Η πολιτική κρίση του σύγχρονου πολίτη δεν διαμορφώνεται πλέον αποκλειστικά μέσα από την παιδεία, την εμπειρία, τον δημόσιο διάλογο ή την έκθεση σε πλουραλιστικές πηγές ενημέρωσης. Διαμεσολαβείται ολοένα και περισσότερο από αλγοριθμικά συστήματα που επιλέγουν, ιεραρχούν και εξατομικεύουν την πληροφορία. Έτσι, η πολιτική αντίληψη δεν συγκροτείται απλώς από όσα συμβαίνουν, αλλά από όσα οι πλατφόρμες επιτρέπουν να καταστούν ορατά.
Η αλγοριθμική εξουσία είναι ιδιότυπη, διότι δεν εμφανίζεται ως εξουσία. Δεν εκδίδει διαταγές, δεν λογοκρίνει πάντοτε ευθέως, δεν επιχειρηματολογεί δημόσια.
Αντιθέτως, λειτουργεί μέσω της επιλεκτικής ορατότητας καθορίζοντας ποιο περιεχόμενο θα επανεμφανιστεί, ποια αφήγηση θα καταστεί κυρίαρχη, ποιο πρόσωπο θα αποκτήσει υπερέκθεση και ποια άποψη θα παραμείνει στη σκιώδη περιφέρεια της δημόσιας σφαίρας.
Η υπόθεση Cambridge Analytica υπήρξε εμβληματική. Η FTC κατηγόρησε την εταιρεία ότι χρησιμοποίησε παραπλανητικές πρακτικές για τη συλλογή προσωπικών δεδομένων δεκάδων εκατομμυρίων χρηστών με σκοπό την κατάρτιση προφίλ ψηφοφόρων και την πολιτική στόχευση.
Μέχρι το 2018, στελέχη της Cambridge Analytica ισχυρίζονταν ότι η εταιρεία είχε εμπλακεί σε περισσότερες από 200 εκλογικές αναμετρήσεις παγκοσμίως.
Το Facebook αναγνώρισε ότι η υπόθεση αφορούσε έως 87 εκατομμύρια προφίλ, ενώ η πρακτική αυτή ανέδειξε τη μετάβαση από τη μαζική πολιτική επικοινωνία στη μικροστοχευμένη χειραγώγηση.
Η σημασία της μικροστόχευσης δεν βρίσκεται μόνο στην προσαρμογή του μηνύματος στον πολίτη, αλλά στην απόσυρσή του από τον κοινό δημόσιο έλεγχο. Όταν διαφορετικές κοινωνικές ομάδες λαμβάνουν διαφορετικά πολιτικά μηνύματα, η πολιτική αντιπαράθεση παύει να είναι κοινή, διαφανής και λογοδοτούσα. Μετατρέπεται σε κατακερματισμένο πεδίο ψυχολογικής επιρροής.
Η εταιρεία δεν προσπαθούσε μόνο να αλλάξει γνώμες ή πολιτικές προτιμήσεις αλλά κυρίως να επηρεάσει τι θεωρεί ο πολίτης κοινωνικά αποδεκτό, ποιος φαίνεται νικητής, ποιες απόψεις μοιάζουν πλειοψηφικές και ποιες περιθωριακές.
Με άλλα λόγια δεν χειραγωγούσε μόνο τις πολιτικές επιλογές αλλά και την αντίληψη της κοινωνικής πραγματικότητας.
Αυτό ακριβώς είναι ο πυρήνας της θεωρίας της Σπείρας της Σιωπής όταν δηλαδή ο πολίτης πιστέψει ότι βρίσκεται στη μειοψηφία, συχνά σιωπά ή προσαρμόζεται.
Παράλληλα, η έρευνα του Oxford Internet Institute για την «υπολογιστική προπαγάνδα» έχει καταδείξει ότι αλγόριθμοι, αυτοματοποιημένοι λογαριασμοί και ανθρώπινη επιμέλεια μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη χειραγώγηση της δημόσιας γνώμης στα κοινωνικά δίκτυα. Το ζήτημα δεν είναι απλώς η παραπληροφόρηση, αλλά η κατασκευή ενός τεχνητού αισθήματος πλειοψηφίας.
Σε αυτό το σημείο συναντώνται η Σπείρα της Σιωπής και το Bandwagon Effect όπου μια άποψη εμφανίζεται διαρκώς ως πλειοψηφική, οι διαφωνούντες ενδέχεται να σιωπήσουν, ενώ οι αναποφάσιστοι μπορεί να προσχωρήσουν σε αυτό που φαίνεται νικηφόρο. Η πολιτική ορατότητα μετατρέπεται σε τεκμήριο νομιμοποίησης.
Ακόμη και η συναισθηματική διάθεση των χρηστών έχει αποδειχθεί ότι μπορεί να επηρεαστεί από τη ροή περιεχομένου.Το γνωστό πείραμα του Facebook σε εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες έδειξε ότι οι συναισθηματικές καταστάσεις μπορούν να μεταδοθούν μέσω τροποποιημένης έκθεσης σε περιεχόμενο. Αν η συναισθηματική αρχιτεκτονική του feed επηρεάζει τη διάθεση, τότε επηρεάζει και την πολιτική δεκτικότητα.
Σήμερα τα social media χρησιμοποιούν αλγοριθμική προσωποποίηση, οι πολιτικές καμπάνιες αξιοποιούν big data, η μικροστόχευση έχει γίνει κοινή πρακτική, ακόμη και η «νανοστόχευση» (nanotargeting), δηλαδή η στόχευση σχεδόν μεμονωμένων ατόμων, θεωρείται τεχνικά εφικτή.
Γι’ αυτό πολλοί πολιτικοί επιστήμονες θεωρούν ότι η Cambridge Analytica δεν ήταν απλώς ένα σκάνδαλο.Ήταν το προοίμιο μιας νέας εποχής, όπου η εξουσία δεν ασκείται μόνο μέσω των θεσμών ή των μέσων ενημέρωσης, αλλά μέσω της αλγοριθμικής διαμόρφωσης της αντίληψης.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο λεπτή μορφή εξουσίας, δηλαδή να μην επιβάλλεις στους πολίτες τι να πιστέψουν αλλά να διαμορφώνεις αθόρυβα το πλαίσιο μέσα στο οποίο νομίζουν ότι αποφασίζουν ελεύθερα.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι σε περιόδους έντονης πόλωσης, κυριαρχίας συγκεκριμένων αφηγημάτων ή υψηλής συγκέντρωσης επικοινωνιακής ισχύος, οι πολίτες τείνουν να αυτολογοκρίνονται ή να προσαρμόζουν τη δημόσια έκφρασή τους σε αυτό που αντιλαμβάνονται ως κοινωνικά αποδεκτό.
Η περίπτωση της Ουγγαρίας θεωρείται από πολλούς πολιτικούς επιστήμονες κλασικό παράδειγμα σταδιακής συγκέντρωσης πολιτικής και επικοινωνιακής ισχύος.
Ο πρώην πρωθυπουργός Ορμπαν εχει ο ίδιος περιγράψει το μοντέλο του ως «ανελεύθερη δημοκρατία» (illiberal democracy). Τα τελευταία χρόνια είχε καταγραφεί συγκέντρωση σημαντικού μέρους των μέσων ενημέρωσης σε φιλικά προς την κυβέρνηση δίκτυα, περιορισμός ανεξάρτητων θεσμών και κυριαρχία ενός ενιαίου αφηγήματος γύρω από την σταθερότητα και την εθνική ασφάλεια.
Πολλές έρευνες δείχνουν ότι σε τέτοια περιβάλλοντα οι πολίτες τείνουν να αυτολογοκρίνονται, ακόμη και όταν διαφωνούν με την κυβέρνηση.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω του Digital Services Act, επιχειρεί να απαντήσει θεσμικά σε αυτή τη νέα μορφή ισχύος, επιβάλλοντας αυξημένη εποπτεία σε πολύ μεγάλες πλατφόρμες και μηχανές αναζήτησης. Η ανάγκη αυτή αποδεικνύει ότι η αλγοριθμική διαμόρφωση της πολιτικής αντίληψης δεν είναι τεχνικό ζήτημα, αλλά βαθύτατα δημοκρατικό.
Η δημοκρατία δεν απειλείται μόνο όταν φιμώνονται οι πολίτες αλλά και όταν νομίζουν ότι σκέφτονται ελεύθερα, ενώ το πεδίο της σκέψης τους έχει ήδη προδιαμορφωθεί.