Πώς οι Εκλογικοί Κανόνες Διαμορφώνουν τη Δημοκρατία
και Ποιο Μάθημα Προκύπτει για το Μέλλον
Η αλλαγή εκλογικού συστήματος αποτελεί μία από τις πιο κρίσιμες θεσμικές αποφάσεις σε μια δημοκρατία. Η πολιτική επιστήμη έχει δείξει επανειλημμένα ότι τα εκλογικά συστήματα δεν είναι ουδέτερα, αλλά διαμορφώνουν το κομματικό σύστημα, επηρεάζουν τη σταθερότητα των κυβερνήσεων και καθορίζουν τη δυνατότητα μιας χώρας να κυβερνηθεί αποτελεσματικά.
Η ψήφιση της απλής αναλογικής το 2016 από την τότε κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ αποτέλεσε μια τέτοια στιγμή. Το ερώτημα που τίθεται, και που δεν έχει αναδειχθεί επαρκώς στον δημόσιο διάλογο, είναι αν η συγκεκριμένη επιλογή υπήρξε θεσμική μεταρρύθμιση ή στρατηγική εργαλειοποίησης του εκλογικού συστήματος με στόχο την παγίδευση της επόμενης κυβέρνησης.
Η απλή αναλογική ψηφίστηκε το 2016 με 179 ψήφους. Αν είχε συγκεντρώσει 200, θα ίσχυε άμεσα στις εκλογές του 2019. Αυτό το θεσμικό δεδομένο είναι κρίσιμο. Γιατί η απλή αναλογική θα είχε εφαρμοστεί σε μια περίοδο όπου η Νέα Δημοκρατία είχε ήδη σαφές δημοσκοπικό προβάδισμα.
Η πολιτική επιστήμη αναγνωρίζει ότι τα κόμματα συχνά μεταβάλλουν τους θεσμικούς κανόνες όταν προβλέπουν εκλογική ήττα, επιδιώκοντας να δυσκολέψουν τον αντίπαλο. Η βιβλιογραφία το ονομάζει strategic institutional design. Η θεσμική αρχιτεκτονική χρησιμοποιείται ως εργαλείο πολιτικής παγίδευσης. Η απλή αναλογική, ένα σύστημα που παράγει κατακερματισμό και δυσκολία σχηματισμού κυβέρνησης, υιοθετήθηκε σε μια στιγμή όπου η τότε κυβέρνηση είχε αρχίσει να υπολείπεται στις δημοσκοπήσεις. Η χρονική σύμπτωση δεν είναι αμελητέα. Η απλή αναλογική αυτή ήταν εργαλείο στρατηγικής παρεμπόδισης του αντιπάλου να σχηματίσει κυβέρνηση.
Η Ελλάδα έχει μακρά ιστορία συχνών αλλαγών εκλογικών συστημάτων:
- 1950–1963: συνεχείς μεταβολές μεταξύ ενισχυμένης και πλειοψηφικής.
- 1989–1990: η απλή αναλογική του 1989 οδήγησε σε τριπλές εκλογές και ακυβερνησία.
- 2004–2012: διαδοχικές τροποποιήσεις του μπόνους εδρών.
- 2016: κατάργηση του μπόνους και υιοθέτηση της απλής αναλογικής.
- 2020: επαναφορά ενισχυμένης αναλογικής με κλιμακωτό μπόνους.
Η συχνότητα των αλλαγών δείχνει ένα διαχρονικό πρόβλημα, το εκλογικό σύστημα χρησιμοποιείται ως εργαλείο κομματικής σκοπιμότητας, όχι ως θεσμικό θεμέλιο της δημοκρατίας.
Το 2016, η Φώφη Γεννηματά και ο Σταύρος Θεοδωράκης αρνήθηκαν να στηρίξουν την απλή αναλογική, παρότι η υιοθέτησή της θα μπορούσε να ενισχύσει εκλογικά τα κόμματά τους. Αυτή η στάση αποτελεί παράδειγμα θεσμικής υπευθυνότητας. Η επιλογή της κυβερνησιμότητας έναντι του κομματικού οφέλους. Αυτό αναδεικνύει ότι η πολιτική δεν είναι μόνο στρατηγική, είναι και ευθύνη απέναντι στη δημοκρατική σταθερότητα.
Αρκετά χρόνια αργότερα, ο Νίκος Ανδρουλάκης τάχθηκε υπέρ της απλής αναλογικής, μεταβάλλοντας την επίσημη θέση του ΠΑΣΟΚ όπως είχε διατυπωθεί από τη Φώφη Γεννηματά. Από πολιτική επιστημονική σκοπιά, αυτή η μετατόπιση μπορεί να ερμηνευθεί ως προσπάθεια διαφοροποίησης από τη ΝΔ, αναζήτηση νέας κομματικής ταυτότητας, και στρατηγική προσέγγιση προς τον ΣΥΡΙΖΑ. Ωστόσο, η κοινωνία σε περιόδους αστάθειας τείνει να προτιμά συστήματα που παράγουν σταθερές κυβερνήσεις. Η θέση υπέρ της απλής αναλογικής απομάκρυνε κεντρώους ψηφοφόρους και πιθανό συνέβαλε στη σημερινή δημοσκοπική καχεξία του ΠΑΣΟΚ.
Οι συνέπειες της απλής αναλογικής στις εκλογές του 2019
Η απλή αναλογική εφαρμόστηκε στις πρώτες εκλογές του 2019. Όπως ήταν αναμενόμενο, δεν προέκυψε αυτοδυναμία και η χώρα οδηγήθηκε σε δεύτερες εκλογές. Η πολιτική επιστήμη έχει δείξει ότι η απλή αναλογική, αυξάνει την πολυδιάσπαση, ενισχύει μικρά κόμματα, και δυσκολεύει τον σχηματισμό κυβέρνησης. Η είσοδος κομμάτων όπως η Πλεύση, οι Σπαρτιάτες και η Νίκη στη Βουλή μπορεί να ερμηνευθεί ως παράπλευρη συνέπεια της απλής αναλογικής. Σε ένα σύστημα ενισχυμένης αναλογικής, η είσοδος αυτών των κομμάτων θα ήταν λιγότερο πιθανή. Αυτό το φαινόμενο συνέβαλε στη σημερινή εικόνα πολιτικής πολυδιάσπασης και αντισυστημικής ενίσχυσης.
Ο ΣΥΡΙΖΑ μετά την συντριπτική ήττα του 2023 και την εσωκομματική κρίση που ακολούθησε οδηγήθηκε σε πολιτική αποσύνθεση. Εκεί οδηγήθηκε μετά την εκλογή Κασσελάκη, τη διάσπαση με τη ΝΕΑΡ, τις εσωκομματικές συγκρούσεις, την παραίτηση Φάμελλου, τη φυγή βουλευτών, τη διαπραγμάτευση εδρών, και τη συνεχή αποσταθεροποίηση.
Από πολιτική επιστημονική σκοπιά, αυτό αποτελεί κλασικό παράδειγμα κρίσης ηγεσίας και κομματικής αποσύνθεσης μετά από βαριά εκλογική ήττα. Η κατάρρευση των εσωτερικών μηχανισμών, η απώλεια ταυτότητας και η φυγή στελεχών συνιστούν φαινόμενα που έχουν παρατηρηθεί σε πολλά ευρωπαϊκά κόμματα μετά από μεγάλες ήττες, στο βρετανικό Labour μετά το 2010, στο γαλλικό PS μετά το 2017, και στο ιταλικό PD σε πολλαπλές περιόδους.
Η κατάρρευση των εσωτερικών μηχανισμών, η απώλεια ταυτότητας και η φυγή στελεχών είναι χαρακτηριστικά κομμάτων που χάνουν την ηγεμονία τους.
Οι πιο σταθερές δημοκρατίες στον κόσμο έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: το εκλογικό τους σύστημα δεν αλλάζει με κάθε κυβερνητική εναλλαγή. Στη Γερμανία, για παράδειγμα το μικτό σύστημα (MMP) παραμένει σταθερό από το 1949. Η σταθερότητα του συστήματος συνέβαλε στη δημιουργία ενός ισχυρού, προβλέψιμου κομματικού συστήματος. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το First Past The Post (εκλογικό σύστημα που οι ψηφοφόροι επιλέγουν έναν υποψήφιο. Νικητής αναδεικνύεται αυτός που συγκεντρώνει τους περισσότερους ψήφους σε μια εκλογική περιφέρεια και η χώρα έχει μόνο μονοεδρικές περιφέρειες). Αυτό το σύστημα δεν έχει αλλάξει εδώ και έναν αιώνα. Η προβλεψιμότητα του συστήματος ενισχύει την κυβερνησιμότητα. Στη Σουηδία, η αναλογική εκπροσώπηση είναι σταθερή από το 1970. Η σταθερότητα του συστήματος επιτρέπει μακροπρόθεσμο σχεδιασμό. Στις ΗΠΑ, το εκλογικό σύστημα για το Κογκρέσο και την Προεδρία είναι θεσμικά κατοχυρωμένο και δεν αλλάζει με κυβερνητικές εναλλαγές.
Σε όλες αυτές τις χώρες, η σταθερότητα του εκλογικού συστήματος, ενισχύει την εμπιστοσύνη των πολιτών, αποτρέπει κομματικές εργαλειοποιήσεις, προστατεύει την κυβερνησιμότητα, και ενισχύει τη θεσμική συνέχεια.
Η Συνταγματική Αναθεώρηση ως Ευκαιρία Θεσμικής Ωρίμανσης
Η σταθερότητα μιας δημοκρατίας δεν εξαρτάται μόνο από την ποιότητα των κυβερνήσεων, αλλά και από τη σταθερότητα των θεσμών που καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο αυτές αναδεικνύονται. Το εκλογικό σύστημα είναι ένας από αυτούς τους θεμελιώδεις θεσμούς.
Όταν αλλάζει συχνά, όταν χρησιμοποιείται ως εργαλείο τακτικής, όταν γίνεται αντικείμενο κομματικής εργαλειοποίησης, τότε η δημοκρατία χάνει ένα από τα βασικά της στηρίγματα, την προβλεψιμότητα.
Με την ευκαιρία της προτεινόμενης Συνταγματικής Αναθεώρησης, η σημερινή πολιτική ηγεσία, κυβέρνηση και αντιπολίτευση, έχει μια ιστορική ευθύνη, να εξετάσει σοβαρά την κατοχύρωση ενός σταθερού εκλογικού συστήματος στο Σύνταγμα. Όχι ενός συγκεκριμένου συστήματος υπέρ κάποιου κόμματος. Αλλά ενός συστήματος που, εξασφαλίζει κυβερνησιμότητα, ενισχύει τη δημοκρατική σταθερότητα, αποτρέπει την εργαλειοποίηση, και προστατεύει τη χώρα από θεσμικές περιπέτειες. Η δημοκρατία δεν πρέπει να εξαρτάται από τις εκάστοτε κομματικές σκοπιμότητες. Πρέπει να στηρίζεται σε θεσμούς που αντέχουν στον χρόνο.
Η Ελλάδα έχει την ευκαιρία να κάνει ένα βήμα θεσμικής ωρίμανσης. Η κατοχύρωση ενός σταθερού εκλογικού συστήματος στο Σύνταγμα θα ήταν ένα τέτοιο βήμα, ένα βήμα που θα ενίσχυε την ποιότητα της δημοκρατίας, την εμπιστοσύνη των πολιτών και τη σταθερότητα της χώρας για τις επόμενες δεκαετίες.
ΠΗΓΕΣ / ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Arend Lijphart – Patterns of Democracy
Giovanni Sartori – Comparative Constitutional Engineering
Maurice Duverger – Political Parties
Pippa Norris – Electoral Engineering
OECD – Government at a Glance
European Parliament – Electoral Systems and Stability
ΙΟΒΕ – Εκθέσεις για την ελληνική οικονομία και θεσμική λειτουργία
ΕΛΙΑΜΕΠ – Αναλύσεις για το ελληνικό κομματικό σύστημα
Harvard Kennedy School – Institutions and Political Strategy