Διάβαζα αυτές τις μέρες τη μακρά συνέντευξη του Αλέξη Τσίπρα στο in.gr και, για κάποιον ανεξήγητο αρχικά λόγο, μου ερχόταν διαρκώς στο μυαλό το εξαιρετικό The Prestige του Κρίστοφερ Νόλαν.
Δεν άργησα να καταλάβω γιατί.
Το The Prestige είναι μια ταινία για τα μυστικά της ταχυδακτυλουργίας. Για την τέχνη να έχεις την αλήθεια μπροστά στα μάτια του θεατή και παρ’ όλα αυτά να τον κάνεις να βλέπει κάτι άλλο.
Ο καλός ταχυδακτυλουργός φροντίζει για όλα όσα χρειάζεται. Ένα συμπαθητικό σκηνικό, τα κατάλληλα φώτα και, κατά παράδοση, μια ελκυστική βοηθό δίπλα του.
Όλα έχουν έναν σκοπό: να κοιτάζει το κοινό εκεί που πρέπει, την ώρα που πρέπει.
Και βέβαια έχει τα χέρια του.
Όσο περισσότερο ξαναδιάβαζα τη συνέντευξη του Τσίπρα, τόσο περισσότερο αναγνώριζα την τεχνική.
Όχι πως όσα λέει είναι ψέματα. Αυτό ακριβώς είναι το ενδιαφέρον.
Τα γεγονότα υπάρχουν. Τα προβλήματα υπάρχουν. Οι αριθμοί υπάρχουν. Μερικές φορές μάλιστα, ακόμη χειρότερα από όσο τα περιγράφει.
Το κόλπο βρίσκεται αλλού.
Στο ποιον αριθμό βάζεις δίπλα σε ποιον.
Στο τι λες αμέσως πριν και τι αμέσως μετά.
Στο τι αφήνεις πάνω στο τραπέζι και τι εξαφανίζεις την κατάλληλη στιγμή.
Ας ξαναδούμε λοιπόν μερικά σημεία της συνέντευξης του Αλέξη Τσίπρα. Αυτή τη φορά για να προσέξουμε τα χέρια του.
Το κόλπο: 9% φόρο ο μισθωτός, 5% ο εκατομμυριούχος
Ο Τσίπρας αναρωτιέται πώς είναι δυνατόν ένας μισθωτός να πληρώνει φόρο εισοδήματος με κατώτερο συντελεστή 9%, ενώ κάποιος που εισπράττει ένα εκατομμύριο από μερίσματα να πληρώνει 5%. Οι δύο αριθμοί είναι σωστοί. Μόνο που δεν συγκρίνονται. Ο μισθωτός φορολογείται για το εισόδημά του. Το μέρισμα όμως προέρχεται από κέρδη μιας εταιρείας που έχουν ήδη φορολογηθεί με 22%.
Αν μια εταιρεία έχει κέρδη ενός εκατομμυρίου ευρώ, πληρώνει 220.000 ευρώ φόρο. Από τα 780.000 που απομένουν, αν διανεμηθούν όλα, παρακρατούνται άλλα 39.000 ευρώ ως φόρος μερισμάτων. Συνολική φορολογική επιβάρυνση του αρχικού κέρδους: 259.000 ευρώ, δηλαδή 25,9%.
Το 5% είναι απολύτως αληθινό. Απλώς το 22% που προηγήθηκε εξαφανίστηκε.
Πρώτο επιτυχημένο κόλπο.
Το κόλπο των 20 δισεκατομμυρίων του Ταμείου Ανάκαμψης
Εδώ η παράσταση γίνεται καλύτερη.
Ο Τσίπρας λέει:
«Το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας ήταν μια μεγάλη ευκαιρία και ξέρουμε και με ποιον τρόπο πήγε χαμένη. Τα λένε τα μεγέθη. Όταν έχεις αυτή τη στιγμή πάνω από 20 δις σε απευθείας αναθέσεις και κλειστούς διαγωνισμούς, τι συζητάμε τώρα;»
Ακούγοντάς τον, τι καταλαβαίνει κανείς;
Ότι από τα χρήματα του Ταμείου Ανάκαμψης περισσότερα από 20 δισ. πήγαν σε απευθείας αναθέσεις και κλειστούς διαγωνισμούς. Άλλωστε μόλις μας έχει πει ότι ξέρουμε πώς χάθηκε η ευκαιρία του Ταμείου: «Τα λένε τα μεγέθη».
Μόνο που τα 20 δισ. δεν είναι μέγεθος του Ταμείου Ανάκαμψης.
Το ποσό έχει πραγματική βάση. Αφορά απευθείας αναθέσεις σε βάθος ετών και το σύνολο των δημοσίων συμβάσεων όλων των φορέων του Δημοσίου: δήμους, νοσοκομεία, οργανισμούς, κεντρική διοίκηση και άλλους δημόσιους φορείς.
Δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να τεκμηριώνει ότι 20 δισ. ευρώ του Ταμείου Ανάκαμψης διατέθηκαν με αυτούς τους τρόπους. Δεν θα μπορούσε άλλωστε να αφορά 20 δισ. απευθείας αναθέσεων του Ταμείου: ολόκληρο το ελληνικό σχέδιο «Ελλάδα 2.0» είναι 35,95 δισ. ευρώ, από τα οποία 18,22 δισ. είναι επιχορηγήσεις και 17,73 δισ. δάνεια.
Αλλά ο θεατής έχει ήδη εντυπωσιαστεί με το κόλπο:
Ταμείο Ανάκαμψης – χαμένη ευκαιρία – «τα λένε τα μεγέθη» – 20 δισ. απευθείας αναθέσεις.
Ο Τσίπρας δεν είπε ποτέ ρητά ότι τα 20 δισ. προέρχονται από το Ταμείο Ανάκαμψης.
Δεν χρειάστηκε.
Το κόλπο: μας έφτασε η Βουλγαρία
Αυτό είναι ίσως το πιο κομψό, το πιο περίτεχνο κόλπο.
Εδώ ο Τσίπρας είναι πολύ συγκεκριμένος:
«Όταν εγώ έφυγα από το Μαξίμου το 2019 ο μέσος μισθός στην Ελλάδα ήταν 83% πάνω από τον μέσο μισθό στη Βουλγαρία. Σήμερα είναι μόλις 17% επάνω.»
Και πάλι, οι αριθμοί είναι ουσιαστικά σωστοί.
Με τον εναρμονισμένο δείκτη της Eurostat για τον μέσο ετήσιο μισθό ανά εργαζόμενο προσαρμοσμένο σε πλήρη απασχόληση, το 2019 ο μισθός ήταν 15.967 ευρώ στην Ελλάδα και 8.699 στη Βουλγαρία. Το 2024 ήταν 17.954 και 15.387 ευρώ αντίστοιχα.
Η Βουλγαρία πράγματι μας πλησίασε εντυπωσιακά. Μόνο που, για να καταλάβουμε τι σημαίνει αυτό, αρκεί να κάνουμε την ίδια σύγκριση με τη Γερμανία.
Το 2019 ο αντίστοιχος γερμανικός μισθός ήταν περίπου 415% υψηλότερος από τον βουλγαρικό. Το 2024 περίπου 250% υψηλότερος. Τεράστια σύγκλιση και εκεί. Τι συνέβη λοιπόν; Κατέρρευσε και η Γερμανία; Όχι βέβαια.
Η Βουλγαρία ξεκίνησε από πολύ χαμηλή βάση και μέσα σε πέντε χρόνια ο συγκεκριμένος δείκτης μισθών της αυξήθηκε περίπου 77%. Βρίσκεται σε μια εντυπωσιακή διαδικασία μισθολογικής σύγκλισης.
Μια εξέλιξη για την οποία έχει κάθε λόγο να χαίρεται η Βουλγαρία. Δεν υπάρχει κανένας λόγος να λυπάται γι’ αυτήν η Γερμανία. Ούτε βεβαίως η Ελλάδα.
Αν θέλουμε να κρίνουμε τη μισθολογική εξέλιξη της Ελλάδας, η σύγκριση που έχει πραγματικό νόημα είναι με τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Και εδώ τα στοιχεία πράγματι δεν είναι καλά για την Ελλάδα.
Με τον ίδιο δείκτη, οι μισθοί αυξήθηκαν περίπου 12% στην Ελλάδα έναντι 21% στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ο Τσίπρας το λέει. Και έχει δίκιο. Γιατί λοιπόν χρειάζεται η Βουλγαρία;
Ίσως γιατί κάθε καλό κόλπο χρειάζεται και το χειροκρότημά του.
Το κόλπο με τους φόρους που εμφανίζονται και εξαφανίζονται
Εδώ αφήνουμε για λίγο τους αριθμούς. Άλλωστε και η πολλή αριθμητική κουράζει.
Ο Τσίπρας περιγράφει αυτό που θεωρεί «σκανδαλώδεις φοροαπαλλαγές στο μεγάλο πλούτο». Μιλά για μεταβιβάσεις μεγάλης αξίας περιουσίας. Για αγοραπωλησίες μετοχών. Για τον φόρο στα μερίσματα. Και καταλήγει:
«Αυτές είναι ακραίες αδικίες που πρέπει να αποκατασταθούν σε ένα δίκαιο και προοδευτικό φορολογικό σύστημα.»
Η κατεύθυνση μοιάζει σαφής. Σε όλα αυτά θεωρεί ότι πρέπει να υπάρξει μεγαλύτερη φορολογική επιβάρυνση.
Και τότε η δημοσιογράφος τού λέει ότι ήδη φαντάζεται τους τίτλους μετά τη ΔΕΘ: «ο Τσίπρας φορολογεί τους επιχειρηματίες και τον πλούτο».
Και γίνεται το θαύμα:
«Τον πλούτο θα τον φορολογήσουμε. Τους επιχειρηματίες γιατί; Δε θα αυξήσουμε ούτε ένα ευρώ, τον φόρο σε αυτό που ονομάζουμε επιχειρηματικότητα και μεσαία τάξη. Ούτε ένα ευρώ. Ο πλούτος όμως είναι μια άλλη υπόθεση.»
Μισό λεπτό. Μόλις πριν μιλούσαμε για μεγαλύτερη φορολόγηση μερισμάτων, μετοχών και μεταβιβάσεων περιουσίας. Τώρα δεν θα αυξηθεί «ούτε ένα ευρώ» ο φόρος.
Πού πήγαν όλοι οι προηγούμενοι φόροι;
Στο καπέλο. Και από το καπέλο βγαίνει μια πολύ πιο καθησυχαστική λέξη:
«πλούτος».
Έτσι οι φόροι που εμφανίστηκαν λίγο πριν εξαφανίζονται μέσα στη λέξη «πλούτος».
Η τέχνη του αληθινού ψέματος
Αυτό είναι τελικά που με εντυπωσίασε στη συνέντευξη.
Δεν έχουμε απέναντί μας μια συλλογή χονδροειδών ψεμάτων. Αυτό θα ήταν πολύ ευκολότερο.
Έχουμε αληθινούς αριθμούς, πραγματικά προβλήματα και, σε αρκετές περιπτώσεις, βάσιμη κριτική.
Η Ελλάδα πράγματι υστέρησε από την Ευρωπαϊκή Ένωση στην αύξηση του συγκεκριμένου μισθολογικού δείκτη. Οι τιμές των τροφίμων πράγματι αυξήθηκαν πολύ. Η ηλεκτρική ενέργεια πράγματι ακρίβυνε δραματικά.
Και η φορολογική δικαιοσύνη είναι πάντα ανοιχτό ζήτημα προς συζήτηση και νέες, καλά επεξεργασμένες πολιτικές.
Το ενδιαφέρον αρχίζει όταν οι αληθινές ψηφίδες μετακινούνται πάνω στο τραπέζι.
Το 5% μένει, το 22% φεύγει.
Τα 20 δισεκατομμύρια μένουν, το πού πραγματικά ανήκουν φεύγει.
Η Βουλγαρία μένει, η Γερμανία φεύγει.
Οι φόροι εμφανίζονται όταν συζητάμε τις αδικίες και εξαφανίζονται όταν φτάνουμε στο ποιος θα τους πληρώσει.
Και όλα αυτά χωρίς να χρειάζεται να ειπωθεί ένα καθαρό ψέμα.
Οι αριθμοί είναι αληθινοί. Η ταχυδακτυλουργία αρχίζει στο συμπέρασμα.
Υπάρχει όμως στο The Prestige μια φράση που νοηματοδοτεί την ταινία και αποκαλύπτει το σημαντικότερο ίσως μυστικό της παράστασης:
«You want to be fooled.»
Θέλεις να εξαπατηθείς.
Γιατί κανένας ταχυδακτυλουργός δεν μπορεί να κάνει μόνος του το κόλπο. Χρειάζεται τα γρήγορα χέρια, το σκηνικό, τα φώτα, την ελκυστική βοηθό. Χρειάζεται όμως και έναν θεατή πρόθυμο να κοιτάξει εκεί που του δείχνει.
Και στην πολιτική είμαστε συχνά τέτοιοι θεατές.
Ίσως λοιπόν αυτό να είναι το πραγματικό μυστικό του επιτυχημένου πολιτικού ταχυδακτυλουργού.
Δεν μας εξαπατά, απλώς μας λέει αυτό που θέλουμε να ακούσουμε.
Και εμείς χειροκροτούμε.
ΥΓ.
Prestige σημαίνει, ανάλογα με τα συμφραζόμενα, κύρος, γόητρο, αίγλη. Στην ταχυδακτυλουργία όμως έχει μια ειδικότερη σημασία: είναι το τρίτο και τελευταίο μέρος του κόλπου, εκεί όπου αυτό που εξαφανίστηκε επανεμφανίζεται και ολοκληρώνεται η ψευδαίσθηση μπροστά στο κοινό.