μια δίκαιη αγορά στηρίζεται σε τρεις αρχές:
1. Αποσύνδεση της τιμής ΑΠΕ από το φυσικό αέριο. Αυτό σημαίνει ξεχωριστή αγορά ΑΠΕ, μακροχρόνια συμβόλαια σταθερής τιμής και σταθερό κόστος για τον καταναλωτή.
2. Επένδυση σε αποθήκευση ενέργειας. Χωρίς αποθήκευση, το σύστημα “μπουκώνει” όταν έχει πολύ ήλιο ή αέρα και αναγκάζεται να χρησιμοποιεί αέριο όταν δεν έχει. Με αποθήκευση, η τιμή πέφτει και το σύστημα σταθεροποιείται. Η Ελλάδα χρειάζεται επειγόντως μεγάλα έργα αντλησιοταμίευσης, χιλιάδες MWh μπαταριών και αναβαθμισμένα δίκτυα.
3. Διαφάνεια και δίκαιη κατανομή κόστους. Σήμερα, ο λογαριασμός ρεύματος περιέχει ρυθμιζόμενες χρεώσεις, τέλη δικτύου, ΥΚΩ (Υπηρεσίες Κοινωνικής Ωφέλειας), και φόρους που συχνά ξεπερνούν το ίδιο το κόστος ενέργειας. Απαιτείται αναθεώρηση, απλοποίηση και διαφάνεια.
Πώς αλλάζει ο λογαριασμός του νοικοκυριού
Ο λογαριασμός του ρεύματος θα είναι εντελώς διαφορετικός:
Αν εφαρμοστούν οι παραπάνω αλλαγές, γιατί θα σημαίνει σταθερή τιμή ενέργειας από ΑΠΕ με συμβόλαια 15–20 ετών και μικρότερη συμμετοχή ρυθμιζόμενων χρεώσεων χάρη σε καλύτερα δίκτυα και λιγότερες διακυμάνσεις, ανεξάρτητες από διεθνείς κρίσεις.
Αν συμμετέχει ο πολίτης στην παραγωγή μέσω ενεργειακών κοινοτήτων και net metering. Το net metering επιτρέπει στον πολίτη να παράγει το δικό του ρεύμα, να το καταναλώνει και να συμψηφίζει την παραγωγή με την κατανάλωση. Δεν πουλάει ρεύμα, μειώνει τον λογαριασμό του. Πληρώνει μόνο ΥΚΩ, δίκτυα, ΦΠΑ και ρυθμιζόμενες χρεώσεις.
Τι κάνουν οι χώρες που πληρώνουν λιγότερο ρεύμα
Η Δανία, η Πορτογαλία και η Ολλανδία έχουν ήδη φθηνότερο ρεύμα (20–40%) επειδή έχουν επενδύσει σε αποθήκευση, χρησιμοποιούν CfD (συμβόλαια σταθερής τιμής), έχουν ξεχωριστή αγορά ΑΠΕ, διαθέτουν ισχυρά δίκτυα, και έχουν μεγάλη συμμετοχή πολιτών σε ενεργειακές κοινότητες. Αυτά τους δίνουν τη δυνατότητα να μπορούν να κάνουν καλύτερη εφαρμογή του Ευρωπαϊκού μοντέλου. Δεν έχουν δηλαδή άλλο μοντέλο. Έχουν καλύτερη εφαρμογή του.
Ενεργειακές Κοινότητες-Η Δημοκρατία της Ενέργειας
Οι ενεργειακές κοινότητες είναι το πιο δημοκρατικό εργαλείο της ενεργειακής μετάβασης. Επιτρέπουν σε πολίτες, δήμους και μικρές επιχειρήσεις να γίνουν συνιδιοκτήτες της ενέργειας που καταναλώνουν. Μια κοινότητα κατασκευάζει ένα φωτοβολταϊκό ή αιολικό πάρκο. Η ενέργεια μοιράζεται στα μέλη μέσω εικονικού net metering. Δεν υπάρχει εμπορική πώληση, υπάρχει συμψηφισμός. Οι ενεργειακές κοινότητες σπάνε το μονοπώλιο των προμηθευτών, μειώνουν την εξάρτηση από τη χονδρική τιμή, προστατεύουν ευάλωτα νοικοκυριά, και ενισχύουν την τοπική οικονομία. Η ΕΕ τις θεωρεί πυλώνα της νέας αγοράς ενέργειας.
Μπορεί η Ελλάδα να εφαρμόσει το μοντέλο Δανίας-Πορτογαλίας-Ολλανδίας;
Ναι, τεχνικά και θεσμικά. Η Ελλάδα έχει τεράστιο δυναμικό ΑΠΕ και ήδη εξάγει ενέργεια. Η ΕΕ αλλάζει το μοντέλο αγοράς, άρα δεν υπάρχουν θεσμικά εμπόδια. Πρακτικά, χρειάζονται 2–4 χρόνια για να γίνουν μεγάλα έργα αποθήκευσης, αναβάθμιση δικτύων, σταθερό πλαίσιο τιμών ΑΠΕ, ενίσχυση ενεργειακών κοινοτήτων, και αποσύνδεση τιμής ΑΠΕ από φυσικό αέριο.
Η ενέργεια δεν είναι προνόμιο. Είναι δικαίωμα. Δεν γίνεται η Ελλάδα να παράγει φθηνή ενέργεια από τον ήλιο και τον άνεμο, να εξάγει ρεύμα και ο πολίτης να την πληρώνει ακριβά επειδή το σύστημα τιμολόγησης είναι ξεπερασμένο. Η πρόοδος που δεν φτάνει στον πολίτη δεν είναι πρόοδος. Είναι στρέβλωση. Η Ελλάδα των επόμενων ετών πρέπει να γίνει μια χώρα όπου η ενέργεια παράγεται τοπικά, η αγορά λειτουργεί με διαφάνεια, τα οφέλη μοιράζονται δίκαια, και η κοινωνία έχει λόγο στο μέλλον της. Αυτό δεν είναι ουτοπία. Είναι επιλογή. Και είναι ώρα να την κάνουμε.
ΠΗΓΕΣ / ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Ευρωπαϊκή Επιτροπή – Reform of the EU Electricity Market Design (2023–2024)
ACER – “Wholesale Electricity Market Design in Europe”
IEA – “Renewables 2023: Analysis and Forecast to 2028”
ΡΑΕ – Ετήσιες Εκθέσεις Αγοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας
ΔΑΠΕΕΠ – Εκθέσεις ΕΛΑΠΕ
ΑΔΜΗΕ – Μελέτη Επάρκειας Ισχύος
ΔΕΔΔΗΕ – Οδηγός Net Metering
ENTSO-E – “Market Integration and Marginal Pricing in Europe”
Bloomberg NEF – “Levelized Cost of Electricity 2024”