Η πολιτική επιστήμη διδάσκει ότι οι κυβερνήσεις πέφτουν όταν αποτυγχάνουν να κυβερνήσουν. Η περίπτωση του Κιρ Στάρμερ, όμως, εισάγει ένα διαφορετικό παράδοξο ότι μια κυβέρνηση μπορεί να παράγει σημαντικό έργο και παρ’ όλα αυτά να χάνει γρήγορα την εμπιστοσύνη της κοινωνίας.
Το βρετανικό παράδειγμα αξίζει να μελετηθεί όχι μόνο από τους πολιτικούς αναλυτές αλλά και από κάθε ευρωπαϊκή κυβέρνηση. Διότι αναδεικνύει ένα κρίσιμο συμπέρασμα ότι η αποτελεσματική διακυβέρνηση αποτελεί αναγκαία, αλλά όχι επαρκή, προϋπόθεση πολιτικής επιτυχίας.
Σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα, η κυβέρνηση των Εργατικών προχώρησε σε σημαντικές παρεμβάσεις όπως για παράδειγμα αύξησε τον κατώτατο μισθό, ενίσχυσε τα εργασιακά δικαιώματα, περιόρισε τις λίστες αναμονής στο Εθνικό Σύστημα Υγείας (NHS), προώθησε επενδύσεις και κατέγραψε βελτίωση σε ορισμένους δείκτες της οικονομίας. Παρ’ όλα αυτά, η πολιτική της φθορά υπήρξε ταχύτατη.
Η εξήγηση δεν βρίσκεται στους αριθμούς αλλά στην ίδια τη φύση της πολιτικής ηγεσίας.
Το πρώτο και σημαντικότερο στρατηγικό λάθος ήταν η απουσία ενός συνεκτικού εθνικού οράματος. Ο ίδιος ο Στάρμερ είχε δηλώσει ότι «δεν υπάρχει Starmerism ούτε πρόκειται να υπάρξει». Ήταν μια συνειδητή επιλογή πραγματισμού. Όμως οι κοινωνίες δεν κινητοποιούνται μόνο από τεχνικές λύσεις. Χρειάζονται μια μεγάλη αφήγηση που να απαντά στο θεμελιώδες ερώτημα: προς ποια κατεύθυνση οδηγείται η χώρα;
Η ιστορία δείχνει ότι οι μεγάλες μεταρρυθμίσεις συνοδεύονταν πάντοτε από ένα ισχυρό εθνικό αφήγημα. Ο Franklin Roosevelt είχε το New Deal, ο Lee Kuan Yew το όραμα μετατροπής της Σιγκαπούρης από ένα φτωχό λιμάνι σε παγκόσμιο κέντρο οικονομίας και καινοτομίας, ενώ ο Tony Blair εξέφρασε τη φιλοσοφία της New Labour, επαναπροσδιορίζοντας τον ρόλο της βρετανικής κεντροαριστεράς.
Ο Κώστας Σημίτης συνέδεσε τον εκσυγχρονισμό του κράτους με την ευρωπαϊκή σύγκλιση της Ελλάδας. Με την ένταξη στην ΟΝΕ, τις μεγάλες υποδομές και τις θεσμικές μεταρρυθμίσεις επιδίωξε να προσαρμόσει τη χώρα στα πρότυπα των πιο προηγμένων ευρωπαϊκών δημοκρατιών, θέτοντας τις βάσεις για μια πιο σύγχρονη και ανταγωνιστική Ελλάδα.
Οι πολίτες δεν ακολουθούν μόνο πολιτικές, ακολουθούν ιδέες που πιστεύουν και συμμετέχουν οι ίδιοι.
Το δεύτερο λάθος ήταν η υπερβολική εμπιστοσύνη στην τεχνοκρατία. Ο Στάρμερ κυβέρνησε ως ένας σοβαρός, έντιμος και αποτελεσματικός διαχειριστής. Ωστόσο, η πολιτική ηγεσία δεν ταυτίζεται με τη δημόσια διοίκηση. Ο James MacGregor Burns ήδη από το 1978, με τη θεωρία της μετασχηματιστικής ηγεσίας (Transformational Leadership), υποστήριξε ότι οι ηγέτες που αφήνουν ιστορικό αποτύπωμα δεν λύνουν μόνο προβλήματα· δημιουργούν κοινό σκοπό, εμπνέουν και μεταβάλλουν τις συλλογικές προσδοκίες.
Το τρίτο στρατηγικό λάθος ήταν η απώλεια του ελέγχου της δημόσιας ατζέντας. Η κυβέρνηση βρέθηκε διαρκώς να απαντά σε ζητήματα που επέβαλλαν οι πολιτικοί της αντίπαλοι, κυρίως για τη μετανάστευση, την εγκληματικότητα και το κόστος ζωής. Η θεωρία του agenda-setting των Maxwell McCombs και Donald Shaw έχει αποδείξει ότι εκείνος που καθορίζει τα θέματα της δημόσιας συζήτησης αποκτά σημαντικό πολιτικό πλεονέκτημα. Η κυβέρνηση δεν κατάφερε να επιβάλει τη δική της θετική ατζέντα.
Εξίσου σημαντικό ήταν και το λάθος της πολιτικής ιεράρχησης. Η περικοπή του επιδόματος θέρμανσης για εκατομμύρια συνταξιούχους αποτέλεσε το πρώτο μεγάλο μήνυμα της νέας κυβέρνησης προς την κοινωνία. Ανεξάρτητα από τη δημοσιονομική λογική της απόφασης, πολιτικά λειτούργησε ως σύμβολο κοινωνικής αποστασιοποίησης. Στην πολιτική, οι πρώτοι συμβολισμοί αποκτούν δυσανάλογα μεγάλη σημασία.
Ακολούθησαν οι συνεχείς αναδιπλώσεις (U-turns) σε ζητήματα κοινωνικών παροχών και δημοσιονομικής πολιτικής. Οι συχνές αλλαγές πορείας δεν δημιούργησαν μόνο σύγχυση αλλά υπονόμευσαν και την εικόνα αποφασιστικότητας της κυβέρνησης. Η αξιοπιστία μιας ηγεσίας δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την ορθότητα των επιλογών της αλλά και από τη συνέπεια με την οποία τις υπερασπίζεται.
Παράλληλα, η κυβέρνηση υποτίμησε τη σημασία της πολιτικής επικοινωνίας. Οι θετικές μεταρρυθμίσεις δεν μετατράπηκαν ποτέ σε συλλογική αίσθηση προόδου.
Ο νομπελίστας ψυχολόγος και οικονομολόγος Daniel Kahneman έχει εξηγήσει ότι οι πολίτες αξιολογούν τις κυβερνήσεις περισσότερο μέσα από την προσωπική εμπειρία της καθημερινότητας παρά μέσω των μακροοικονομικών δεικτών. Όταν το κόστος ζωής παραμένει υψηλό, η βελτίωση ορισμένων στατιστικών μεγεθών δύσκολα μεταβάλλει την κοινωνική ψυχολογία.
Ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο ήταν ότι οι Εργατικοί διέθεταν μεγάλη κοινοβουλευτική πλειοψηφία αλλά όχι αντίστοιχη κοινωνική πλειοψηφία. Το εκλογικό τους ποσοστό παρέμεινε σχετικά περιορισμένο για το μέγεθος της κοινοβουλευτικής τους δύναμης, γεγονός που κατέστησε την πολιτική νομιμοποίηση περισσότερο εύθραυστη απ’ όσο έδειχνε η αριθμητική των εδρών.
Η περίπτωση Στάρμερ επιβεβαιώνει τελικά μια διαχρονική αρχή της πολιτικής. Οι κυβερνήσεις δεν κρίνονται αποκλειστικά από όσα κάνουν αλλά από το αν πείθουν ότι γνωρίζουν που οδηγούν τη χώρα. Οι αριθμοί δημιουργούν αξιοπιστία, αλλά δεν δημιουργούν έμπνευση. Οι μεταρρυθμίσεις βελτιώνουν τη λειτουργία του κράτους, αλλά μόνο ένα συνεκτικό όραμα μπορεί να κινητοποιήσει μια κοινωνία.
Στον 21ο αιώνα, η μεγαλύτερη πρόκληση της πολιτικής ηγεσίας δεν είναι απλώς η αποτελεσματική διαχείριση αλλά η σύνθεση τεσσάρων στοιχείων όπως στρατηγικού οράματος, τεχνοκρατικής επάρκειας, πολιτικής συνέπειας και κοινωνικής εμπιστοσύνης. Όταν λείπει ένα από αυτά, ακόμη και μια κυβέρνηση με πραγματικό έργο μπορεί να οδηγηθεί σε πολιτική αποτυχία.
Το βρετανικό παράδειγμα δεν αφορά μόνο το Ηνωμένο Βασίλειο. Αποτελεί ένα διαχρονικό μάθημα για όλες τις σύγχρονες δημοκρατίες γιατί μια διακυβέρνηση μπορεί να κερδίζει δείκτες, όμως μόνο η ηγεσία κερδίζει τις κοινωνίες