Η πρόσφατη εντυπωσιακή αναδίπλωση της υπουργού Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας κ.Μιχαηλιδου, ανέδειξε κάτι ευρύτερο από μια ατυχή διαχείριση δημόσιας δήλωσης. Η υπουργός έσπευσε να απολογηθεί για να «διορθώσει» το αυτονόητο, ότι η Πολιτεία οφείλει να αναγνωρίζει και να στηρίζει όλες τις οικογένειες που υπάρχουν στην κοινωνία, πυρηνικές, μονογονεϊκές, θετές, ανάδοχες, ανασυγκροτημένες ή οικογένειες με σύμφωνο συμβίωσης. Άλλωστε, το παιδί αποτελεί το επίκεντρο της κοινωνικής πολιτικής.
Η Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού προβλέπει ότι όλα τα παιδιά έχουν ίσα δικαιώματα χωρίς διακρίσεις λόγω της οικογενειακής τους κατάστασης.
Το βαθύτερο ερώτημα που μας απασχολεί δεν αφορά τη διατύπωση της υπουργού αλλά την ίδια τη χρησιμότητα του υπουργείου.
Το 2024 καταγράφηκαν στην Ελλάδα μόλις 68.467 γεννήσεις, μειωμένες κατά 4,2% σε σχέση με το 2023. Την ίδια ώρα, η χώρα εξακολουθεί να καταγράφει πολύ περισσότερους θανάτους από γεννήσεις, με αποτέλεσμα μια βαθιά και επίμονη φυσική μείωση του πληθυσμού.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η υπογεννητικότητα αλλά η αδυναμία των νέων να αποκτήσουν οικονομική αυτονομία, η στεγαστική ανασφάλεια, η απόκτηση πτυχίου σε διπλάσιο χρόνο από άλλες χώρες, οι χαμηλοί μισθοί, η φυγή ανθρώπινου κεφαλαίου, η καθυστερημένη απόκτηση πρώτου παιδιού, η ανεπάρκεια υπηρεσιών φροντίδας και η άνιση επιβάρυνση των γυναικών.
Καμία από αυτές τις αιτίες δεν αντιμετωπίζεται με έναν υπουργικό τίτλο ή με αποσπασματικά επιδόματα.
Το Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας δημιουργήθηκε το 2023 με έναν βαρύγδουπο και πολιτικά εύηχο τίτλο. Διαθέτει σημαντικές αρμοδιότητες κοινωνικής πρόνοιας όπως επιδόματα, παιδική προστασία, αναδοχή και υιοθεσία, αναπηρική πολιτική, κοινωνική αλληλεγγύη, ισότητα και στεγαστικά προγράμματα. Δεν είναι, επομένως, ένα υπουργείο χωρίς αντικείμενο αλλά παραμένει εξαιρετικά αμφίβολο αν αποτελεί πραγματικό κέντρο δημογραφικής πολιτικής.
Οι βασικοί μοχλοί που καθορίζουν αν ένας νέος άνθρωπος μπορεί να δημιουργήσει οικογένεια βρίσκονται αλλού. Η φορολογία υπάγεται στο Υπουργείο Οικονομικών. Οι μισθοί, η απασχόληση και οι γονικές άδειες στο Υπουργείο Εργασίας. Η μητρική υγεία και η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή στο Υπουργείο Υγείας. Η προσχολική εκπαίδευση, οι βρεφονηπιακοί σταθμοί, η περιφερειακή ερήμωση και η επιστροφή νέων από το εξωτερικό παραμένουν κατακερματισμένες σε διαφορετικούς φορείς.
Έτσι, το υπουργείο φέρει τη λέξη «Οικογένεια» στην επιγραφή του, χωρίς να συγκεντρώνει την πραγματική εξουσία που απαιτείται για την αντιμετώπιση του δημογραφικού.
Ο προϋπολογισμός του εμφανίζεται υψηλός, περίπου 3,8 δισ. ευρώ, όμως το μεγαλύτερο μέρος αφορά υφιστάμενες κοινωνικές μεταβιβάσεις, προνοιακές παροχές και επιδόματα. Ένας μεγάλος λογιστικός προϋπολογισμός δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με ισχυρή στρατηγική ικανότητα.
Παρατηρεί κανείς ότι η διεθνής εμπειρία είναι αποκαλυπτική. Η Γερμανία διαθέτει υπουργείο με σαφείς εκτελεστικές αρμοδιότητες για γονικά επιδόματα, γονικές άδειες και παιδική φροντίδα. Η Σιγκαπούρη έχει οργανώσει ένα επιχειρησιακό Ministry of Social and Family Development, συνδεδεμένο με Κέντρα Οικογενειακής Φροντίδας, υπηρεσίες κοινωνικής εργασίας και ολοκληρωμένα προγράμματα γονεϊκότητας. Τα κέντρα αυτά παρέχουν κοινωνική και ψυχολογική υποστήριξη σε ευάλωτες οικογένειες, ενώ λειτουργούν και ειδικά προγράμματα για διαζευγμένους γονείς και παιδιά. Η Σουηδία, αντίθετα, δεν χρειάζεται αυτόνομο «Υπουργείο Οικογένειας», επειδή η οικογενειακή πολιτική είναι ενσωματωμένη σε ένα ισχυρό, καθολικό κράτος πρόνοιας. Η Γαλλία στηρίζεται σε ένα πολυεπίπεδο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, δήμων και δημόσιων υπηρεσιών πρώιμης παιδικής ηλικίας.
Το κοινό χαρακτηριστικό αυτών των χωρών δεν είναι ο τίτλος του υπουργείου αλλά η διοικητική ικανότητα, οι σαφείς αρμοδιότητες, η επαρκής στελέχωση και οι μετρήσιμοι στόχοι.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται ακόμη μία βιτρίνα κυβερνητικής εμπνευσης. Για έναν φορέα που καλείται να αντιμετωπίσει τη μεγαλύτερη μακροχρόνια απειλή για τη χώρα μας, η απουσία μιας σαφούς και δημόσιας εικόνας διοικητικής δυναμικότητας δεν αποτελεί λεπτομέρεια. Ιδιαίτερα σοβαρή είναι η καταγγελία εργαζόμενων ότι, δυόμισι χρόνια μετά τη σύστασή του, το υπουργείο λειτουργούσε ακόμη χωρίς δικό του ολοκληρωμένο Οργανισμό, δηλαδή χωρίς νέο, ενιαίο διοικητικό χάρτη προσαρμοσμένο στις αρμοδιότητές του.
Η χώρα χρειάζεται μια εθνική δημογραφική αποστολή δεκαπενταετίας, με ενιαίο συντονισμό, επιστημονικά δεδομένα, δημόσιους δείκτες απόδοσης και ουσιαστική επιρροή στη φορολογική, στεγαστική, εργασιακή και κοινωνική πολιτική με διακομματική συναίνεση.