«1.000.000 Έλληνες άνω των 77 είναι οι μοναδικοί άνθρωποι παγκοσμίως που γνώρισαν στη ζωή τους και τα τέσσερα μέγιστα κακά που μπορούν να συμβούν σε κράτος», γράφει στα ΝΕΑ, ο Δημήτρης Ψυχογιός και συμπληρώνει: «Πρόκειται για τους μοναδικούς ανθρώπους παγκοσμίως που γνώρισαν στη ζωή τους: εμφύλιο πόλεμο (1946-49), δικτατορία (1967), ήττα σε πόλεμο (1974), χρεωκοπία (2010). Και επέζησαν. Τα τελευταία 77 χρόνια, κανένα άλλο πολιτικό σύστημα στον κόσμο (αν δεν μου διαφεύγει κάποιο της υποσαχάριας Αφρικής) δεν είχε την τρομακτική αποτυχία να επιβάλει στους πολίτες του και τα τέσσερα μέγιστα κακά που μπορούν να πλήξουν τα κράτη. ».
Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος ανάμεσα στον κυβερνητικό Ελληνικό Στρατό και τις αντάρτικες δυνάμεις του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ) διήρκεσε από τον Μάρτιο του 1946 έως τον Αύγουστο του 1949 και είχε ως αποτέλεσμα την νίκη του Ελληνικού Στρατού και την ήττα του ΔΣΕ. Θεωρείται διεθνώς ως η πρώτη πράξη του Ψυχρού πoλέμου στη μεταπολεμική ιστορία και ήταν η πολεμική σύγκρουση με τις μεγαλύτερες απώλειες που γνώρισε η χώρα από το 1830 έως σήμερα.
Από ορισμένους ιστορικούς ως βασική αιτία του εμφυλίου θεωρείται η γεωπολιτική θέση της Ελλάδας, η οποία έγινε το πρώτο πεδίο σύγκρουσης μεταξύ της Δύσης (Μεγάλη Βρετανία, ΗΠΑ) και του Ανατολικού Μπλοκ (ΕΣΣΔ). Ωστόσο, υπήρχξαν και άλλες αιτίες που οφείλονται στον βαθύ διχασμό της Ελληνικής κοινωνίας από τις αρχές του αιώνα.
Η αρχή
Οι απαρχές του εμφυλίου πολέμου εντοπίζονται την περίοδο της γερμανικής κατοχής, οπότε εκδηλώθηκαν συγκρούσεις μεταξύ αντιστασιακών οργανώσεων, κυρίως του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και των δεξιών/εθνικιστικών οργανώσεων, περίοδος που υπήρχε κενό εξουσίας,που προκάλεσε τη διαμάχη για τον έλεγχο του κράτους
Λίγο μετά την απελευθέρωση, έλαβε χώρα στην Αθήνα μία αντικυβερνητική εξέγερση της μεγαλύτερης αντιστασιακής οργάνωσης, του ΕΑΜ, που κατεστάλη με την καθοριστική επέμβαση του βρετανικού στρατού. Μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας, με την οποία αφοπλίστηκε ο αντάρτικος στρατός του ΕΑΜ, ο ΕΛΑΣ, ακολούθησαν εκτελέσεις, διώξεις, εξορίες και φυλακίσεις μελών και υποστηρικτών του. Υπό την ηγεσία του Νίκου Ζαχαριάδη, το ΚΚΕ προέκρινε αρχικά την αυτοάμυνα των μελών του απέναντι στη Λευκή Τρομοκρατία και από το Φεβρουάριο του 1946 μία «διπλή στρατηγική» τόσο πολιτικής όσο και ένοπλης αντάρτικης δράσης με αμυντικό χαρακτήρα.
Η επίσημη έναρξη του εμφυλίου
Παραδοσιακά, σημείο έναρξης του Εμφυλίου Πολέμου θεωρείται η επίθεση ομάδας ανταρτών στο Σταθμό Χωροφυλακής Λιτοχώρου Πιερίας τη νύχτα της 30ής Μαρτίου 1946, παραμονή των κοινοβουλευτικών εκλογών, από τις οποίες το ΚΚΕ απείχε και που οδήγησαν στο σχηματισμό κυβερνήσεων συνεργασίας του Κέντρου και της Δεξιάς. Ακολούθησαν κρατικές διώξεις αριστερών, που εντάθηκαν μετά την επιστροφή στην Ελλάδα του βασιλιά Γεώργιου Β΄ με ένα αμφιλεγόμενο δημοψήφισμα.
Η επίθεση ήταν καλά οργανωμένη και προετοιμασμένη κατ’ εντολή της ηγεσίας του ΚΚΕ και πραγματοποιήθηκε λίγες ώρες πριν ανοίξουν οι κάλπες από τις οποίες το κόμμα απείχε παρά την αντίθετη άποψη της Μόσχας. Ο συμβολισμός δεν ήταν τυχαίος ούτε η ενέργεια ήταν κεραυνός εν αιθρία. Από την υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας (Φεβρουάριος 1945) και την παράδοση των όπλων από τον ΕΛΑΣ, στον απόηχο της οδυνηρής ήττας κατά την ένοπλη σύγκρουση του Δεκέμβρη 1944 μεταξύ με τις βρετανικές και κυβερνητικές δυνάμεις, είχε εξαπολυθεί ένα άγριο κυνηγητό κατά των κομμουνιστών και εαμιτών.
Οι ομάδες των ανταρτών οργανώθηκαν υπό το Μάρκο Βαφειάδη στον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας, που δρούσε σε ορεινές κυρίως περιοχές της επαρχίας, λαμβάνοντας την υποστήριξη χωρών του σοσιαλιστικού μπλοκ.
Το ότι στις αρχές του 1946 η ηγεσία του ΚΚΕ προσανατολιζόταν ήδη προς τον ένοπλο αγώνα πιστοποιεί το γεγονός ότι προετοιμαζόταν σχετικά. Σύμφωνα με έκθεση που συντάχθηκε το 1951 ο αντιστράτηγος του ΔΣΕ Γιώργης Κικίτσας έγραφε: «Αρχές 1946 με προοπτική μιας γενικής ξαφνικής λαϊκής εξέγερσης είχε εκπονηθεί για την περιοχή Μακεδονίας – Θράκης σχέδιο ενέργειας. Το σχέδιο αυτό, με την επωνυμία “Χάλυψ Ι, Χάλυψ ΙΙ”, καθόριζε τις διάφορες υποχρεώσεις για μια τέτοια περίπτωση στην περιοχή της Μακεδονίας – Θράκης» («Ριζοσπάστης» 28.2.2026).
Μάλιστα για την προετοιμασία της εξέγερσης είχε ανέβει στην Θεσσαλονίκη ο ταγματάρχης Θεόδωρος Μακρίδης, στέλεχος της ΚΕ του ΚΚΕ: «Κανονίσαμε την ταχτική που έπρεπε να ακολουθήσουμε για την τελική κατάρτιση σχεδίου ενέργειας ως τη λεπτομέρεια», ανέφερε η έκθεση Κικίτσα σημειώνοντας πως στη Θεσσαλονίκη και σε όλη την περιοχή Μακεδονίας – Θράκης «ταχτοποιήθηκε ο οπλισμός που προβλεπόταν ως την τελευταία συνοικία και τομέα», ενώ υπογραμμιζόταν πως «με διάφορες αφορμές, έγιναν παντού με επιτυχία δοκιμές κινητοποίησης των μαχητικών ομάδων». Ωστόσο «η απόφαση για γενική ξαφνική εξέγερση και όλη η προετοιμασία που έγινε σταμάτησε» και «η εξήγηση που δόθηκε τότε ήταν ότι τραβούσαμε για μια ομαλή δημοκρατική λύση».
Η κυβέρνηση, δεχόμενη την αμερικανική βοήθεια του σχεδίου Μάρσαλ με βάση το δόγμα Τρούμαν, πραγματοποίησε αντιανταρτικές επιχειρήσεις και εξαπέλυσε διώξεις υποστηρικτών του ΚΚΕ. Αντιμέτωπο με την κυβερνητική αδιαλλαξία, το Σεπτέμβριο του 1947 το ΚΚΕ προσανατολίστηκε σε πλήρη ρήξη και ίδρυσε δική του κυβέρνηση, υπό την ονομασία «Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση», ενώ η κυβέρνηση των Αθηνών, το Δεκέμβριο του ίδιου έτους έθεσε εκτός νόμου το ΚΚΕ, με αποτέλεσμα να επέλθει ολομέτωπη σύγκρουση. Οι επιχειρήσεις του Δημοκρατικού και του Εθνικού Στρατού το 1948 δεν τελεσφόρησαν. Το 1949 με αρχιστράτηγο τον Αλέξανδρο Παπάγο ο Εθνικός στρατός εκκαθάρισε τη νότια και κεντρική Ελλάδα από αντάρτικες δυνάμεις.
Επιχείρηση Πυρσός
Ο πόλεμος τελείωσε τον Αύγουστο του 1949 με την ήττα του ΔΣΕ και την αποχώρηση των ανταρτών στο εξωτερικό. Οι τελευταίες μάχες στο Γράμμο και στο Βίτσι της Μακεδονίας που χρησιμοποιήθηκαν από τον εθνικό στρατό για πρώτη φορά οι βόμβες ναπάλμ έληξαν με την ήττα του ΔΣΕ, που ηττημένος αποχώρησε στην Αλβανία και τη Γιουγκοσλαβία.
Η Επιχείρηση Πυρσός ήταν η τελική εκστρατεία που ξεκίνησε ο Εθνικός Στρατός κατά του Δημοκρατικού Στρατού
Οι δυνάμεις του Εθνικού Στρατού είχαν συγκεντρώσει 180.000 άνδρες,[3] και αποτελούνταν από 2 Σώματα Στρατού τα οποία απαρτιζόταν από: 7 μεραρχίες Πεζικού, 1 μεραρχία Ορεινών Καταδρομών (Λ.Ο.Κ.) που περιλάμβανε τις VIII, I, X, II, III μοίρες καταδρομών, 2 ανεξάρτητες Ταξιαρχίες και 14 ελαφρά τάγματα πεζικού, 150 περίπου πεδινά και ορειβατικά πυροβόλα, πλήθος αεροπλάνων και 200 άρματα μάχης. (Ο Σ. Γρηγοριάδης κάνει λόγο για 180.000 άνδρες και ο Τ. Βουρνάς για 150.000). Το A' Σώμα Στρατού, διοικούσε ο Θρασύβουλος Τσακαλώτος και το Β' Σώμα Στρατού, ο Στυλιανός Μανιδάκης.
Ο Δημοκρατικός Στρατός (ΔΣΕ) διέθετε 6.500 μαχητές στον Γράμμο και 8.500 στο Βίτσι και 2.500 σε εφεδρεία στο αλβανικό έδαφος και πίστευε ότι θα καταφέρει να εμπλέξει τον Εθνικό Στρατό σε πόλεμο φθοράς και ελιγμών. Κατείχε επίσης 45 ορειβατικά πυροβόλα, 15 αντιαεροπορικά και 27 αντιαρματικά.
Πέντε ημέρες μάχης κόστισαν στον Εθνικό Στρατό 1.682 θύματα και 1.182 στον ΔΣΕ, ενώ πάνω από 1.000 τραυματίες είχαν περάσει στα αλβανικά σύνορα. Στις 25 Αυγούστου, η αλβανική κυβέρνηση του Ενβέρ Χότζα διέκοψε τη βοήθειά της στον ΔΣΕ και αφόπλισε τους μαχητές του ΔΣΕ στο έδαφός της. Η γιουγκοσλαβική βοήθεια προς τον ΔΣΕ είχε σταματήσει, ήδη τον Φεβρουάριο του 1949, μετά την δημόσια καταγγελία του Τίτο από την Κομινφόρμ για τις πολιτικές του.
Η επιχείρηση έληξε στις 10 π.μ. στις 30 Αυγούστου
Βαθιά πληγή
Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος άφησε πίσω του έναν από τους πιο αιματηρούς και διχαστικούς απολογισμούς στη σύγχρονη ιστορία της Ελλάδας, προκαλέσε τεράστιες ανθρώπινες, οικονομικές και κοινωνικές απώλειες.
Ανθρώπινες Απώλειες
Νεκροί: Υπολογίζονται σε περίπου 40.000 έως 50.000 συνολικά και από τις δύο πλευρές (Κυβερνητικός Στρατός και Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας), συμπεριλαμβανομένων αμάχων.
Εκτελέσεις και Φυλακίσεις: Χιλιάδες άνθρωποι καταδικάστηκαν από στρατοδικεία και εκτελέστηκαν, ενώ δεκάδες χιλιάδες οδηγήθηκαν σε εξορίες (όπως στη Μακρόνησο) και φυλακές.
Πολιτικοί Πρόσφυγες: Περισσότεροι από 100.000 άνθρωποι (μαχητές και υποστηρικτές των ηττημένων) εγκατέλειψαν την Ελλάδα, καταφεύγοντας στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης και τη Γιουγκοσλαβία.
Οι διώξεις αριστερών συνεχίστηκαν για δεκαετίες ως τη Μεταπολίτευση του 1974, οπότε νομιμοποιήθηκε το ΚΚΕ από την κυβέρνηση Καραμανλή
Οικονομική καταστροφή:
Οι οικονομικές επιπτώσεις του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου (1946–1949) ήταν ολέθριες και επιβράδυναν δραματικά τη μεταπολεμική ανασυγκρότηση της χώρας σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη. Ενώ η Ελλάδα βγήκε από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο με κατεστραμμένη οικονομία, η εσωτερική σύρραξη εκμηδένισε κάθε προσπάθεια άμεσης ανάκαμψης.
Καθυστέρηση της Ανάπτυξης
Παρά τη διπλάσια αύξηση του πραγματικού κατά κεφαλήν ΑΕΠ μεταξύ 1945 και 1949 ($1495 σε $2979), η οικονομία παρέμενε 30% χαμηλότερα από τα προπολεμικά επίπεδα. Το σιδηροδρομικό δίκτυο, το οδικό δίκτυο, τα λιμάνια και εκατοντάδες γέφυρες που είχαν πληγεί στην Κατοχή καταστράφηκαν ξανά ή παρέμειναν μη λειτουργικά. Χιλιάδες σπίτια και υποδομές στην ελληνική ύπαιθρο πυρπολήθηκαν ή ερείπωσαν λόγω των μαχών. Η πρωτογενής παραγωγή δέχθηκε καίριο πλήγμα λόγω της ερήμωσης της υπαίθρου και του φαινομένου των «ανταρτόπληκτων» (εσωτερικοί πρόσφυγες).
Η απώλεια χιλιάδων νέων ανθρώπων (λόγω θανάτων, φυλακίσεων ή φυγής στο εξωτερικό) στέρησε την αγορά εργασίας από πολύτιμα χέρια.
Το κράτος αδυνατούσε να εισπράξει φόρους και διοχέτευε το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων του σε στρατιωτικές δαπάνες. Η χώρα βασίστηκε αποκλειστικά στην αμερικανική οικονομική και στρατιωτική βοήθεια για να αποφύγει τη χρεοκοπία, γεγονός που καθόρισε την πολιτική και οικονομική της εξάρτηση για τις επόμενες δεκαετίες.
Βαθύς διχασμός:
Ο βαθύς διχασμός που προκάλεσε ο Εμφύλιος Πόλεμος αποτέλεσε το πιο μακροχρόνιο και οδυνηρό τραύμα στην κοινωνική και πολιτική ζωή της Ελλάδας, χωρίζοντας τους πολίτες σε «νικητές» και «ηττημένους» για σχεδόν τέσσερις δεκαετίες.
Χαρακτηριστικό της περιόδου ήταν τα Πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων: Έγγραφα που εξέδιδε η Αστυνομία και ήταν απαραίτητα για την πρόσληψη στο δημόσιο, την εισαγωγή σε πανεπιστήμια, ακόμη και για την έκδοση άδειας οδήγησης ή διαβατηρίου.
Οι αριστεροί πολίτες και οι οικογένειές τους αντιμετωπίζονταν ως «πολίτες δεύτερης κατηγορίας», υφιστάμενοι συνεχείς παρακολουθήσεις, αποκλεισμούς και κοινωνικό στίγμα. Δημιουργήθηκε ένα αυστηρό αντικομμουνιστικό καθεστώς που περιόριζε τις πολιτικές ελευθερίες και τις δημοκρατικές διαδικασίες, στρώνοντας μακροπρόθεσμα το έδαφος για τη δικτατορία του 1967. Χιλιάδες οικογένειες χωρίστηκαν βίαια λόγω της πολιτικής προσφυγιάς, των φυλακίσεων και της μετακίνησης παιδιών.
Ο όρος «Συμμοριτοπόλεμος» χρησιμοποιούνταν κατά τη διάρκεια της περιόδου 1946–1989 από τις κυβερνητικές αρχές ως η επίσημη ονομασία της εμφύλιας σύγκρουσης, ενώ τμήματα της αριστεράς αναφέρονταν σε αυτή ως «Δεύτερο Αντάρτικο».
Το 1989, αναγνωρίστηκε επίσημα ως «Εμφύλιος Πόλεμος» από την κυβέρνηση Τζαννετάκη. Ο εμφύλιος πόλεμος έχει αποτελέσει αντικείμενο έντονης ιστοριογραφικής ενασχόλησης και διαφωνίας.
Πηγές: wikipedia, Το Βήμα