Το μεγάλο τραπεζικό έγκλημα. Ποιοι πλήρωσαν και ποιοι κέρδισαν
Η ελληνική κρίση της περιόδου 2010–2018 δεν ήταν μόνο δημοσιονομική. Ήταν μια κρίση που χτύπησε την καρδιά της οικονομίας, το τραπεζικό σύστημα. Οι αλλεπάλληλες ανακεφαλαιοποιήσεις, οι πολιτικές συγκρούσεις, οι καθυστερήσεις και τα λάθη, τόσο της ελληνικής πλευράς όσο και των ευρωπαϊκών θεσμών, οδήγησαν σε μια διπλή απώλεια ιστορικών διαστάσεων, δηλαδή την εξαΰλωση των τραπεζικών μετοχών που κατείχαν πάνω από ένα εκατομμύριο Έλληνες, και τον αφελληνισμό των τραπεζών και της διεθνούς τους παρουσίας στη ΝΑ Ευρώπη. Πρόκειται για δύο πληγές που δεν έχουν επουλωθεί πλήρως και που μειώνουν τον στρατηγικό ρόλο της Ελλάδας στην περιοχή.
Οι τρεις ανακεφαλαιοποιήσεις (2012, 2013–14, 2015) είχαν ως αποτέλεσμα, την εξαΰλωση μετοχικών αξιών, εξευτελιστικές τιμές διάθεσης νέων μετοχών και reverse splits που διέγραψαν ιστορικά χαρτοφυλάκια.
Οι μικρομέτοχοι που είχαν εμπιστευτεί τις ελληνικές τράπεζες, συχνά με αποταμιεύσεις δεκαετιών, βρέθηκαν χωρίς καμία ουσιαστική προστασία. Η απώλεια δεν ήταν μόνο οικονομική. Ήταν και ψυχολογική, η εμπιστοσύνη στο χρηματοπιστωτικό σύστημα κλονίστηκε βαθιά.
Πριν την κρίση, οι ελληνικές τράπεζες είχαν, παρουσία σε πάνω από 10 χώρες της ΝΑ Ευρώπης, με εκατομμύρια πελάτες εκτός Ελλάδας και στρατηγικό ρόλο στην οικονομική διείσδυση της χώρας στα Βαλκάνια, Μετά την κρίση, οι περισσότερες θυγατρικές πωλήθηκαν, η διεθνής παρουσία σχεδόν εξαφανίστηκε, η μετοχική βάση πέρασε σε ξένα funds και η Ελλάδα έχασε ένα σημαντικό εργαλείο οικονομικής επιρροής. Η χώρα δεν έχασε μόνο τράπεζες, αλλά έχασε μεγάλο γεωοικονομικό βάθος.
Η κρίση που δεν έπρεπε να γίνει τόσο μεγάλη: Τα λάθη Ελλάδας-Ευρώπης
Η κρίση θα μπορούσε να αποφευχθεί ή να περνούσε με ηπιότερη μορφή, αν πριν το 2010 είχε έγκαιρα αναγνωρισθεί το πρόβλημα του χρέους και να είχε ακολουθηθεί μια σοβαρή δημοσιονομική πειθαρχία. Επίσης αν είχε γίνει συνεπής εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων μετά το ξέσπασμα της κρίσης χωρίς διαρκείς παλινωδίες και «αντιστάσεις» για εσωτερική κατανάλωση. Ακόμη αν είχε αποφευχθεί η σύγκρουση του 2015 και η διαπραγμάτευση γινόταν με στόχο τη σταθερότητα και όχι τη σύγκρουση. Όπως και αν δεν γινόταν σοβαρά λάθη. Όπως η έντονη δημαγωγία, η καλλιέργεια προσδοκιών που δεν μπορούσαν να πραγματοποιηθούν, η κοντόφθαλμη πολιτική με κόμματα να βλέπουν μόνο τον επόμενο εκλογικό κύκλο, και όχι την επόμενη δεκαετία. Όλα αυτά δημιούργησαν έλλειψη εμπιστοσύνης πολιτική αστάθεια με αποτέλεσμα οι καταθέσεις και οι επενδυτές να φύγουν. Η Ελλάδα μπήκε στην κρίση με, τεράστιο έλλειμμα, μη βιώσιμο χρέος, τράπεζες υπερφορτωμένες με κρατικά ομόλογα, κόκκινα δάνεια και αδύναμη εποπτεία. Η περίοδος 2012–2015 ήταν καταστροφική υπήρξαν, διγλωσσία στις διαπραγματεύσεις, υποσχέσεις που δεν μπορούσαν να εκπληρωθούν, το δημοψήφισμα του 2015 που έφερε τα capital controls και την τρίτη ανακεφαλαιοποίηση σε εξευτελιστικές τιμές.
Από την άλλη μεριά ήταν μια Ευρώπη που έμαθε πάνω στην πλάτη της Ελλάδας. Το PSI έγινε με καθυστέρηση το 2012, ενώ το χρέος ήταν μη βιώσιμο από το 2010. Το ΔΝΤ παραδέχθηκε ότι υποτίμησε τον “πολλαπλασιαστή της ύφεσης” και η Ελλάδα βυθίστηκε σε βαθύτερη ύφεση από ό,τι υπολόγιζαν οι ίδιοι οι θεσμοί.
Το κόστος διάσωσης των ελληνικών τραπεζών φορτώθηκε στο ελληνικό κράτος εξ’ ολοκλήρου, ενώ να μπορούσε να στηριχθεί με ευρωπαϊκά κεφάλαια (όπως έγινε αργότερα για τράπεζες άλλων χωρών), να μην υπάρξει η πολιτική πίεση που οδήγησε στα capital controls και να δινόταν μικρότερη λιτότητα και σταδιακή προσαρμογή. Η Ελλάδα αντιμετωπίστηκε συχνά ως «παραβάτης», όχι ως εταίρος σε κρίση. Αυτό ενίσχυσε τον αντιευρωπαϊσμό και δυσκόλεψε τη διαχείριση.
Η Ελλάδα πλήρωσε το τίμημα. Τώρα έχουμε αλλάξει;
Το μεγάλο ερώτημα είναι αν αλλάξαμε και πως θα πορευτούμε για να μην βρεθούμε ξανά στην δίνη μιας παρόμοιας κρίσης.
Αλλάξαμε σε επίπεδο κράτους; Έχουμε δημοσιονομική σοβαρότητα και όχι “δημιουργική λογιστική”; Θεσπίσαμε σταθερούς κανόνες, όπως όρια σε έλλειμμα και χρέος που δεν αλλάζουν κάθε φορά που αλλάζει κυβέρνηση; Έχουμε ανεξάρτητους θεσμούς όπως ανεξάρτητο Δημοσιονομικό Συμβούλιο που να χτυπάει «καμπανάκι» όταν ξεφεύγουμε; Εφαρμόζουμε αξιοκρατία, γίνονται προσλήψεις, προαγωγές, διοικήσεις οργανισμών με κριτήρια ικανότητας, και όχι κομματικής ταυτότητας; Ψηφιοποιήσαμε δημιουργικά τα κράτος, απλοποιήσαμε διαδικασίες, μειώσαμε γραφειοκρατία, έχουμε περισσότερη διαφάνεια; Έχουμε σταθερό φορολογικό πλαίσιο; Υπάρχουν σταθεροί κανόνες για 10+ χρόνια, ώστε επιχειρήσεις και επενδυτές να μπορούν να σχεδιάσουν;
Άλλαξε το πολιτικό σύστημα; Οι πολιτικές αντιπαραθέσεις γίνονται με λιγότερα συνθήματα τύπου «λεφτά υπάρχουν», «σκίζουμε μνημόνια», «δεν πληρώνω»; Υπάρχουν περισσότερα ειλικρινή προγράμματα που τεκμηριώνουν τι κοστίζει, ποιος πληρώνει, τι ρισκάρουμε; Υπάρχει κουλτούρα συνεργασίας σε κρίσιμα θέματα (χρέος, τράπεζες, άμυνα, παιδεία); Υπάρχει πραγματική λογοδοσία; Υπάρχουν πραγματικές εξεταστικές επιτροπές με συμπεράσματα και συνέπειες, όχι μόνο τηλεοπτικό θέαμα; Υπάρχει πολιτικό κόστος για όσους παίζουν με τη φωτιά; (π.χ. 2015, capital controls).
Άλλαξαν η οικονομία και οι τράπεζες; Βελτιώθηκε το μοντέλο ανάπτυξης, οι πολίτες και οι επιχειρήσεις έμαθαν να ζουν με λιγότερη «κατανάλωση με δανεικά»; Αυξήθηκε η παραγωγικότητα, η ανάπτυξη των εξαγωγών, και η καινοτομία; Στηρίζουμε τη μικρομεσαία επιχείρηση με πρόσβαση σε χρηματοδότηση, μάθαμε να μη στηριζόμαστε μόνο στις επιδοτήσεις; Υπάρχει σοβαρή εποπτεία στο Τραπεζικό σύστημα ώστε να μην ξαναγεμίσει με «κόκκινα» δάνεια; Υπάρχει καλύτερη προστασία μικρομετόχων και καταθετών και διαφάνεια στις αυξήσεις κεφαλαίου; Υπάρχει ενίσχυση θεσμικών εγχώριων επενδυτών (ασφαλιστικά ταμεία, funds); Γίνεται οικονομική παιδεία για τους πολίτες, ώστε να ξέρουν τι σημαίνει ρίσκο, μετοχή, ομόλογο;
Αλλάξαμε εμείς οι πολίτες; Αποκτήσαμε μνήμη και κριτήριο ώστε να θυμόμαστε ποιος έκανε τι, όχι μόνο ποιος μιλάει ωραία ή «τα λέει ωραία» στην τηλεόραση; Μάθαμε να μην επιβραβεύουμε όσους υπόσχονται θαύματα που δεν γίνονται; Αντέχουμε την αλήθεια, ώστε να μπορούμε να δεχτούμε ότι κάποια πράγματα έχουν κόστος, ότι δεν γίνεται να τα έχουμε όλα χωρίς θυσίες; Μάθαμε να ζητάμε ειλικρίνεια, και όχι να μας χαϊδεύουν τα αυτιά; Μάθαμε να συμμετέχουμε και να μην ψηφίζουμε μόνο κάθε 4 χρόνια;
Από την κρίση στην ωριμότητα: Μπορούμε να προστατεύσουμε το μέλλον μας;
Η ελληνική κρίση ήταν αποτέλεσμα λαθών και παραλείψεων και από τις δύο πλευρές. Η ζημιά στους πολίτες και στην εθνική οικονομία ήταν τεράστια. Αλλά η Ελλάδα μπορεί πλέον να έχει την εμπειρία, τους θεσμούς και την ωριμότητα να μην ξαναβρεθεί στο ίδιο σημείο.
Το μέλλον δεν εξαρτάται από το αν θα αλλάξουμε όλοι. Εξαρτάται από το αν θα αλλάξει η κρίσιμη μάζα που καθορίζει τον δρόμο της χώρας.
Η κρίση των ελληνικών τραπεζών δεν ήταν απλώς μια οικονομική περιπέτεια. Ήταν μια συλλογική δοκιμασία που αποκάλυψε τις αδυναμίες μας, αλλά και τις δυνατότητές μας. Μας έδειξε πόσο εύκολα μπορεί να χαθεί ο πλούτος που χτίστηκε με κόπο, πόσο γρήγορα μπορεί να διαλυθεί η εμπιστοσύνη, πόσο βαθιά μπορεί να τραυματιστεί μια κοινωνία όταν οι θεσμοί της δεν λειτουργούν όπως πρέπει.
Η Ελλάδα δεν είναι καταδικασμένη να επαναλαμβάνει τα λάθη της. Η κρίσιμη μάζα που μπορεί να αλλάξει την πορεία της χώρας δεν είναι μια αφηρημένη έννοια. Είναι οι πολίτες που απαιτούν σοβαρότητα, οι θεσμοί που λειτουργούν ανεξάρτητα, οι ηγεσίες που λογοδοτούν, οι νέοι που δεν συμβιβάζονται με το «έτσι είναι».
Η επόμενη δεκαετία μπορεί να είναι η δεκαετία της ωριμότητας. Της αξιοκρατίας. Της θεσμικής σταθερότητας. Της πολιτικής κουλτούρας που δεν υποκύπτει στη δημαγωγία. Της κοινωνίας που δεν ξεχνά και δεν συγχωράει εύκολα όσους παίζουν με το μέλλον της.
Η Ελλάδα μπορεί να ξαναχτίσει την εμπιστοσύνη της, να ξανακερδίσει τον στρατηγικό της ρόλο, να προστατεύσει τους πολίτες και τους επενδυτές της. Αρκεί να το αποφασίσει. Αρκεί να το απαιτήσει. Αρκεί να το διεκδικήσει.
Η κρίση μάς κόστισε πολλά. Αλλά μας άφησε και κάτι πολύτιμο, τη γνώση ότι τίποτα δεν είναι δεδομένο και ότι η ευθύνη για το μέλλον ανήκει σε όλους μας.
Αν η κρίσιμη μάζα αλλάξει, η Ελλάδα αλλάζει. Και όταν η Ελλάδα αλλάζει, δεν υπάρχει κρίση που να μπορεί να την γονατίσει ξανά.
ΠΗΓΕΣ / ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
IMF, “Greece: Ex Post Evaluation of Exceptional Access under the 2010 Stand-By Arrangement” (2013)
IMF Independent Evaluation Office (IEO), “The IMF and the Crises in Greece, Ireland, and Portugal” (2016)
European Commission, “The Second Economic Adjustment Programme for Greece” (2012)
European Commission, “The Third Economic Adjustment Programme for Greece” (2015)
Paul Blustein, “Laid Low: Inside the Crisis that Overwhelmed Europe and the IMF” (2016)
George Papaconstantinou, “Game Over: The Inside Story of the Greek Crisis” (2016)
Τράπεζα της Ελλάδος (ΤτΕ), Ετήσιες Εκθέσεις 2010–2018
Χρηματιστήριο Αθηνών, Ιστορικά στοιχεία
OECD, “Public Governance Reviews: Greece” (2011, 2015, 2017)
Journal of Economic Perspectives, “The Greek Debt Crisis: Causes, Consequences and Solutions”
Financial Times, Special Reports on Greece (2010–2018)