Οι μεγάλοι πόλεμοι του 20ου αιώνα δεν σφράγισαν μόνο το μεγαλύτερο μέρος του αλλά καθόρισαν και τις εξελίξεις που ακολούθησαν με τις συνέπειές τους να αγγίζουν, έμμεσα ή άμεσα, τη διαμόρφωση της σημερινής παγκόσμιας πραγματικότητας. Ήταν ο αιώνας του φασισμού και ταυτόχρονα ο αιώνας του αντιφασιστικού κινήματος. Η άνοδος του Χίτλερ στη Γερμανία της Βαϊμάρης ενέπνευσε δικτάτορες στο μεσοπολεμικό διάστημα οδηγώντας σε αιματηρούς εμφύλιους πολέμους καθώς συνέπεσε με την άνθιση των ιδανικών του κομμουνισμού και τη δημιουργία της Σοβιετικής Ένωσης η οποία αποτέλεσε την ελπίδα και το δημοκρατικό αντίβαρο των λαών.
Η ήττα του ναζισμού και η πτώση του Χίτλερ έδωσαν βαθιά ανάσα στην ανθρωπότητα. Ωστόσο, το μοίρασμα των λάφυρων στο οποίο συμφώνησαν οι νικητές του πολέμου δεν παρείχε, όπως αποδείχτηκε στη συνέχεια, εγγυήσεις για μια μεταπολεμική νηνεμία. Το αντίθετο, η συμφωνία της Γιάλτας οδήγησε τον κόσμο σε μια ψυχροπολεμική ισορροπία του τρόμου με την απειλή μιας νέας πολεμικής σύρραξης να παραμονεύει σε κάθε βήμα. Το τείχος του Βερολίνου, σύμβολο ακραίου διχασμού και κοινωνικής καταπίεσης, έμεινε όρθιο μέχρι το 1989. Το γκρέμισμά του σήμανε το τέλος της κομμουνιστικής αυταπάτης και το πέρασμα σε μια νέα πολύπλοκη και αντιφατική εποχή την οποία βιώνουμε μέχρι σήμερα.
Θα περίμενε κανείς ότι μετά το τέλος του παγκόσμιου αλλά και του ψυχρού πολέμου η ανθρωπότητα θα βάδιζε με σιγουριά στα βήματα της φιλελεύθερης δυτικής δημοκρατίας η οποία έβγαινε ιδεολογικά νικήτρια από τις δύσκολες δεκαετίες. Ωστόσο, η πορεία αυτή δεν ήταν ούτε ανέμελη ούτε στρωμένη με άνθη. Τόσο επειδή τα αγαθά της δημοκρατίας σε τομείς όπως οι ατομικές ελευθερίες και τα ανθρώπινα δικαιώματα θεωρήθηκαν, από ένα σημείο και μετά, κεκτημένα ιδιαίτερα από τις νεότερες γενιές που δεν γνώρισαν από πρώτο χέρι τη φρίκη του ναζισμού όσο και επειδή μια σειρά από καινούργιες προκλήσεις και καθεστωτικές συμπεριφορές ήρθαν να ανατρέψουν τα δεδομένα και να αμφισβητήσουν την παγκόσμια τάξη πραγμάτων.
Η επελαύνουσα κλιματική αλλαγή απειλεί άμεσα την βιωσιμότητα του πλανήτη. Η πράσινη μετάβαση βρίσκεται στο επίκεντρο των σχεδιασμών και των αντιπαραθέσεων σε ότι αφορά στα μέτρα και τον χρόνο της εφαρμογής της. Η υλοποίηση της ιστορικής συμφωνίας που επετεύχθη στο Παρίσι το 2015 για τη συγκράτηση της ανόδου του μέσου όρου της παγκόσμιας θερμοκρασίας σκοντάφτει στην αντίσταση των διαπλεκόμενων ενεργειακών συμφερόντων. Η εισβολή της Τεχνητής Νοημοσύνης στην καθημερινότητα εκτοξεύει τις δυνατότητες και τα επιτεύγματα της νέας τεχνολογίας ενώ ταυτόχρονα προβληματίζει, με την προοπτική της δραστικής μείωσης της ανθρώπινης απασχόλησης ακόμα και της εξαφάνισης επαγγελμάτων να προκαλεί αβεβαιότητα και φόβο.
Ο επεκτατικός αναθεωρητισμός των τελευταίων ετών ως επιχείρηση αλλαγής των νόμιμα - με βάση τις διεθνείς συμβάσεις - χαραγμένων συνόρων χωρών-μελών του ΟΗΕ ξύπνησε, μετά από δεκαετίες, τον πολεμικό εφιάλτη. Η παράνομη και εγκληματική εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία συνεχίζεται για πέμπτο χρόνο παρά την παγκόσμια κατακραυγή. Ο αδιέξοδος πόλεμος που ξεκίνησε ο Τραμπ στο Ιράν όπως και η εμμονή του για την προσάρτηση της Γροιλανδίας στις Ηνωμένες Πολιτείες δείχνουν ότι είναι έτοιμος να υποστηρίξει ως το τέλος ακόμα και τις πιο αυθαίρετες και προκλητικές αποφάσεις του. Στα ίδια βήματα και ο Ερντογάν ο οποίος, με πρόσχημα το όραμα της «γαλάζιας πατρίδας», προωθεί σταδιακά τον ηγετικό περιφερειακό ρόλο της Τουρκίας.
Οι γεωπολιτικές εντάσεις και οι πόλεμοι, σε συνδυασμό με τις αυξανόμενες σε παγκόσμιο επίπεδο κοινωνικές ανισότητες ανέδειξαν το μεταναστευτικό ως το κορυφαίο πρόβλημα της εποχής. Η ευημερούσα πλευρά του πλανήτη - κυρίως η Ευρώπη και η Β. Αμερική - φάνηκε ανέτοιμη και απρόθυμη να το αντιμετωπίσει οργανωμένα με βάση τις αξίες της δημοκρατίας και της ανθρώπινης αλληλεγγύης. Οι δυτικές κοινωνίες όχι μόνο δεν ήταν διατεθειμένες να μοιραστούν ένα μικρό έστω κομμάτι της ευημερίας τους αλλά, αντίθετα, σε πολλές χώρες τροφοδότησαν το ακροδεξιό- αντιμεταναστευτικό κύμα με τραγικές συχνά συνέπειες. Ο επεκτατικός εθνικισμός, ο ακραίος ρατσισμός και ο θρησκευτικός σκοταδισμός αποτέλεσαν το στέρεο υπόβαθρο για τη στήριξη μιας σειράς αυταρχικών αντιδημοκρατικών καθεστώτων.
Όσοι είχαν την ψευδαίσθηση ότι η δραματική κατάληξη της επίθεσης στο Καπιτώλιο με την οποία ολοκληρώθηκε η πρώτη θητεία Τραμπ, θα τον αποθάρρυνε για τη στήριξη ανάλογων τραμπουκισμών στη διαρκεια της νέας του παραμονής στο Λευκό Οίκο έπεσαν έξω. Αντίθετα, ο Αμερικανός Πρόεδρος δεν δίστασε να δώσει χάρη στους εισβολείς οπαδούς του κάνοντας σαφείς τις προθέσεις του. Οι αλλοπρόσαλλες αποφάσεις και τα συνεχή πισωγυρίσματα απεικονίζουν την αντιφατική συμπεριφορά του Τραμπ σε όλους τους τομείς είτε πρόκειται για την οικονομία και τους δασμούς είτε για την εξωτερική πολιτική και τις πολεμικές συγκρούσεις. Με την επίθεση στο Ιράν, το μόνο που κατάφερε είναι να προσθέσει τα στενά του Ορμούζ στην παγκόσμια λίστα των προβλημάτων της μεταφοράς ενέργειας.
Η δεύτερη θητεία Τραμπ διακρίνεται από μια εμμονική εκστρατεία υπονόμευσης των διεθνών θεσμών καθώς και των δομών της δυτικής συμμαχίας. Επιχειρεί, σε κάθε ευκαιρία, να απαξιώσει και να υποκαταστήσει τον ρόλο του ΟΗΕ ενώ, ταυτόχρονα, επιτίθεται συστηματικά στους ευρωπαίους συμμάχους των ΗΠΑ ακόμα και στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ. Η γοητεία που ασκεί στον Τραμπ ο αυταρχισμός και η απέχθειά του προς τις αρχές του φιλελευθερισμού αλλάζουν τις ισορροπίες στον πλανήτη υπέρ της «συμμαχίας του κακού». Ο Τραμπισμός δεν θα εξαφανιστεί με τη λήξη της θητείας Τραμπ. Αντίθετα, εξελίσσεται σε ένα επικίνδυνο λαϊκιστικό-αντισυστημικό ρεύμα που απειλεί τις ΗΠΑ και ολόκληρο τον δυτικό κόσμο.
Η Ενωμένη Ευρώπη αποδείχτηκε ο αδύναμος κρίκος των πρωτόγνωρων παγκόσμιων ανακατατάξεων. Στον αιφνιδιασμό της από την εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία και τις πολεμικές συρράξεις στη Μέση Ανατολή ήρθε να προστεθεί η αμηχανία μπροστά στην αλλοπρόσαλλη συμπεριφορά του Τραμπ. Τόσο η ενεργειακή της εξάρτηση από τη Ρωσία όσο και η αμυντική της εξάρτηση από τις Ηνωμένες Πολιτείες κατέρρευσαν σε μικρό χρονικό διάστημα, με την αυτονομία της να παραμένει το μεγάλο και δυσεπίλυτο ζητούμενο. Η επιτάχυνση των διαδικασιών της ενιαιοποίησης με βάση τις εκθέσεις-προτάσεις Ντράγκι και Λέτα θα είναι καθοριστική για τη μελλοντική της πορεία.
Ωστόσο, το τελευταίο οχυρό της φιλελεύθερης δημοκρατίας στον κόσμο είναι υποχρεωμένο να δίνει μάχες και στο εσωτερικό του. Το βάλτωμα των διαδικασιών της ολοκλήρωσης, η διεύρυνση των ανισοτήτων βορά-νότου και το μεταναστευτικό πρόβλημα άφησαν ανοιχτό πεδίο δράσης στον ακροδεξιό λαϊκισμό ο οποίος, το 2016, πέτυχε με το Brexit μια μεγάλη νίκη. Έκτοτε το ακροδεξιό τσουνάμι κινείται ολοένα και πιο ορμητικά. Η Λεπέν θα επιχειρήσει του χρόνου, έστω και με «βραχιολάκι», νέα έφοδο στο Μέγαρο των Ηλυσίων ενώ στη Γερμανία το νεοφασιστικό Afd προηγείται στις δημοσκοπήσεις και η «φρόνιμη» Μελόνι εδραιώνεται στην Ιταλία. Η φιλελεύθερη Ευρώπη οφείλει να υψώσει δημοκρατικά αναχώματα όσο είναι καιρός.
Η Ελλάδα βρίσκεται σε μια κομβική για τη συγκυρία γεωπολιτική θέση καθώς υφίσταται άμεσα τις συνέπειες τόσο των γειτονικών της πολέμων όσο και της αδυναμίας της Ευρώπης να αντιπαρατάξει μια πειστική απάντηση στα ζητήματα της άμυνας και της ασφάλειάς της. Η απόφαση της πολιτικής ηγεσίας της χώρας - κυβέρνησης και αξιωματικής αντιπολίτευσης - να στηρίξει τη δοκιμαζόμενη Ουκρανία συνιστά ευθεία απάντηση κατά του διεθνούς αναθεωρητισμού ο οποίος απειλεί και την ίδια. Εξ ίσου σημαντική είναι και η ενεργή συμμετοχή σε κάθε πρωτοβουλία που αφορά στην θεσμική, αμυντική και οικονομική θωράκιση της ευρωπαϊκής αυτονομίας. Στο πλαίσιο αυτό, η πολιτική απομόνωση των κάθε λογής ντόπιων λαϊκιστών, πουτινιστών κλπ είναι επιτακτική ανάγκη.
Η χώρα μας χρειάζεται, μαζί με τον απόλυτο συγχρονισμό της με τα βήματα της Ευρώπης στα ζητήματα της ενιαιοποίησης της εξωτερικής πολιτικής και της ασφάλειας, να χαράξει και τη δική της μακροπρόθεσμη στρατηγική στα θέματα της επίλυσης των ιδιαίτερων εθνικών προβλημάτων και γεωπολιτικών εκκρεμοτήτων. Η στρατηγική αυτή, η υλοποίηση της οποίας υπερβαίνει τα χρονικά όρια μιας κυβερνητικής θητείας - στη διάρκεια της οποίας η κάθε κυβέρνηση θα έχει την ευθύνη των χειρισμών - θα πρέπει να αποφασίζεται συλλογικά στο πλαίσιο του κοινοβουλευτικού συστήματος ώστε να συναντά την ευρύτερη δυνατή αποδοχή των πολιτικών δυνάμεων και των πολιτών.
Ο 20ος αιώνας ήταν ο αιώνας των μεγάλων «ιδεολογικών» πολέμων και συγκρούσεων. Ο φασισμός και ο κομμουνισμός, ξεκινώντας από εντελώς διαφορετικές αντιλήψεις για την οργάνωση της κοινωνίας και τα ανθρώπινα ιδανικά οδήγησαν σε στυγνά ολοκληρωτικά καθεστώτα απέναντι στα οποία η δυτική δημοκρατία βγήκε νικήτρια. Ο 21ος αιώνας εξελίσσεται σε ένα διαρκή αγώνα για την υπεράσπιση της ανθρώπινης υπόστασης και της ζωής στον πλανήτη.
Η κυρίαρχη σύγκρουση σήμερα στον κόσμο διεξάγεται ανάμεσα στις δυνάμεις της φιλελεύθερης δημοκρατίας και στον επελαύνοντα αυταρχισμό σε όλες του τις εκφάνσεις. Από την έκβαση αυτής της αναμέτρησης θα κριθεί το μέλλον της ανθρωπότητας. Η άμεση συγκρότηση ενός ισχυρού, παγκόσμιου αντιαυταρχικού μετώπου - της «συμμαχίας του καλού» - που θα διαμορφωθεί τόσο στους διεθνείς θεσμικούς οργανισμούς όσο και στα σύγχρονα δημοκρατικά κοινωνικά κινήματα είναι προϋπόθεση για τη νίκη του ορθολογισμού, της παγκόσμιας ειρήνης και της φιλελεύθερης δημοκρατίας.