Ο Τάκης Χατζηδημητρίου καταγράφει εξελίξεις, εξιστορεί, ερμηνεύει. Στο βιβλίο του με τίτλο «Κύπρος 1950-1959. Το τέλος του αλυτρωτισμού», εκδόσεις Παπαζήση, καταγράφει όσα ο ίδιος έτυχε να γνωρίζει, όσα ο ίδιος συνομιλώντας με πρωταγωνιστές της εποχής έγινε κοινωνός τους, και όσα άλλοι μέτοχοι της ιστορικής αυτής περιόδου γράφουν-και ο συγγραφέας παραθέτει αποσπάσματα από τα έργα και τις ερμηνείες τους.
Το βιβλίο αυτό θεωρώ ότι διαθέτει ένα κρίσιμης σημασίας συγκριτικό πλεονέκτημα: ο συγγραφέας καταγράφει εξελίξεις, εκθέτει με σαφήνεια τις πηγές του αλλά δεν μένει ως ένας απόμακρος συντάκτης ενός εκδοτικού έργου. Ο συγγραφέας είναι μάχιμος πολιτικός, εκτίθεται στη δημόσια σφαίρα, κρίνει, τοποθετείται, λέει με θάρρος αυτό που ο ίδιος θεωρεί πως θα μπορούσε να ήταν χρήσιμο για τον τόπο. Αυτό το χαρακτηριστικό ταιριάζει με τη συνολική του πολιτική σταδιοδρομία. Με γνώμονα τη ρεαλιστική ανάλυση των δεδομένων, παίρνει θέσεις και ασκεί κριτική σε όσα, κατά την κρίση του, θα μπορούσαν να εξελιχθούν διαφορετικά αλλά αυτό δεν κατέστη δυνατό από έλλειψη αναλυτικής και πνευματικής επάρκειας της τότε ε/κ ηγεσίας.
Το βιβλίο δείχνει μιαν σημαντική ικανότητα του συγγραφέα: ότι είναι ίσως ο μόνος πολιτικός της γενιάς του που είναι σε θέση να αναθεωρεί απόψεις και να δείχνει σε όλους ότι ο αναθεωρητισμός ταιριάζει σε ηγετικές προσωπικότητας με εκτόπισμα, με ήθος, με βαθειά αγάπη για την Κύπρο. Γι’ αυτό και ο Τ. Χατζηδημητρίου είναι σε θέση να ανανεώνει το λόγο του καθώς είναι σε θέση να εμβαθύνει πάνω στα ιστορικά φαινόμενα με γνώση, με τεκμηρίωση, με επιμονή και πάθος.
Από το βιβλίο επιλέγω ένα ειδικό θέμα με απόλυτη συνάρτηση με τη διαχρονία στο κυπριακό. Ο τότε αντιπρόσωπος των Ινδιών στον ΟΗΕ Κ. Μένον κρίνει ότι με την εμπειρία του θα μπορούσε να βοηθήσει την Κύπρο. Στις 6 Δεκεμβρίου 1956 είπε: «Πρέπει να βρούμε μια μέθοδο όπου ο λαός της Κύπρου θα εξασφαλίσει την ανεξαρτησία του, μια μέθοδο όπου η διεθνής κοινότητα θα διασφαλίσει το λαό της Κύπρου εναντίον οποιασδήποτε προσπάθειας να τον απορροφήσουν…υπάρχουν και άλλες πολυεθνικές κοινότητες που οι πληθυσμοί τους έχουν τις μητέρες πατρίδες σε άλλα μέρη του κόσμου. Αν επρόκειτο να απορροφηθούν από τα μέρη από τα οποία ήρθαν οι προγονοί τους, τότε υποθέτω η χώρα μου θα έπρεπε να επιστρέψει πίσω στην Κεντρική Ασία…» (σελ 208-215).
Δεν χρειάζεται κάποια ιδιαίτερη προσπάθεια για να δούμε την αντιμετώπιση που έτυχε αυτός ο οξυδερκής ινδός διπλωμάτης από τους προύχοντες της Κύπρου και τους πολιτικάντηδες στην Αθήνα. Εξετέθη ως «εχθρός» της Κύπρου! Εδώ οι ίδιοι δεν πρόσεξαν τις εισηγήσεις του Ελ. Βενιζέλου το 1931 και θα πρόσεχαν τις σκέψεις που ανέπτυξε στον ΟΗΕ ένας ινδός;
Το πιο πάνω παράδειγμα δείχνει ότι η ε/κ ηγεσία συνεπικουρούμενη από αθηναίους δημαγωγούς δεν μπορούσε να συγκροτήσει μια ρεαλιστική στρατηγική γιατί δεν ήταν σε θέση τα διαβάσει τα δεδομένα μέσα και γύρω από την Κύπρο. Ο συγγραφέας παραθέτει πλήθος από στοιχεία που βεβαιώνουν ότι η ε/κ ηγεσία, έχοντας πλήρη εμπιστοσύνη στη θεολογική ερμηνεία της πολιτικής («έχω δίκαιο, όλα τα μπορώ, φτάνει να θέλω») οδήγησε την Κύπρο σε μια συνεχή πορεία αναδιπλώσεων συνήθως πέριξ του γκρημνού. Επιλέγω από το βιβλίο του Τ. Χατζηδημητρίου τη φράση -κλειδί που συμβάλλει στην κατανόηση των φαινομένων: «ο καθένας κρίνεται κατά το μέτρο των ευθυνών του και του ρόλου που διαδραμάτισε. Το προνόμιο αλλά και η μοίρα των ηγετών είναι ότι κρίνονται εκ του αποτελέσματος. Ούτε οι διακηρύξεις, ούτε οι προθέσεις συνιστούν ελαφρυντικά για όσα παρέλειψαν ή εσφαλμένα έπραξαν» (σελ 310)
Το βιβλίο του Τ. Χατζηδημητρίου συνιστά μιαν εξαιρετικά σημαντική συγγραφική προσπάθεια στη μάχη για να κατανοήσουμε τις αιτίες που αφήνουν την Κύπρο για πολλές δεκαετίες «μισή», έρμαιο της δημαγωγίας και της αμετροεπούς πλειοδοσίας. Μια ματιά στο κεφάλαια που καλύπτουν το παρασκήνιο που οδήγησε στις Συμφωνίες Ζυρίχης –Λονδίνου (σελ 291, 310) θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ένας ορισμός για το συνολικό κυπριακό. Για πολλές δεκαετίες (κυριολεκτικά για έναν αιώνα) το κυπριακό έτυχε της ίδιας αντιμετώπισης, κάθε φορά με άλλα μέσα, και με διαφορετικά πρόσωπα αλλά πάνω στο ίδιο μοτίβο: αδυναμία στρατηγικής πρόσληψης των φαινομένων, φόβος μπροστά στους αδίστακτους εσωτερικούς δημαγωγούς, διστακτικότητα της ηγεσίας να μιλήσει στους πολίτες τη γλώσσα της αλήθειας, αδυναμία επιρροής πάνω στις εξελίξεις, περιχαράκωση, τακτικισμοί, εν τέλει, υποκατάσταση της πολιτικής πράξης από την καταγγελία.
Για τον Τ. Χατζηδημητρίου «το συμπέρασμα της Ιστορίας παραμένει: ότι μας κληροδότησαν οι αιώνες, κατασπαταλήθηκε μέσα σε λίγα χρόνια. Δεν έλειψαν οι αυτοθυσίες και οι ηρωισμοί, όμως συνοδεύτηκαν από ορυμαγδό αμετροέπειας και απουσίας λογικής» (σελ 310). Η σημαντικότερη αρετή αυτού του βιβλίου βρίσκεται στη διαχρονικότητα της αξίας του. Μπορείς να διαβάσεις σε μικρογραφία όλες τις παραλλαγές στην ιστορική εξέλιξη του κυπριακού μέσα σε 310 σελίδες!