Σήμερα αποχαιρετούμε με βαθιά θλίψη μια σπουδαία γυναίκα που άφησε ανεξίτηλη τη σφραγίδα της στη σύγχρονη κοινωνική ιστορία της Ελλάδας. Η Μαργαρίτα Παπανδρέου δεν υπήρξε απλώς η σύζυγος ενός εμβληματικού πρωθυπουργού. Υπήρξε αυθύπαρκτη προσωπικότητα, πρωτοπόρος του ελληνικού γυναικείου κινήματος και καταλύτης μιας από τις βαθύτερες δημοκρατικές μεταβολές της Μεταπολίτευσης, της μετάβασης της Ελληνίδας από την πατριαρχική κηδεμονία στην ισότιμη πολιτειότητα.
Γεννημένη το 1923 στο Όουκ Παρκ του Ιλινόι, σπούδασε αρχικά δημοσιογραφία και συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στη Δημόσια Υγεία στο Πανεπιστήμιο της Μινεσότα, όπου γνώρισε τον Ανδρέα Παπανδρέου. Η παιδεία της καλλιέργησε από νωρίς την πεποίθηση ότι τα προσωπικά βιώματα δεν είναι αποκομμένα από τις κοινωνικές δομές και ότι η γνώση αποκτά αξία όταν μετατρέπεται σε δημόσια προσφορά.
Υπήρξε, ίσως, η μοναδική σύζυγος πρωθυπουργού στη Μεταπολίτευση που απέκτησε τόσο αυτόνομο, μαχητικό και ουσιαστικό κοινωνικό ρόλο. Δεν χρησιμοποίησε την εξουσία του συζύγου της για προσωπικό όφελος. Αντιθέτως, επέλεξε τη δύσβατη οδό της δημόσιας δράσης, της σύγκρουσης και, τελικά, του προσωπικού κόστους.
Στα μέσα της δεκαετίας του 1970 πρωτοστάτησε στην ίδρυση της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας και διετέλεσε πρόεδρός της επί οκτώ χρόνια. Η ΕΓΕ δημιούργησε οργανώσεις σε πόλεις, χωριά και απομακρυσμένες περιοχές, δίνοντας πολιτικό λεξιλόγιο σε γυναίκες που μέχρι τότε βίωναν την ανισότητα ως προσωπική μοίρα. Η Μαργαρίτα είχε ένα σπάνιο οργανωτικό χάρισμα όπου συνέδεσε τη γυναικεία εμπειρία της καθημερινότητας με τη θεσμική μεταρρύθμιση και το ελληνικό κίνημα με τα διεθνή δίκτυα γυναικών. Η ιστορική μελέτη της καθηγήτριας Gonda Van Steen αποτυπώνει εύγλωττα αυτή τη διαδρομή της ως «ξένης, φεμινίστριας και μαχήτριας». (Princeton University Library Chronicle)
Οι πρωτοποριακές κατακτήσεις του Γυναικείου Κινήματος, δεν ήταν φυσικά έργο ενός μόνο προσώπου. Υπήρξαν αποτέλεσμα της επίμονης δράσης χιλιάδων γυναικών, νομικών, συνδικαλιστριών, κοινωνικών οργανώσεων και προοδευτικών πολιτικών. Η Μαργαρίτα, όμως, υπήρξε η εμβληματική μορφή που συνέβαλε ώστε αυτά τα διάσπαρτα αιτήματα να αποκτήσουν συνοχή, κοινωνική δυναμική και πρόσβαση στο κέντρο των πολιτικών αποφάσεων.
Η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ δεν περιορίστηκε σε διακηρύξεις. Μετέτρεψε ένα μεγάλο μέρος των διεκδικήσεων του γυναικείου κινήματος σε νόμους, δικαιώματα και θεσμούς. Το 1982 καθιερώθηκε ο πολιτικός γάμος με τον Ν. 1250/1982 και αποποινικοποιήθηκε η μοιχεία με τον Ν. 1272/1982. Η Πολιτεία έπαψε έτσι να αντιμετωπίζει τον γάμο αποκλειστικά ως θρησκευτική τελετή και την προσωπική ζωή ως πεδίο ποινικού καταναγκασμού.
Η μεγάλη τομή ήρθε με τον Ν. 1329/1983, ο οποίος αναμόρφωσε το οικογενειακό δίκαιο. Καταργήθηκαν η προίκα και η πατρική εξουσία, κατοχυρώθηκε η ισοτιμία των συζύγων και θεσπίστηκε η κοινή γονική μέριμνα. Η γυναίκα διατηρούσε το επώνυμό της μετά τον γάμο, το συναινετικό διαζύγιο αναγνωρίστηκε και η αναχρονιστική διάκριση εις βάρος των παιδιών που είχαν γεννηθεί εκτός γάμου υποχώρησε. Δεν επρόκειτο για μια απλή νομοτεχνική διόρθωση, αλλά για ανατροπή μιας πατριαρχικής κανονικότητας αιώνων.
Η σύγχρονη οικογένεια έπαψε, τουλάχιστον θεσμικά, να διοικείται από έναν άνδρα και άρχισε να συγκροτείται ως σχέση ισότιμων προσώπων.
Με τον Ν. 1342/1983, η Ελλάδα κύρωσε τη Σύμβαση του ΟΗΕ για την εξάλειψη όλων των μορφών διακρίσεων κατά των γυναικών, εντάσσοντας την ισότητα στο διεθνές πλαίσιο προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η μεταρρυθμιστική ακολουθία επεκτάθηκε στην εργασία. Ο Ν. 1414/1984 απαγόρευσε τις διακρίσεις λόγω φύλου και οικογενειακής κατάστασης στην επαγγελματική κατάρτιση, στην πρόσβαση στην απασχόληση, στις αμοιβές και στις συνθήκες εργασίας. Παράλληλα, δημιουργήθηκαν ειδικές δομές ισότητας στο Υπουργείο και στις Επιθεωρήσεις Εργασίας.
Με τον Ν. 1483/1984 κατοχυρώθηκαν η γονική άδεια ανατροφής, η άδεια για την ασθένεια εξαρτώμενων μελών και την παρακολούθηση της σχολικής επίδοσης των παιδιών, η προστασία της εγκύου από την απόλυση και ειδικές διευκολύνσεις για γονείς παιδιών με αναπηρία. Ήταν μια πρώιμη αναγνώριση ότι η οικογενειακή φροντίδα αποτελεί κοινωνική λειτουργία και όχι αόρατη, αποκλειστικά γυναικεία υποχρέωση. 
Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε και η αναγνώριση της οικονομικής αυθυπαρξίας της αγρότισσας. Ο Ν. 1287/1982 κατοχύρωσε για τις έγγαμες ασφαλισμένες του ΟΓΑ αυτοτελές συνταξιοδοτικό δικαίωμα. Η γυναίκα της υπαίθρου έπαψε να θεωρείται απλώς «βοηθός» του συζύγου της και αναγνωρίστηκε ως εργαζόμενη με δική της ασφαλιστική υπόσταση. (Γενική Γραμματεία Ισότητας – Ν. 1287/1982)
Το 1986, με τον Ν. 1609/1986, η τεχνητή διακοπή της εγκυμοσύνης αποποινικοποιήθηκε υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και εντάχθηκε στο δημόσιο σύστημα υγείας. Η αναπαραγωγική επιλογή έπαψε να βρίσκεται αποκλειστικά στην επικράτεια της παρανομίας, της οικονομικής εκμετάλλευσης και του κινδύνου για τη ζωή των γυναικών. Ήταν μια θεμελιώδης κατάκτηση αυτοδιάθεσης.
Παράλληλα συγκροτήθηκαν σταδιακά το Συμβούλιο Ισότητας των Δύο Φύλων, η Γενική Γραμματεία Ισότητας και αργότερα το Κέντρο Ερευνών για Θέματα Ισότητας. Έτσι, η ισότητα απέκτησε διοικητική μνήμη, επιστημονική τεκμηρίωση και θεσμική υπόσταση πέρα από τον εκάστοτε πολιτικό κύκλο.
Η παρακαταθήκη συνεχίστηκε στις μεταγενέστερες κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ. Ο Ν. 2839/2000 εισήγαγε για πρώτη φορά ποσόστωση του ενός τρίτου για κάθε φύλο στα διοικητικά συμβούλια και στα συλλογικά όργανα του δημόσιου τομέα. Η συνταγματική αναθεώρηση του 2001 όρισε ρητά ότι τα θετικά μέτρα υπέρ της πραγματικής ισότητας δεν συνιστούν διάκριση και επέβαλε στο κράτος την άρση των ανισοτήτων που πλήττουν ιδίως τις γυναίκες.
Ο Ν. 3064/2002 ενίσχυσε το ποινικό πλαίσιο για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων, της σεξουαλικής εκμετάλλευσης και της μαστροπείας, προβλέποντας παράλληλα αρωγή προς τα θύματα. Ελληνική Αστυνομία, νομοθετικό πλαίσιο Το 2010, ο Ν. 3896 επικαιροποίησε την προστασία από τις άμεσες και έμμεσες διακρίσεις στην εργασία, κατοχύρωσε πληρέστερα την ίση αμοιβή και αναγνώρισε ρητά τη σεξουαλική παρενόχληση ως διάκριση λόγω φύλου.
Αυτή είναι η ιστορική διαφορά ανάμεσα στην επετειακή ρητορεία και στην πολιτική μεταρρύθμιση. Το ΠΑΣΟΚ δεν μίλησε απλώς για τη γυναίκα, άλλαξε τη θέση της μέσα στην οικογένεια, στην εργασία, στην κοινωνική ασφάλιση και στη δημόσια ζωή. Δεν εξάλειψε την ανισότητα, αυτή παραμένει παρούσα στις αμοιβές, στην κατανομή της φροντίδας, στην πολιτική εκπροσώπηση και στην έμφυλη βία. Δημιούργησε, όμως, τη θεσμική κρηπίδα πάνω στην οποία οικοδομήθηκαν οι επόμενες διεκδικήσεις.
Η Ελλάδα δεν εισήλθε στη δεκαετία του 1980 ως ευρωπαϊκή πρωτοπόρος. Μέσα σε λίγα χρόνια, όμως, πραγματοποίησε ένα από τα ταχύτερα και πληρέστερα άλματα θεσμικού εκσυγχρονισμού στην Ευρώπη. Από ουραγός της οικογενειακής ισότητας βρέθηκε, χάρη στις μεταρρυθμίσεις του ΠΑΣΟΚ, στην προοδευτική της πρωτοπορία και σε επιμέρους δικαιώματα προηγήθηκε ακόμη και κρατών που θεωρούνταν κοινωνικά προηγμένα.
Η Χώρα μας μετά τις μεταρρυθμίσεις του 1982 - 1986 απέκτησε σε ορισμένους τομείς ένα από τα προοδευτικότερα οικογενειακά δίκαια της Ευρώπης. Στην Ελβετία, για παράδειγμα, ο σύζυγος θεωρούνταν ακόμη αρχηγός της οικογένειας και η γυναίκα χρειαζόταν τη συναίνεσή του για να εργαστεί ή να ανοίξει τραπεζικό λογαριασμό μέχρι την εφαρμογή του νέου δικαίου το 1988. Η δε Ιρλανδία νομιμοποίησε το διαζύγιο μόλις το 1995 και την άμβλωση μετά το δημοψήφισμα του 2018.
Η Γαλλία είχε θεσπίσει το συναινετικό διαζύγιο από το 1975, η Ιταλία είχε μεταρρυθμίσει το οικογενειακό της δίκαιο την ίδια χρονιά και η Δυτική Γερμανία το 1976–1977.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου υπήρξε η ανθρώπινη μορφή αυτής της ανατροπής. Συγκλονιστική προσωπικότητα, με φυσική ευγένεια, βαθιά ανθρωπιά, ανυπέρβλητο χιούμορ και αδιάλειπτη διάθεση να στηρίζει τις γυναίκες, δεν αναζητούσε εύσημα ούτε καλλιεργούσε προσωπικό μύθο. Η δύναμή της βρισκόταν στην προσφορά, στην παρρησία και στην ετοιμότητά της να πληρώσει το τίμημα των πεποιθήσεών της.
Επηρέασε βαθιά τον τρόπο σκέψης μας και μας δίδαξε ότι τα δικαιώματα δεν χαρίζονται, αλλά κατακτώνται, ότι η κοινωνική πρόοδος απαιτεί οργάνωση, επιμονή και συχνά προσωπική υπέρβαση, και ότι η πραγματική αξία της εξουσίας δεν βρίσκεται σε όσα αποκομίζουμε από αυτήν, αλλά σε όσα τολμούμε να αλλάξουμε για τους άλλους.
Μαργαρίτα μας, καλό ταξίδι στο φως!
Σου χρωστάμε πολλά, όχι μόνο για όσα άλλαξες, αλλά και για όσα μας έμαθες ότι μπορούμε ακόμη να καταφέρουμε.
Δεν θα σε ξεχάσουμε ποτέ 
Ειλικρινή συλλυπητήρια στην οικογένεια.
(Μοιράζομαι μια προσωπική φωτογραφία με την Μαργαρίτα Παπανδρέου και την Danielle Mitterrand)