Η απώλεια του Στέφανου Μάνου δεν είναι απλώς η απώλεια ενός πολιτικού. Είναι η απώλεια ενός ολόκληρου τρόπου σκέψης. Είναι η υπενθύμιση ότι η Ελλάδα, συχνά, δεν ξέρει τι να κάνει με τους ανθρώπους που μπορούν να την αλλάξουν. Ότι το πολιτικό μας σύστημα, και η κοινωνία που το στηρίζει, δυσκολεύεται να αναγνωρίσει, να εμπιστευθεί και να αξιοποιήσει εκείνους που δεν χαϊδεύουν αυτιά, που δεν υπόσχονται εύκολες λύσεις, που δεν παίζουν το παιχνίδι της κομματοκρατίας και του λαϊκισμού.
Ο Στέφανος Μάνος υπήρξε ένας από τους ελάχιστους πολιτικούς της Μεταπολίτευσης που συνέδεσαν την πολιτική με τον ορθολογισμό, την τεχνοκρατική σκέψη, την αποτελεσματικότητα και την αλήθεια χωρίς φτιασίδια.
Η διαδρομή του, από το 1977 μέχρι τις τελευταίες δημόσιες παρεμβάσεις του, αποτελεί ένα συνεχές μέτωπο απέναντι στο «έτσι γίνονται τα πράγματα». Κι όμως, η Ελλάδα τον αντιμετώπισε συχνά με καχυποψία, αμηχανία, ακόμη και εχθρότητα. Το πολιτικό σύστημα τον περιθωριοποίησε, η κοινωνία τον παρεξήγησε, και οι κομματικοί μηχανισμοί τον ώθησαν στο κοινωνικό περιθώριο, πριν προλάβει να γίνει επικίνδυνος για τα συμφέροντά τους.
Όμως τελικά το κρίσιμο ερώτημα είναι τι χάνει η Ελλάδα όταν απορρίπτει πολιτικούς σαν τον Στέφανο Μάνο; Και πώς θα ήταν η χώρα σήμερα αν οι ιδέες του είχαν εφαρμοστεί;

Η πολιτική διαδρομή ενός ορθολογιστή

Ο Στέφανος Μάνος δεν ήταν «κανονικός» πολιτικός. Δεν προερχόταν από κομματικές νεολαίες, δεν χρωστούσε την άνοδό του σε μηχανισμούς, δεν είχε ανάγκη την πολιτική για να υπάρξει. Είχε ήδη μια επιτυχημένη επιχειρηματική πορεία, σημαντικές σπουδές και μια οικογενειακή παράδοση που θα του επέτρεπε να διαπρέψει εκτός πολιτικής.
Κι όμως, το 1977, με παρότρυνση του Κωνσταντίνου Καραμανλή, αποφασίζει να μπει στην πολιτική. Όχι για να αποκτήσει εξουσία, αλλά γιατί πίστευε ότι η πολιτική μπορεί να είναι ένας χώρος όπου η λογική, η γνώση και η αποτελεσματικότητα έχουν θέση. Η απόφασή του αυτή ήταν το πρώτο δείγμα της ιδιοσυγκρασίας του, ένας άνθρωπος που δεν φοβόταν να αφήσει το βολικό για το δύσκολο, το ασφαλές για το αβέβαιο, το κερδοφόρο για το δημόσιο συμφέρον.
Στα υπουργικά του χρόνια (1977–1981 και 1990–1993) άφησε έργο που σήμερα θεωρείται αυτονόητο, αλλά τότε ήταν επαναστατικό. Η αναμόρφωση της Πλάκας, η υπογραφή της σύμβασης του Μετρό, ο σχεδιασμός της Αττικής Οδού, η στρατηγική για το αεροδρόμιο Σπάτων, η απόσυρση των ρυπογόνων αυτοκινήτων, η μεταφορά του εργοστασίου Γκαζιού στην Ελευσίνα. Είναι έργα που άλλαξαν την Ελλάδα. Είναι η υποδομή πάνω στην οποία στηρίζεται σήμερα η ανάπτυξη της χώρας.
Κι όμως, δεν ανταμείφθηκε γι’ αυτά. Αντίθετα, το πολιτικό σύστημα τον αντιμετώπισε ως «ανάλγητο», «σκληρό», «αντιδημοφιλή». Όχι επειδή ήταν τέτοιος, αλλά επειδή δεν χάιδευε αυτιά.
Γιατί λοιπόν τον απέρριψε το πολιτικό σύστημα; Η απάντηση είναι απλή και σκληρή: Η Ελλάδα δεν αντέχει πολιτικούς που λένε την αλήθεια όταν αυτή έχει κόστος. Αυτός δεν υπολόγιζε το πολιτικό κόστος. Δεν έκανε ρουσφέτια. Δεν έλεγε “ναι” σε συντεχνίες. Δεν έπαιζε το παιχνίδι της κομματοκρατίας. Δεν ήταν βολικός. Και το σύστημα, που επιβραβεύει τον λαϊκισμό και τιμωρεί τον ορθολογισμό, τον έθεσε στο περιθώριο.
Η αποτυχία των κομμάτων που ίδρυσε, Φιλελεύθεροι και Δράση, δεν είναι δική του αποτυχία. Είναι αποτυχία της ελληνικής κοινωνίας να δοκιμάσει κάτι διαφορετικό από τις γνωστές αποχρώσεις του λαϊκισμού. Είναι η απόδειξη ότι η Ελλάδα δυσκολεύεται να εμπιστευθεί πολιτικούς που δεν υπόσχονται εύκολες λύσεις, που δεν μιλούν με συνθήματα, που δεν χαϊδεύουν αυτιά.

Τι χάνει η Ελλάδα όταν απορρίπτει τέτοιους πολιτικούς

Χάνει πολλά, και τα χάνει για δεκαετίες:
Χάνει αποτελεσματικότητα. Ο Στέφανος Μάνος ήταν από τους λίγους που πίστευαν ότι το κράτος πρέπει να λειτουργεί. Ότι οι υπηρεσίες πρέπει να εξυπηρετούν τον πολίτη. Ότι οι υποδομές πρέπει να σχεδιάζονται με βάση δεδομένα, όχι με βάση ρουσφέτια.
Χάνει μεταρρυθμιστική τόλμη. Ήταν από τους πρώτους που μίλησαν για ιδιωτικοποιήσεις, για περιορισμό της σπατάλης, για αξιολόγηση στο Δημόσιο. Πράγματα αυτονόητα σήμερα, αδιανόητα τότε.
Χάνει τεχνοκρατική σκέψη. Δεν ήταν ιδεολόγος. Ήταν τεχνοκράτης. Έβλεπε τα προβλήματα και έψαχνε λύσεις. Δεν τον ενδιέφερε η κομματική γραμμή, αλλά η αποτελεσματικότητα.
Χάνει ανεξαρτησία από συμφέροντα. Δεν είχε ανάγκη την πολιτική για να ζήσει. Δεν χρωστούσε τίποτα σε κανέναν. Αυτό τον έκανε επικίνδυνο για όσους ήθελαν πολιτικούς ελεγχόμενους.
Χάνει πολιτική ακεραιότητα. Δεν είπε ποτέ κάτι που δεν πίστευε. Δεν υποσχέθηκε ποτέ κάτι που δεν μπορούσε να κάνει. Δεν είπε ποτέ ψέματα για να γίνει αρεστός.
Χάνει πραγματικές λύσεις αντί για ευχάριστα ψέματα. Η Ελλάδα συχνά επιλέγει το ευχάριστο ψέμα αντί για τη δύσκολη αλήθεια. Ο Στέφανος Μάνος ήταν η ενσάρκωση της δύσκολης αλήθειας.
Αν οι ιδέες του Μάνου είχαν εφαρμοστεί συστηματικά, η Ελλάδα θα ήταν σήμερα μια εντελώς διαφορετική χώρα:
Θα είχε μικρότερο δημόσιο χρέος. Αυτός ήταν από τους πρώτους που μίλησαν για τη σπατάλη του κράτους. Αν τον είχαμε ακούσει, η κρίση του 2010 δεν θα υπήρχε ή θα ήταν πολύ πιο ήπια.
Θα είχε αποτελεσματικό κράτος. Με αξιολόγηση, με διαφάνεια, με τεχνοκρατική διοίκηση. Όχι με κομματικές προσλήψεις και συντεχνιακές πιέσεις.
Θα είχε λιγότερη διαφθορά. Η διαφθορά ευδοκιμεί εκεί όπου το κράτος είναι αδιαφανές και αναποτελεσματικό. Αυτός πολέμησε και τα δύο.
Θα είχε γρηγορότερη δικαιοσύνη. Ήταν από τους λίγους που μίλησαν για την ανάγκη επιτάχυνσης της δικαιοσύνης. Χωρίς αυτό, καμία επένδυση δεν μπορεί να σταθεί.
Θα είχε καλύτερες υποδομές. Η παρακαταθήκη που αφήνει στα δημόσια έργα δείχνει τι μπορούσε να κάνει. Αν είχε συνεχίσει, η Ελλάδα θα είχε ολοκληρώσει κρίσιμες υποδομές δεκαετίες νωρίτερα.
Θα είχε περισσότερες επενδύσεις. Οι επενδύσεις έρχονται όταν υπάρχει σταθερότητα, διαφάνεια και αποτελεσματικότητα. Ακριβώς ό,τι πρέσβευε ο ίδιος.
Θα είχε υψηλότερο επίπεδο ζωής. Η ανάπτυξη δεν είναι θεωρία. Είναι αποτέλεσμα πολιτικών. Ο Στέφανος Μάνος ήξερε ποιες πολιτικές φέρνουν ανάπτυξη.
Πολλοί τον χαρακτήριζαν “ανάλγητο”. Όμως δεν ήταν έτσι. Ήταν ένας άνθρωπος που δεν ανεχόταν τη μετριότητα. Οι φίλοι του τον περιγράφουν ως, ευαίσθητο, καλλιεργημένο, με χιούμορ, με τεράστιες γνώσεις, με πρακτικό μυαλό, και με αναγεννησιακό πνεύμα.
Η «ανάλγητη» εικόνα ήταν απλώς η άμυνα ενός συστήματος που δεν ήθελε να αλλάξει.

Τι μας διδάσκει η ιστορία του

Ότι η Ελλάδα έχει ανθρώπους που μπορούν να την αλλάξουν. Αλλά δεν έχει ακόμη μάθει να τους εμπιστεύεται. Ότι η χώρα μας δεν πάσχει από έλλειψη ταλέντου, πάσχει από έλλειψη θεσμών που επιτρέπουν στο ταλέντο να ανθίσει. Ότι η πολιτική μπορεί να είναι χώρος δημιουργίας, όχι μόνο διαχείρισης. Ότι η αλήθεια, όσο κι αν πονάει, είναι τελικά πιο χρήσιμη από το ευχάριστο ψέμα.
Η παρακαταθήκη που αφήνει ο Στέφανος Μάνος μπορεί να μας θυμίζει ότι η Ελλάδα μπορεί να γίνει μια χώρα που αξιοποιεί τους καλύτερους. Μπορεί να γίνει μια χώρα που επιλέγει την αλήθεια αντί για το εύκολο ψέμα. Μπορεί να γίνει μια χώρα που επιβραβεύει την αποτελεσματικότητα αντί για το ρουσφέτι. Αρκεί να το αποφασίσει.
Η νέα πολιτική ατζέντα που χρειάζεται η Ελλάδα πρέπει να είναι απλή:
Αξιοκρατία. Διαφάνεια. Ανεξάρτητοι θεσμοί. Τεχνοκρατική διοίκηση και Πολιτική χωρίς φόβο κόστους.
Αν η Ελλάδα επιλέξει να στηρίξει ανθρώπους σαν τον Στέφανο Μάνο, τότε μπορεί να γίνει η χώρα που θέλουμε. Όχι σε δεκαετίες, αλλά σε λίγα χρόνια.
Η ελπίδα υπάρχει. Την είδαμε στο πρόσωπο του Στέφανου Μάνου. Τώρα είναι στο χέρι μας να μην την αφήσουμε να χαθεί ξανά.

ΠΗΓΕΣ / ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

OECD – Government at a Glance
OECD – Trust in Government Indicators
Eurobarometer – Trust in Institutions
GRECO – Evaluation Reports on Greece
World Bank – Worldwide Governance Indicators
Transparency International – Corruption Perceptions Index
European Commission – Rule of Law Report (Greece)
Συνεντεύξεις και δημόσιες παρεμβάσεις Στέφανου Μάνου
Αρχεία Υπουργείου Δημοσίων Έργων και ΥΠΕΧΩΔΕ