Η Ευρώπη κάνει το ίδιο λάθος ξανά και ξανά. Βλέπει την άνοδο της ακροδεξιάς. Την καταγγέλλει. Τη φοβάται. Την καταδικάζει. Και στη συνέχεια απορεί γιατί ανεβαίνει.

Το ερώτημα, όμως, δεν είναι γιατί ανεβαίνουν τα ακροδεξιά κόμματα. Το ερώτημα είναι γιατί τόσοι πολλοί Ευρωπαίοι δεν πιστεύουν ότι τα υπόλοιπα κόμματα μπορούν να λύσουν τα προβλήματά τους.

Η ακροδεξιά υπήρχε πάντοτε στην Ευρώπη. Το πρόβλημα είναι ότι, σε όλο και περισσότερες χώρες, παύει να αποτελεί πολιτικό περιθώριο και μετατρέπεται σε πιθανή δύναμη εξουσίας. Αυτό δεν συνέβη επειδή εκατομμύρια Ευρωπαίοι ξύπνησαν ξαφνικά ένα πρωί ερωτευμένοι με τον αυταρχισμό. Συνέβη επειδή εκατομμύρια Ευρωπαίοι άρχισαν να αισθάνονται ότι το πολιτικό σύστημα δεν κάνει πλέον τίποτα για αυτούς.

Η μεταπολεμική Ευρώπη οικοδομήθηκε πάνω σε μια εξαιρετικά ισχυρή πολιτική συμφωνία ότι η δημοκρατία θα έφερνε σταθερότητα. Η οικονομική ανάπτυξη θα έφερνε ευημερία. Η ευρωπαϊκή συνεργασία θα μείωνε τον κίνδυνο πολέμου. Και κάθε επόμενη γενιά θα ζούσε καλύτερα από την προηγούμενη.

Για δεκαετίες, αυτή η συμφωνία λειτούργησε. Δεν ήταν τέλεια. Δεν ήταν δίκαιη για όλους. Αλλά λειτουργούσε αρκετά ώστε οι περισσότεροι άνθρωποι να πιστεύουν ότι η ζωή τους μπορούσε να πάει μπροστά. Αυτό είναι που κινδυνεύει σήμερα. 

Ο εργαζόμενος εργάζεται αλλά δεν μπορεί να αγοράσει σπίτι. Ο νέος έχει περισσότερα πτυχία αλλά λιγότερη οικονομική ασφάλεια. Η οικογένεια έχει υψηλότερους ονομαστικούς μισθούς αλλά αισθάνεται ότι κάθε μήνα ζει με μεγαλύτερη δυσκολία.

Η βιομηχανία της Ευρώπης πιέζεται από το ενεργειακό κόστος, τον αμερικανικό και κινεζικό ανταγωνισμό και την τεχνολογική εξάρτηση. Η Ευρώπη, αντί να παράγει την αίσθηση ότι έχει σχέδιο, συχνά παράγει κανονισμούς. Εδώ βρίσκεται ένα μεγάλο μέρος του προβλήματος. Οι κοινωνίες δεν στρέφονται προς την ακροδεξιά επειδή απλώς «δεν καταλαβαίνουν την οικονομία». Στρέφονται επειδή πιστεύουν ότι η οικονομία δεν λειτουργεί πια για αυτούς. 

Η ακροδεξιά προσφέρει κάτι που η Ευρώπη ξέχασε να προσφέρει 

Η ακροδεξιά προσφέρει μια απλή ιστορία. Η πραγματικότητα είναι περίπλοκη. Η ακρίβεια έχει πολλές αιτίες. Η ενεργειακή κρίση έχει γεωπολιτικές, τεχνολογικές και πολιτικές αιτίες. Η μετανάστευση είναι αποτέλεσμα πολέμων, δημογραφίας, φτώχειας και παγκόσμιων ανισοτήτων. Η χαμηλή ευρωπαϊκή ανάπτυξη συνδέεται με παραγωγικότητα, επενδύσεις, δημογραφία και ανταγωνιστικότητα. Όλα αυτά είναι αληθινά. Αλλά κανένας άνθρωπος δεν επιστρέφει το βράδυ στο σπίτι του και σκέφτεται με όρους μακροοικονομικής πολυπλοκότητας. Σκέφτεται, γιατί δεν μπορώ να πληρώσω το σπίτι μου; Γιατί το παιδί μου δεν βρίσκει δουλειά; Γιατί η γειτονιά μου αλλάζει; Γιατί αισθάνομαι λιγότερο ασφαλής; Γιατί κανείς δεν φαίνεται να ακούει; 

Η ακροδεξιά απαντά. Με απλοϊκό τρόπο. Με υπερβολές, αρκετές φορές. Με λάθος αιτιώδεις σχέσεις. Αλλά απαντά. Και η πολιτική δίδει ένα σκληρό μάθημα: Η λάθος απάντηση είναι συχνά πολιτικά ισχυρότερη από την απουσία απάντησης.

Ένα από τα πιο επικίνδυνα λάθη της ευρωπαϊκής πολιτικής είναι η σύγχυση ανάμεσα στον ψηφοφόρο και στο κόμμα που ψηφίζει. Δεν είναι κάθε ψηφοφόρος της ακροδεξιάς ακροδεξιός. Δεν συμφωνεί κάθε ψηφοφόρος της AfD με κάθε θέση της AfD. Δεν επιθυμεί κάθε άνθρωπος που ψηφίζει εθνικιστικά κόμματα αυταρχικό κράτος. Πολλοί ψηφίζουν επειδή θέλουν να στείλουν ένα μήνυμα. Το πρόβλημα είναι ότι, όταν τα παραδοσιακά κόμματα αρνούνται να διαβάσουν το μήνυμα, ο ψηφοφόρος στέλνει ισχυρότερο. Και όταν ούτε αυτό αρκεί, στέλνει ακόμη ισχυρότερο. Η πολιτική περιφρόνηση δεν είναι απλώς ηθικό πρόβλημα. Είναι στρατηγικό λάθος. Δεν μπορείς να πείσεις έναν πολίτη ότι έχεις λύση για τη ζωή του όταν του λες ότι η βασική του ανησυχία είναι απόδειξη της ηθικής του ανεπάρκειας. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι ανησυχίες είναι λογικές. Σημαίνει ότι όλες πρέπει να αντιμετωπίζονται πολιτικά

Η Ευρώπη έκανε ένα ακόμη σοβαρό λάθος. Για χρόνια αντιμετώπισε τη συζήτηση για τη μετανάστευση σαν να ήταν από μόνη της ύποπτη. Αποτέλεσμα; Το θέμα δεν εξαφανίστηκε. Το μονοπώλησε η ακροδεξιά. 

Οι κοινωνίες μπορούν να είναι ανοιχτές. Μπορούν να είναι πολυπολιτισμικές. Μπορούν να ενσωματώνουν νέους ανθρώπους. Αλλά δεν μπορούν να λειτουργήσουν χωρίς κανόνες. Ούτε χωρίς έλεγχο. Ούτε χωρίς κοινή πολιτική βούληση για το ποιος έχει δικαίωμα να εισέρχεται, να παραμένει και να γίνεται μέλος της πολιτικής κοινότητας. Το να το πει κανείς αυτό δεν είναι ακροδεξιά πολιτική. Είναι προϋπόθεση δημοκρατικής εμπιστοσύνης. 

Η Ευρώπη πρέπει να μπορεί να προστατεύει όσους έχουν πραγματική ανάγκη. Και ταυτόχρονα να μπορεί να επιβάλει τους κανόνες της. Η αδυναμία εφαρμογής κανόνων που η ίδια η δημοκρατία έχει θεσπίσει, είναι το καλύτερο δώρο προς εκείνους που υπόσχονται ότι θα «γκρεμίσουν το σύστημα».

Πατριωτισμός ή πολιτική εμπορευματοποίηση του φόβου;

Η ακροδεξιά έχει καταλάβει μια λέξη που το υπόλοιπο πολιτικό σύστημα άφησε σχεδόν αμαχητί, την πατρίδα. Και αυτό ήταν λάθος. Η αγάπη για την πατρίδα δεν είναι εξτρεμισμός. Η προστασία της κοινωνικής συνοχής δεν είναι φασισμός. Η υπεράσπιση μιας κοινής πολιτισμικής ταυτότητας δεν είναι από μόνη της ρατσισμός. Αλλά ο πατριωτισμός σταματά να είναι πατριωτισμός όταν χρειάζεται έναν εχθρό για να υπάρξει. Όταν ο συμπολίτης μετατρέπεται σε ξένο. Όταν η διαφωνία μετατρέπεται σε προδοσία. Όταν το κράτος δικαίου παρουσιάζεται ως εμπόδιο στη «λαϊκή βούληση». Εκεί βρίσκεται η πραγματική σύγκρουση ανάμεσα σε σημαντικό μέρος της ακροδεξιάς και στις θεμελιώδεις αξίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Και υπάρχει ένα ακόμη, πιο πεζό αλλά κρίσιμο ερώτημα. Πόσο πατριωτική είναι μια πολιτική που υπόσχεται εθνική κυριαρχία αλλά μπορεί να οδηγήσει σε οικονομική αποδυνάμωση; Για τις μεγάλες ευρωπαϊκές οικονομίες, η κοινή αγορά δεν είναι ρομαντική ιδέα. Είναι παραγωγική υποδομή. Η διάλυση της ευρωπαϊκής οικονομικής συνεργασίας δεν θα επιστρέψει μαγικά τις εργοστασιακές θέσεις εργασίας.

Η οικονομική απομόνωση δεν γίνεται επιτυχημένη επειδή συνοδεύεται από σημαίες.

Είναι βολικό για την Ευρώπη να εξηγεί κάθε πολιτικό πρόβλημα μέσω της Ρωσίας. Είναι επίσης βολικό για ορισμένους να προσποιούνται ότι η Ρωσία δεν παίζει κανέναν ρόλο. Η αλήθεια βρίσκεται ανάμεσα στα δύο. Η Ρωσία δεν δημιούργησε την ευρωπαϊκή στεγαστική κρίση. Δεν δημιούργησε τη χαμηλή παραγωγικότητα. Δεν δημιούργησε την αποβιομηχάνιση ορισμένων περιοχών. Δεν δημιούργησε τη δυσπιστία απέναντι στα πολιτικά κόμματα. Δεν δημιούργησε τις αποτυχίες της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής. Αυτές είναι δικές μας αποτυχίες. Αλλά μια Ευρώπη διχασμένη, καχύποπτη και πολιτικά παράλυτη εξυπηρετεί τα συμφέροντα της Ρωσίας. Και κανένα γεωπολιτικό κέντρο ισχύος δεν αφήνει τέτοιες ευκαιρίες ανεκμετάλλευτες. Η ρωσική επιρροή δεν είναι το θεμέλιο της κρίσης. Είναι το λίπασμα στις ρωγμές που εμείς αφήσαμε ανοιχτές. Η καλύτερη άμυνα απέναντι σε κάθε ξένη επιρροή είναι να διορθώσουμε τις αιτίες της δυσπιστίας.

Η Ευρώπη χρειάζεται κάτι πολύ απλό: να γίνει ξανά πλούσια

Όλη η συζήτηση για την άνοδο της ακροδεξιάς συχνά καταλήγει σε πολιτισμικές εξηγήσεις. Αλλά η οικονομία επιστρέφει πάντα. Και η Ευρώπη έχει ένα πρόβλημα που δεν λύνεται με δηλώσεις. Χάνει οικονομική ισχύ. Αν δεν μπορεί να προσφέρει ανταγωνιστικούς μισθούς, προσιτή κατοικία, φθηνή ενέργεια, ισχυρές δημόσιες υπηρεσίες και τεχνολογικό μέλλον, η πολιτική δυσαρέσκεια θα συνεχίσει να αναζητά διέξοδο. Η απάντηση πρέπει να είναι μια νέα ευρωπαϊκή συμφωνία ευημερίας: 

Πρώτον, φθηνή και ασφαλή ενέργεια. Όχι ως ιδεολογικό σύνθημα, αλλά ως προϋπόθεση βιομηχανικής επιβίωσης. Η πράσινη μετάβαση είναι αναγκαία. Αλλά δεν θα επιβιώσει πολιτικά εάν μετατρέπεται σε μόνιμη αύξηση του κόστους ζωής. Δεύτερον, επιστροφή στην παραγωγή. Η Ευρώπη δεν μπορεί να είναι απλώς μια πλούσια αγορά που καταναλώνει αμερικανική τεχνολογία, ασιατικά προϊόντα και εισαγόμενη ενέργεια. Χρειάζεται βιομηχανία. Τεχνητή νοημοσύνη. Ημιαγωγούς. Ρομποτική. Βιοτεχνολογία. Ενεργειακή τεχνολογία. 

Τρίτον, κατοικία. Δεν υπάρχει κοινωνική σταθερότητα όταν ο νέος εργαζόμενος χρειάζεται δύο εισοδήματα για να πληρώσει ένα διαμέρισμα. Η στεγαστική κρίση είναι πλέον οικονομικό, κοινωνικό και δημοκρατικό πρόβλημα. 

Τέταρτον, αποτελεσματικό κράτος και λιγότερη άχρηστη γραφειοκρατία. Η Ευρώπη πρέπει να είναι μεγάλη εκεί όπου χρειάζεται να είναι μεγάλη. Στην άμυνα. Στην ενέργεια. Στην τεχνολογία. Στην προστασία της ενιαίας αγοράς. Και μικρότερη εκεί όπου απλώς πολλαπλασιάζει κανόνες. Η ισχυρή Ευρώπη δεν είναι η Ευρώπη που ρυθμίζει περισσότερα. Είναι η Ευρώπη που λύνει περισσότερα.

Δεν χρειάζεται να επιλέξουμε ανάμεσα στην Ευρώπη και την πατρίδα. Ούτε ανάμεσα στην ασφάλεια και την ελευθερία. Ούτε ανάμεσα στην προστασία του περιβάλλοντος και την οικονομική ευημερία. Ούτε ανάμεσα στον ανθρωπισμό και τον έλεγχο των συνόρων. Αυτές οι ψευδείς διχοτομήσεις είναι το πολιτικό καύσιμο της εποχής μας. 

Η Ευρώπη χρειάζεται να ξαναβρεί μια πιο ώριμη πολιτική σύνθεση. Να είναι ανοιχτή, αλλά όχι αφελής. Να είναι ισχυρή, αλλά όχι αυταρχική. Να είναι πράσινη, αλλά όχι οικονομικά αυτοκαταστροφική. Να είναι ευρωπαϊκή, αλλά όχι αποκομμένη από τις εθνικές κοινωνίες. Να υπερασπίζεται την ειρήνη, αλλά όχι μέσω της αδυναμίας. Και, κυρίως, να μιλήσει ξανά για μια λέξη που έχει σχεδόν εξαφανιστεί από το πολιτικό λεξιλόγιο: την ευημερία.

Η ακροδεξιά δεν θα ηττηθεί επειδή κάποιος θα εξηγήσει στους πολίτες πόσο επικίνδυνη είναι. Αυτό μπορεί να είναι αλήθεια. Δεν είναι όμως πολιτική στρατηγική. Θα περιοριστεί όταν οι πολίτες πάψουν να χρειάζονται την ψήφο διαμαρτυρίας ως τη μοναδική διαθέσιμη μορφή πολιτικής εκδίκησης. Όταν η εργασία ξαναδώσει ασφάλεια. Όταν η κατοικία γίνει προσιτή. Όταν τα σύνορα λειτουργούν. Όταν η βιομηχανία δημιουργεί ξανά καλές θέσεις εργασίας. Όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι η ψήφος τους έχει σημασία. Όταν η Ευρώπη σταματήσει να τους ζητά να πιστέψουν σε αυτήν και αρχίσει να τους δίνει λόγους να την εμπιστευθούν. Η ακροδεξιά είναι ένα πραγματικό πολιτικό πρόβλημα. Αλλά η μεγαλύτερη ψευδαίσθηση είναι ότι θα εξαφανιστεί απλώς εάν την καταγγέλλουμε. Δεν θα εξαφανιστεί.

Θα υποχωρήσει μόνο όταν η δημοκρατική Ευρώπη ξαναγίνει αυτό που υποσχέθηκε να είναι: όχι μια ένωση κανόνων και θεσμών που ζητά διαρκώς από τους πολίτες να προσαρμόζονται, αλλά μια πολιτική και οικονομική κοινότητα που κάνει τη ζωή τους ασφαλέστερη, πλουσιότερη και πιο ελπιδοφόρα.

Αυτή είναι η πραγματική μάχη της Ευρώπης. Και αυτή τη μάχη δεν μπορεί να την κερδίσει με φόβο. Αλλά μόνο με αποτελέσματα.