Όλα ξεκίνησαν το 1918, τότε που δημιουργήθηκε το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος που λίγο αργότερα, το 1924, μετονομάστηκε σε ΚΚΕ. Αυτό υπήρξε η μήτρα από την οποία ξεκίνησαν όλες οι μετέπειτα διασπάσεις.
Τα πρώτα χρόνια, το ΚΚΕ αντιμετώπισε διασπάσεις με αφορμή κυρίως τις διεθνείς εξελίξεις. Αρχικά την διαπάλη των Σταλινικών με τους Τροτσκιστές που οδήγησε στην εκπαραθύρωση των αρχειομαρξιστών και στη δημιουργία της ΟΚΔΕ, και το 1956, με την αποσταλινοποίηση και την καθαίρεση του Ζαχαριάδη από την ηγεσία του ΚΚΕ που οδήγησε στην δημιουργία της ΟΜΛΕ από την οποία το 1970 προήλθαν το ΚΚΕ μ-λ και το Μ-Λ ΚΚΕ. Το ΚΚΕ μ-λ θα διασπαστεί σε δύο ομάδες που διεκδικούν τον κοινό τίτλο και ο θρύλος τις θέλει να παίζουν ανελέητο ξύλο στην πλατεία Ομονοίας μπροστά στα μάτια ανυποψίαστων και έντρομων περαστικών που βλέπουν ανθρώπους να δέρνονται κατηγορώντας ο ένας τον άλλον ότι καπηλεύεται τον τίτλο του ΚΚΕ (μ-λ). Το Μ-Λ ΚΚΕ θα μείνει ενωμένο μόνο για τρία χρόνια, μέχρι το 1979, όταν και πάλι θα διασπαστεί σε «Μ-Λ ΚΚΕ» και «Μ-Λ ΚΚΕ (Ανασυγκροτημένο)». Το 1970, πάλι, εξ αιτίας της σύγκρουσης Σοβιετικής Ένωσης και Κίνας, διασπάστηκε μια ομάδα στελεχών του ΚΚΕ και δημιούργησς το ΕΚΚΕ που πρόσκειται στην Κίνα. Το 1968, εποχή που εξ αιτίας του Ευρωκομμουνισμού άρχισε να ανθεί η αμφισβήτηση της Σοβιετικής Ένωσης, στη Βουδαπέστη, έγινε η μεγαλύτερη μέχρι τότε διάσπαση του ΚΚΕ, σε κλίμα οργανωτικής και πολιτικής οξύτητας. Κάποια στελέχη του διαγράφτηκαν, προχωρούν στη δημιουργία του ΚΚΕ Εσωτερικού, καταγγέλλοντας το εναπομείναν Κόμμα ως Εξωτερικού - θέλοντας να τονίσουν με αυτό τον τρόπο την πρόσδεση του στο ΚΚΣΕ.
Μετά την πτώση της Χούντας, το 1974, το «εξ» θα υπερκεράσει κατά πολύ το «εσ», οδηγώντας το τελευταίο σε μια σειρά νέων διασπάσεων. Το 1978 η πλειοψηφία της ΕΚΟΝ – Ρήγας Φεραίος, της Νεολαίας του «ες», θα διασπαστεί από το κόμμα και η οργάνωση που θα προκύψει θα πάρει το όνομα Β’ Πανελλαδική. Το 1986 πάλι, δύο απόψεις κονταροχτυπήθηκαν στο κόμμα: Η μία, υπό την ηγεσία του Λεωνίδα Κύρκου, είναι αυτή της λεγόμενης «αποκομμουνιστικοποίησης» και της μετατροπής του κόμματος σε «δημοκρατικό αριστερό». Η άλλη, με εμβληματικότερη μορφή τον Γιάννη Μπανιά, πρότεινε την εμβάθυνση της κομμουνιστικής φυσιογνωμίας. Η ομάδα του Κύρκου επικρατεί και το ΚΚΕ Εσ διαλύεται και μετονομάζεται σε Ε.ΑΡ (Ελληνική Αριστερά), την ώρα που η μειοψηφία ιδρύει το «ΚΚΕ Εσωτερικού – Ανανεωτική Αριστερά», που θα μετονομαστεί λίγα χρόνια αργότερα σε ΑΚΟΑ (Ανανεωτική Κομμουνιστική Οικολογική Αριστερά).
Η αποκομμουνιστικοποιημένη ΕΑΡ θα συνεργαστεί (!) σχεδόν αμέσως με το ΚΚΕ, και μαζί θα φτιάξουν τον Συνασπισμό της Αριστεράς (ΣΥΝ), στον οποίον θα συμμετάσχουν και άλλες μικρότερες κινήσεις της Αριστεράς. Η απόφαση που θα λάβει ο τότε ΣΥΝ για κυβερνητική συνεργασία με τη Νέα Δημοκρατία τον Ιούνιο του 1989, θα οδηγήσει τον τότε γραμματέα της ΚΝΕ Γιώργο Γράψα να επιτεθεί ανοιχτά στο ΚΚΕ. Το ΚΚΕ τον διαγράφει και αυτός μαζί με άλλους δημιουργεί την ΝΑΡ, που ακολουθεί αυτόνομη πορεία μέχρι πολύ αργότερα που δημιουργεί μαζί με άλλες ομάδες τον ΑΝΤΑΡΣΥΑ. Το 1991, στο 13ο Συνέδριο του ΚΚΕ, το κόμμα αναδιπλώνεται και αποχωρεί από τον ΣΥΝ. Όμως δεν ακολουθούν όλοι, κάποιοι παραμένουν στον ΣΥΝ. Και όσοι παραμένουν στον ΣΥΝ διαγράφονται, με αποτέλεσμα το ΚΚΕ να σκιστεί σχεδόν στα δύο. Ο ΣΥΝ ενθυλακώνει πολλούς από τους διαγραμμένους-ανάμεσα τους και τον Τσίπρα με την παρέα του. Στη συνέχεια ο ΣΥΝ αποφασίζει την μετατροπή του σε ενιαίο κόμμα, στο οποίο η ΕΑΡ αποφασίζει να διαχυθεί. Με τον ΣΥΝ αυτόν, θα συνεργαστεί μετά το 1999 και η ΑΚΟΑ του Μπανιά, αποφασίζοντας ότι δεν έχει νόημα να συνεχίζει μόνη της. Όχι όλη η ΑΚΟΑ όμως! Η μειοψηφία της θα διαφωνήσει με τη συνεργασία με τον ΣΥΝ, θα αποχωρήσει και θα ιδρύσει την οργάνωση Κομμουνιστική Ανανέωση (ΚΑΝ), η οποία θα συνεργαστεί με το νέο ΚΚΕ που προέκυψε από τη διάσπαση του ΣΥΝ το 1991.
Στον μεταξύ ο ΣΥΝ, δια του τότε προέδρου του Αλαβάνου έχει δώσει το δακτυλίδι της διαδοχής στον Τσίπρα, που το 2015 κατορθώνει να αναλάβει την κυβέρνηση, κερδίζοντας τις εκλογές. Και έτσι η Αριστερά που από πάντα “ήταν μιας ήττας που νικάει την εξουσία, ξαφνικά βρέθηκε να της έχει παραδοθεί αληθινά, τι δυστυχία»! Λίγο πριν, βέβαια, ο Αλέκος Αλαβάνος έχει προλάβει να αποχωρήσει, καταγγέλλοντας τον Τσίπρα και δημιουργώντας το Σχέδιο Β, το δικό του κόμμα. Το ίδιο έκανε και ο Φώτης Κουβέλης, δημιουργώντας την ΔΗΜΑΡ.
Με την ψήφιση του τρίτου Μνημονίου από τον Τσίπρα, και ενώ ο ΣΥΡΙΖΑ είναι στην κυβέρνηση, προκύπτουν νέες διασπάσεις και μια σειρά από νέα Κόμματα: η ΛΑΕ του Παναγιώτη Λαφαζάνη και αργότερα το Δημοκρατικό Κίνημα Εθνικής Απελευθέρωσης, το ΜέΡΑ25 του Γιάνη Βαρουφάκη, η Πλεύση Ελευθερίας της Ζωής Κωνσταντοπούλου, η Νέα Αριστερά των 11 στελεχών, το Κόσμος του Πέτρου Κόκκαλη και τέλος το κόμμα του Στέφανου Κασσελάκη. Στο τέλος, ο ίδιος ο Τσίπρας, που φαίνεται να μην χωρά πλέον στο ίδιο του το Κόμμα, σε αυτό που ο ίδιος είχε ιδρύσει και στο οποίο παρέμενε παράκλητος, δημιουργεί ένα άλλο νέο Κόμμα (το ΕΛΑΣ), διασπώντας εκ νέου τον ΣΥΡΙΖΑ και εκμηδενίζοντας τα δημοκοπικά ποσοστά του.
Οι διασπάσεις, όπως δείξαμε, αποτελούν ένα συχνό φαινόμενο που ποτέ δεν έλειψαν από την Αριστερά. Όλοι οι πρωταγωνιστές των παραπάνω εξελίξεων υπήρξαν πιστοί σε μια αριστερά που ενώ υποδέχεται με συλλογικότητα τα κοινωνικά προβλήματα, αντιδρά με εξεγέρσεις και διασπάσεις στη συζήτηση που αναπτύσσεται ακολούθως για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων. Γιατί να συμβαίνει αυτό, γιατί οι διασπάσεις να τείνουν να αποτελούν σύμφυτο της Αριστεράς;
Συμβαίνουν άραγε οι διασπάσεις γιατί η αριστερά, με εξαίρεση το 1989, το 2012-2013 και το 2015-2019, ποτέ άλλοτε δεν βρέθηκε στην εξουσία, που γνωρίζουμε πως δρα ως συγκολλητική ουσία; Ή αυτές οι διασπάσεις οφείλονται κατά κύριο λόγο στο μικρό της μέγεθος, που για να το δικαιολογήσει και να αντιμετωπίσει την περιθωριοποίηση της, ανεβάζει πολύ τον πήχη της ιδεολογίας με αποτέλεσμα το παραμικρό ζήτημα να γίνεται αφορμή για αποχωρήσεις; Ή γιατί όπως έλεγε ο Ζαχαριάδης κάποτε “Tα σκόρδα χοντραίνουν, όσο αραιώνουν”;.
Ίσως πάλι συμβαίνουν γιατί διαχρονικά οι αριστεροί μοιάζουν να βρίσκονται παγιδευμένοι σε μια εφηβική, αμφίθυμη στάση απέναντι στην εξουσία του εκάστοτε Ηγέτη-Πατέρα. Που και την επιθυμούν γιατί τους νοηματοδοτεί, αλλά και την απορρίπτουν- ευκολότερα τουλάχιστον απ' ότι το κάνουν οι δεξιοί. Μια αριστερά που τα μέλη της αντλούν μεν νόημα από τον Ηγέτη-Πατέρα αλλά ταυτόχρονα επιθυμούν και την συμβολική πατροκτονία του (ένα πανάρχαιο ταμπού από την εποχή της ανθρώπινης ορδής), ως τρόπο απελευθέρωσης τους από αυτόν. Κι όταν επέρχεται μια διαφωνία με τον Ηγέτη-Πατέρα, η διαχείριση της διαφωνίας των μελών με τον Ηγέτη δεν πραγματοποιείται με όρους συμβιβασμού (που θα κόνταινε τον Ηγέτη) αλλά με όρους αποκοπής των διαφωνούντων, στο όνομα της φαντασίωσης ενός άλλου αμόλυντου και ισχυρού Ηγέτη και μιας άλλης πιο καθαρής και πιο ηθικής ομάδας. Με τον τρόπο αυτό οι αριστεροί συντηρούν το όνειρο, που δεν απειλείται με τη διαπραγμάτευση από την πραγματικότητα. Και βέβαια την εφηβεία τους!
Ίσως γιατί η διάσπαση (splitting) αποτελεί έναν ασυνείδητο ψυχολογικό μηχανισμό που συναντάται σε πολυάριθμες περιπτώσεις στην καθημερινή ζωή και όχι μόνο στην πολιτική. Σύμφωνα με αυτόν, το υποκείμενο χωρίζει τον κόσμο σε απόλυτα καλό ή κακό. Σε άγιους και μιαρούς. Πάνω σε αυτή τη βάση η οργάνωση του κόσμου μέσα στο μυαλό των ανθρώπων γίνεται πιο βολική και επιτρέπει πιο ευχερώς να προβάλλεται η άποψη πως “η δική μας γραμμή είναι συνεπής και ορθόδοξη”, “οι άλλοι είναι προδότες και ρεβιζιονιστές”, να ηθικοποιείται η διαφωνία και να γίνεται πολύ δύσκολα ανεκτή η διαφορά.
Και όταν οι ομάδες μοιάζουν πολύ μεταξύ τους, η σύγκρουση γίνεται πολύ πιο έντονη από αυτή που συμβαίνει σε συγκρούσεις με εντελώς διαφορετικές ομάδες. Είναι άλλωστε γνωστό ότι οι εμφύλιοι πόλεμοι είναι οι πιο άγριοι. Κι αυτό γίνεται γιατί η ίδια η σύγκρουση γίνεται τότε μέθοδος και εργαλείο απόκτησης εσωτερικής συνοχής της νέας ομάδας και διαφοροποίησης της από τους άλλους, της απέναντι ομάδας. Με τον τρόπο αυτό μικρές θεωρητικές αποκλίσεις οδηγούνται σε βαθιά ρήγματα. Για να επιβεβαιώσουν τις υποτιθέμενες διαφορές!
Ίσως πάλι, οι διασπάσεις βασίζονται στο περίσσευμα ναρκισσισμού που χαρακτηρίζει πολλούς από τους αρχηγούς των διαφωνούντων. Και η σύγκρουση που αυτοί οδηγούν παράγει συναισθηματική απόλαυση όχι μόνο σε αυτούς, τους πρωταγωνιστές, αλλά και σε άλλους, αφού προσφέρει αίσθημα ταυτότητας, συνοχή και την αγελαία δυνατότητα να βλέπουν στα μάτια των συντρόφων τους πιο καθαρά τον ίδιο τον εαυτό τους.
Ο Freud πάντως στο έργο του «Τοτέμ και Ταμπού» αναφέρει πως αφού τα μέλη της πρωτόγονης ορδής, δηλαδή τ’ αδέρφια, συνασπίστηκαν και σκότωσαν τον τυραννικό πατέρα, τον αρχηγό της φυλής, για να του πάρουν τη θέση, και αφού στη συνέχεια συγκρούστηκαν άγρια μεταξύ τους για την κατάκτησή της εξουσίας, ήρθε μια στιγμή που μετανόησαν για την πράξη τους και επανενώθηκαν για να επανορθώσουν. Και το έκαναν αυτό λατρεύοντάς τον σκοτωμένο πατέρα ως Θεό. Έτσι ο θανατωμένος απ' αυτούς αρχηγός επανεπενδύθηκε τώρα από τους ίδιους ως αντικείμενο λατρείας!
Αυτός ο μηχανισμός εξηγεί το γιατί η Αριστερά διατηρεί στο Πάνθεο του εκτός από τους νομιμόφρονες ηγέτες τους και τους συντρόφους εκείνους που οι ίδιοι κάποτε κατήγγειλαν ως διασπαστές. Γιατί στο Πάνθεο αυτό δεν βρίσκονται μόνο ο νομιμόφρονες Μπελογιάννης, Λαμπράκης και Φλωράκης αλλά και οι κάποτε καταγγελθέντες ως διασπαστές Ζαχαριάδης, Βελουχιώτης, Θεοδωράκης, Γλέζος. Και πιθανό, το ίδιο αναμένεται να συμβεί κάποτε και με τον Κύρκο, τον Γράψα, τον Λαφαζάνη. Ίσως και τον Τσίπρα!