Η κατάρρευση της εμπιστοσύνης των πολιτών προς το κράτος δεν είναι στατιστικό εύρημα. Είναι καθημερινή εμπειρία. Αυτό δείχνουν οι τελευταίες μετρήσεις του ΟΟΣΑ για την εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Αυτά τα ευρήματα δεν πρέπει να μας εκπλήσσουν. Η Ελλάδα καταγράφει σταθερά χαμηλές επιδόσεις σε όλους τους διεθνείς δείκτες: εμπιστοσύνη στη δικαιοσύνη, αξιοπιστία της δημόσιας διοίκησης, ποιότητα δημοκρατίας, αντίληψη διαφθοράς. Δεν είναι «ανθελληνικές» μετρήσεις αυτές, όπως κάποιοι θα έλεγαν, είναι η αντανάκλαση μιας πραγματικότητας που ζούμε καθημερινά. Η χώρα μας υστερεί επειδή το κράτος λειτουργεί με τρόπους που υπονομεύουν την εμπιστοσύνη των πολιτών όπως η ατιμωρησία, οι πελατειακές σχέσεις, η διαπλοκή: πολιτικής-οικονομικής εξουσίας-ΜΜΕ, η αργή δικαιοσύνη, οι αδύναμοι θεσμοί. Η εμπιστοσύνη των πολιτών καταρρέει γιατί οι θεσμοί δεν λειτουργούν υπέρ των πολιτών. Λειτουργούν υπέρ των ισχυρών. Και αυτό δεν είναι θεωρία, είναι η πραγματικότητα που καταγράφουν ΟΟΣΑ, GRECO, Ευρωβαρόμετρο, και Παγκόσμια Τράπεζα. Η Ελλάδα είναι δημοκρατία, αλλά χαμηλής θεσμικής ποιότητας.
Η διαφθορά δεν είναι ηθικό πρόβλημα, είναι οικονομικό έγκλημα. Η διαφθορά και η θεσμική αναποτελεσματικότητα έχουν μετρήσιμη οικονομική επίπτωση:
Χαμηλότερες επενδύσεις. Οι διεθνείς επενδυτές αποφεύγουν χώρες με αδύναμη δικαιοσύνη και αδιαφάνεια.
Υψηλότερο κόστος δανεισμού. Η θεσμική αδυναμία αυξάνει το country risk, πιέζει για υψηλότερα επιτόκια και αυξάνει το κόστος δανεισμού.
Απώλεια παραγωγικότητας. Η δημόσια διοίκηση λειτουργεί με ρουσφέτι, όχι με αξιολόγηση.
Καθυστερήσεις έργων και συμβάσεων. Η αδιαφάνεια στις δημόσιες προμήθειες κοστίζει δισεκατομμύρια.
Διαρροή ανθρώπινου κεφαλαίου. Οι νέοι φεύγουν γιατί δεν βλέπουν αξιοκρατία.
Η διαφθορά λοιπόν δεν είναι μόνο «ηθική παθογένεια». Είναι και οικονομικός μηχανισμός φτωχοποίησης.

Σύνταγμα χωρίς δόντια, δικαιοσύνη χωρίς ταχύτητα, κράτος χωρίς λογοδοσία

Το ελληνικό Σύνταγμα δεν είναι ευχολόγιο, όπως ισχυρίζονται κάποιοι. Η εφαρμογή του όμως είναι. Για παράδειγμα η ευθύνη υπουργών παραμένει θεσμικό παράδοξο. Η ασυλία βουλευτών λειτουργεί ως ασπίδα, όχι ως εγγύηση δημοκρατίας. Η δικαιοσύνη καθυστερεί χρόνια, υπονομεύοντας την ίδια την έννοια του δικαίου. Οι ανεξάρτητες αρχές δεν έχουν πραγματική ανεξαρτησία. Η δημόσια διοίκηση λειτουργεί με κομματική επιρροή και όχι με αξιοκρατία. Όταν οι θεσμοί δεν λειτουργούν, η δημοκρατία υπάρχει μόνο τυπικά.
Το πολιτικό σύστημα λειτουργεί με τέτοιο τρόπο που παράγει μια δημοκρατία χαμηλής ποιότητας που προστατεύει σχεδόν μόνο τον εαυτό του. Αν και δεν είναι ενιαίο, λειτουργεί όμως με κοινή κουλτούρα αυτοπροστασίας. Τα κόμματα συγκρούονται για παροχές και ρουσφέτια, αλλά ομονοούν όταν είναι να προστατεύσουν ασυλίες, ειδικά καθεστώτα ευθύνης, κομματική χρηματοδότηση. Οι αναθεωρήσεις του Συντάγματος σπάνια ενισχύουν την κοινωνία, αλλά συχνότερα θωρακίζουν την πολιτική τάξη. Τα ΜΜΕ που εξαρτώνται από κρατική χρηματοδότηση και οικονομικά συμφέροντα δεν μπορούν να λειτουργήσουν ως ελεγκτικός μηχανισμός. Όλα αυτά συνθέτουν ένα σύστημα που προστατεύει την εξουσία και όχι την κοινωνία. Και αν και δεν είναι όλοι οι πολιτικοί διεφθαρμένοι το σύστημα όμως είναι δομημένο έτσι ώστε οι διεφθαρμένοι να ευνοούνται και οι έντιμοι να δυσκολεύονται. Όταν οι θεσμοί δεν έχουν συνέπειες, η δημοκρατία γίνεται διαδικαστική βιτρίνα.
Η κοινωνία δεν είναι αθώα. Ανέχεται το ρουσφέτι, επιβραβεύει πελατειακές πρακτικές, δεν απαιτεί λογοδοσία. Αλλά η κοινωνία είναι επίσης θύμα ενός συστήματος που την κρατά εκτός δημόσιου χώρου. Όταν οι πολίτες νιώθουν ότι, δεν υπάρχει δικαιοσύνη, δεν υπάρχει αξιοκρατία, δεν υπάρχει λογοδοσία, και δεν υπάρχει διαφάνεια, τότε η δημοκρατία αδειάζει από περιεχόμενο.

 

Η θεσμική αδυναμία είναι γεωπολιτικός κίνδυνος

Η Ελλάδα δεν κινδυνεύει να γίνει «προτεκτοράτο» της Τουρκίας, όπως κάποιοι προσπαθούν να μας πείσουν. Όμως μια χώρα με αδύναμους θεσμούς, αργή δικαιοσύνη, διαπλοκή και αναποτελεσματικό κράτος είναι ευάλωτη σε εξωτερικές πιέσεις. Η εθνική ασφάλεια δεν είναι μόνο στρατός. Είναι και ισχυρή οικονομία, και ισχυροί θεσμοί, και ισχυρή κοινωνική συνοχή, και ισχυρή δημοκρατία. Χωρίς αυτά, η χώρα γίνεται εύκολος στόχος. Η μόνη ρεαλιστική διέξοδος σε όλα αυτά είναι ένα Μανιφέστο Θεσμικών Μεταρρυθμίσεων που θα έπρεπε να προωθηθεί τα επόμενα χρόνια και που θα περιλάμβανε:
Αναθεώρηση Συντάγματος. Κατάργηση ειδικού καθεστώτος ευθύνης υπουργών, περιορισμός ασυλίας βουλευτών, Ανεξάρτητη Δικαστική Αρχή, Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Συμβάσεων, Ανεξάρτητη Αρχή ΜΜΕ και Συνταγματική κατοχύρωση αξιοκρατίας στη Δημόσια Διοίκηση.
Μέτρα για τη Δικαιοσύνη. Χρονικά όρια απονομής της, ψηφιακή δικαιοσύνη, αξιολόγηση δικαστών και ενίσχυση πόρων και ανεξαρτησίας.
Μέτρα για τη Δημόσια Διοίκηση. Ανεξάρτητη Αρχή Προσλήψεων, υποχρεωτική αξιολόγηση και διαφάνεια σε πραγματικό χρόνο.
Πολιτική Χρηματοδότηση. Πλήρης διαφάνεια, ανεξάρτητος έλεγχος, όρια δαπανών και αυστηρές κυρώσεις για παραβιάσεις.
Ενίσχυση της Κοινωνίας των Πολιτών. Λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία, υποχρεωτική διαβούλευση και προστασία όσων αποκαλύπτουν παρανομίες, διαφθορά, κατάχρηση εξουσίας (whistleblowers). Αυτό είναι ο πιο αποτελεσματικός μηχανισμός ελέγχου σε σύγχρονα κράτη. Χωρίς αυτούς, κανένας θεσμός δεν μπορεί να λειτουργήσει πραγματικά υπέρ της κοινωνίας. Είναι η τελευταία γραμμή άμυνας μιας δημοκρατίας.

Η Δημοκρατία δεν είναι θέαμα, είναι συμμετοχή

Η Ελλάδα δεν θα αλλάξει από πάνω. Θα αλλάξει από κάτω, όταν η κοινωνία αποφασίσει ότι δεν θα ανεχθεί άλλο, την ατιμωρησία, το ρουσφέτι, τη διαπλοκή, την κομματική ιδιοκτησία του κράτους, την απαξίωση της δικαιοσύνης, και την υποβάθμιση της δημοκρατίας. Η δημοκρατία δεν είναι τελετουργία κάθε τέσσερα χρόνια. Είναι καθημερινή διεκδίκηση. Και η διεκδίκηση αυτή δεν είναι ουτοπία. Είναι εθνική ανάγκη.
Αν θέλουμε μια Ελλάδα που να στέκεται όρθια απέναντι στις προκλήσεις, αν θέλουμε μια Ελλάδα που να προστατεύει τους πολίτες της, αν θέλουμε μια Ελλάδα που να μην φοβάται το μέλλον, τότε πρέπει να απαιτήσουμε θεσμική αναγέννηση. Όχι αύριο, αλλά τώρα.

ΠΗΓΕΣ / ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

OECD-Trust in Government Indicators
OECD-Government at a Glance
Eurobarometer-Trust in Institutions
GRECO (Council of Europe)-Evaluation Reports on Greece
World Bank-Worldwide Governance Indicators
European Commission-Rule of Law Report (Greece)
Edelman Trust Barometer
Εθνική Στατιστική Αρχή-Δείκτες Δικαιοσύνης & Δημόσιας Διοίκησης
Μελέτες ΕΛΙΑΜΕΠ-Για θεσμική ποιότητα & διαφθορά
Μελέτες ΚΕΦίΜ-Για κράτος δικαίου & δημόσια διοίκηση