Δεκαεπτά ημέρες μετά τις εκλογές της 13ης Σεπτεμβρίου, η Σουηδία δεν έχει ακόμη υποψήφιο πρωθυπουργό με πραγματικές πιθανότητες.
Η κυβέρνηση Κρίστερσον παραμένει υπηρεσιακή. Το πρόβλημα δεν είναι η αριθμητική, αλλά το ότι δύο μικρότερα κόμματα, το Αριστερό Κόμμα (Vänsterpartiet, V) και το Κόμμα του Κέντρου (Centerpartiet, C), έχουν διατυπώσει αμοιβαίως αποκλειόμενες απαιτήσεις.
1. Η αριθμητική και ο «αρνητικός κοινοβουλευτισμός»
Το αντιπολιτευτικό μπλοκ συγκεντρώνει 176 έδρες: Σοσιαλδημοκράτες (Socialdemokraterna, S) 99, Αριστερό Κόμμα (V) 30, Κέντρο (C) 25, Πράσινοι (Miljöpartiet, MP) 22. Οι τέσσερις συνεργαζόμενοι στη «Συμφωνία Tidö» έχουν 173: Μετριοπαθείς (Moderaterna, M) 70, Σουηδοδημοκράτες (Sverigedemokraterna, SD) 62, Χριστιανοδημοκράτες (Kristdemokraterna, KD) 22, Φιλελεύθεροι (Liberalerna, L) 19.
Στη Σουηδία ο πρωθυπουργός δεν χρειάζεται θετική πλειοψηφία. Εκλέγεται εφόσον λιγότεροι από 175 βουλευτές ψηφίσουν «όχι». Από αυτό προκύπτουν τρία συμπεράσματα:
Η Μαγκνταλένα Άντερσον (Magdalena Andersson, Σοσιαλδημοκράτες/S) καταψηφίζεται αν οι 173 του Tidö προσθέσουν έστω δύο ακόμη «όχι». Άρα και το V και το C διαθέτουν βέτο.
Ο Ουλφ Κρίστερσον (Ulf Kristersson, Μετριοπαθείς/M) χρειάζεται μόνο να μην ψηφίσει «όχι» το C. Οι S, V και MP μαζί έχουν 151 έδρες, άρα χωρίς το C δεν φτάνουν τις 175. Όμως ο Τζίμι Όκεσον (Jimmie Åkesson, Σουηδοί Δημοκράτες/SD) έχει δηλώσει ότι δεν θα δεχθεί καμία κυβέρνηση στην οποία το κόμμα του δεν συμμετέχει. Με τις 62 έδρες του SD στο «όχι», ο αριθμός φτάνει τις 213.
Το C είναι ο ρυθμιστής και στις δύο περιπτώσεις.
Υπάρχει και ο χρονικός περιορισμός. Αν η Βουλή απορρίψει τέσσερις προτάσεις για πρωθυπουργό, προκηρύσσονται έκτακτες εκλογές (από τη γνώση μου του Συντάγματος, όχι από τις πηγές της έρευνας).
2. Πού βρίσκεται η διαδικασία
Ο Πρόεδρος της Βουλής (talman) Αντρέας Νορλέν (Andreas Norlén, Μετριοπαθείς/M) ανέθεσε διερευνητική εντολή (sonderingsuppdrag) στην Άντερσον μετά τον πρώτο γύρο διαβουλεύσεων. Η ίδια επικοινώνησε με όλους τους αρχηγούς εκτός από τον Όκεσον. Μετά από μια εβδομάδα δεν υπήρχε καμία ένδειξη προόδου ούτε υποχώρησης του V από την απαίτηση για υπουργεία.
Η ανατροπή ήρθε στις 28 Σεπτεμβρίου. Το V ψήφισε τον Νορλέν για τρίτη θητεία στην προεδρία της Βουλής, αντί του υποψηφίου των Σοσιαλδημοκρατών. Η Άντερσον απάντησε ότι στην παρούσα φάση δεν υπάρχει δυνατότητα να σχηματίσει κυβέρνηση και επέστρεψε την εντολή. Το V εξήγησε ότι ψήφισε για λόγους σταθερότητας και ότι εξακολουθεί να στηρίζει την Άντερσον ως πρωθυπουργό.
Στη διαβούλευση της 30ής Σεπτεμβρίου ο Νορλέν δεν ανέθεσε εντολή σε κανέναν, αλλά θα προχωρήσει σε άτυπες επαφές. Στόχος του είναι η διαδικασία να μην παραταθεί μέχρι το νέο έτος.
3. Οι θέσεις των κομμάτων
Αριστερό Κόμμα (V). Η απαίτηση για συμμετοχή στην κυβέρνηση, αν χρειάζονται οι ψήφοι του, περιλαμβάνεται στο πρόγραμμα και έχει επικυρωθεί με απόφαση συνεδρίου. Αυτό σημαίνει ότι η ηγεσία δεν μπορεί να την εγκαταλείψει μονομερώς.
Σύμφωνα με τηλεφωνική έρευνα του μεγάλου τηλεοπτικού καναλιού TV4 Nyheterna, οι πρόεδροι των περιφερειακών οργανώσεων κλείνουν τις τάξεις. Ο πρόεδρος της Γιεμτλάντ-Χερζεντάλεν, Λάγκε Γιόνμπραντ (Lage Jonbrant, Αριστερό Κόμμα/V), ειρωνεύεται το C ως «καπετάν Όρβαρ» (kapten Orvar) που θέλει να αποφασίζει χωρίς να έχει εντολή να αφήσει το V να περάσει. Αποκλείει τη στήριξη «απέξω»: το κόμμα υπήρξε «πατάκι» των Σοσιαλδημοκρατών και δεν μπορεί να συνεχίσει έτσι άλλα τέσσερα χρόνια.
Η αντιπρόεδρος Ίντα Γκάμπριελσον (Ida Gabrielsson, Αριστερό Κόμμα/V) έγραψε ότι η απαίτηση για υπουργεία είναι κάτι που μπορούν να ξεχάσουν. Προσφέρει μάλιστα υπουργεία και στο C. Η αρχηγός Νούσι Νταντγκοστάρ (Nooshi Dadgostar, Αριστερό Κόμμα/V) ρίχνει το βάρος στο Κέντρο, που «δεν μπορεί να διαλέξει πλευρά».
Κόμμα του Κέντρου (C). Η αρχηγός Ελίζαμπεθ Τάντ Ρίνγκβιστ (Elisabeth Thand Ringqvist, Κόμμα του Κέντρου/C) δηλώνει ότι το κόμμα δεν θα συμμετάσχει σε κυβέρνηση με το V και δεν βλέπει νόημα να διαπραγματευθεί μια τέτοια λύση.
Την ίδια ώρα απορρίπτει κάθε κυβέρνηση στην οποία το SD συμμετέχει ή με την οποία συνεργάζεται. Επικαλείται εντολή «για κυβέρνηση του κέντρου».
Η Γκάμπριελσον χαρακτήρισε «αυτοκτονική αποστολή» μια τυχόν στροφή του C προς τα δεξιά.
Μετριοπαθείς και Tidö. Ο Κρίστερσον κρατά χαμηλό προφίλ και επικαλείται ότι η πλειοψηφία των 176 εδρών ανήκει στην άλλη πλευρά. Στελέχη των Μετριοπαθών τον προτρέπουν να αρνηθεί κάθε διερευνητική εντολή, γιατί θα βοηθούσε μόνο τους Σοσιαλδημοκράτες.
Ο Όκεσον (SD) χαρακτηρίζει την ανάθεση στον Κρίστερσον «ανοσιούργημα» (ofog) και ζητά να δοκιμαστεί η Άντερσον στη Βουλή.
Σοσιαλδημοκράτες (S). Η Άντερσον θεωρεί τον Κρίστερσον τον «προφανή υποψήφιο» και ζητά από τη συμμαχία που συγκροτήθηκε στην εκλογή του Προέδρου να βρει λύση και για την κυβέρνηση. Οι Πράσινοι (MP), με τα δύο συναρχηγά τους, στηρίζουν τους Σοσιαλδημοκράτες, αλλά χαρακτηρίζουν την κίνηση του V «δυσχεραντική».
4. Το δίλημμα του Προέδρου της Βουλής
Ο πρόεδρος της Βουλής Νορλέν βρίσκεται σε δύσκολη θέση. Επανεξελέγη με ψήφους του V, δηλαδή της πλευράς που δεν είναι η δική του. Αν αναθέσει εντολή στον Κρίστερσον, θα φανεί ότι κινείται κομματικά και θα χάσει τη δυνατότητα μεσολάβησης. Αν την αναθέσει ξανά στην Άντερσον, θα στείλει την ίδια υποψήφια σε μια διαδικασία που η ίδια θεωρεί άσκοπη.
Η εναλλακτική είναι να προτείνει απευθείας πρωθυπουργό στη Βουλή. Έτσι θα αναγκάσει το C και το V να εκτεθούν σε ψηφοφορία, αλλά κάθε αποτυχία μετράει προς τον κανόνα των τεσσάρων απορρίψεων.
5. Η Άντερσον ανάμεσα σε Σκύλλα και Χάρυβδη
Για την Άντερσον το δίλημμα είναι δομικό. Και τα δύο μικρότερα κόμματα της πλευράς της διαθέτουν βέτο, και οι όροι τους αποκλείουν ο ένας τον άλλον.
Η Σκύλλα (V). Αν ικανοποιήσει το V με υπουργικές θέσεις, το C θα καταψηφίσει. Οι 173 του Tidö μαζί με τις 25 του C ξεπερνούν κατά πολύ τις 175. Το ίδιο το V έχει δείξει ότι μπορεί να παίξει σκληρά, αφού με την ψήφο του για τον Νορλέν ακύρωσε την ευκαιρία της Άντερσον.
Η Χάρυβδη (C). Αν δεχθεί τον αποκλεισμό του V από την κυβέρνηση, το V θα βρεθεί αντιμέτωπο με τη δική του βάση. Οι περιφερειακές οργανώσεις έχουν ήδη αποκλείσει τη στήριξη «απέξω». Μια καταψήφιση από τις 30 έδρες του V θα ήταν αρκετή για να ρίξει την Άντερσον.
Ο κίνδυνος είναι διπλός. Όσο πλησιάζει το V, ωθεί το C προς το Tidö. Όσο πλησιάζει το C, μετατρέπει το V σε αντίπαλο. Σε κάθε περίπτωση το κόστος αποτυχίας βαραίνει τους Σοσιαλδημοκράτες ως μεγαλύτερο κόμμα, και μάλιστα με τον πιο αδύναμο εκλογικό τους απολογισμό στα τελευταία χρόνια (99 έδρες έναντι 107).
Η Άντερσον γνωρίζει το πρόβλημα από το 2021, όταν χρειάστηκε να συνδυάσει την ανοχή του V και του C. Η επιστροφή της εντολής στον Νορλέν και η επίκληση του Κρίστερσον ως «προφανούς υποψηφίου» είναι ουσιαστικά τακτική μεταβίβασης της ευθύνης: αν δεν μπορεί να ξεκλειδώσει το V και το C μόνη της, θα πρέπει να φανεί ότι δεν το μπορεί ούτε η άλλη πλευρά.
6. Ρεαλιστικά σενάρια
1. Μειοψηφική κυβέρνηση S–MP με ανοχή από V και C. Είναι η πιθανότερη λύση αριθμητικά, γιατί θα επαναλάμβανε το «μοντέλο Ιανουαρίου» του 2019. Προϋποθέτει όμως ότι το V παραιτείται από τα υπουργεία και ότι το C ανέχεται μια κυβέρνηση με την οποία το V έχει γραπτή συμφωνία.
2. Ευρεία κυβέρνηση S–MP–V–C. Είναι η πρώτη προτίμηση του V, αλλά το C την αποκλείει.
3. Κυβέρνηση Κρίστερσον με αποχή του C. Αποκλείεται όσο το SD απαιτεί συμμετοχή και το C απορρίπτει οποιονδήποτε ρόλο του SD.
4. Υβριδική κυβέρνηση «του κέντρου» (S με C, L, KD ή ανοχή των Μετριοπαθών). Αριθμητικά είναι εφικτή, πολιτικά όμως απίθανη λόγω της πόλωσης.
5. Έκτακτες εκλογές, ως αποτέλεσμα τεσσάρων απορρίψεων.
7. Πώς ξεκλειδώνει το αδιέξοδο
• Διάκριση ψήφου και σύνθεσης κυβέρνησης. Η Βουλή ψηφίζει μόνο τον πρωθυπουργό. Το C μπορεί να απέχει χωρίς να υπογράψει κάτι για τη σύνθεση του υπουργικού. Το κόστος είναι ότι το V μπορεί να θεωρήσει κάθε υπαινιγμό εισόδου του στην κυβέρνηση ως παραβίαση της συμφωνίας. Έχει προηγηθεί η κρίση του 2021, όταν οι Πράσινοι αποχώρησαν από την κυβέρνηση.
• Ισοδύναμο υπουργείων χωρίς υπουργούς. Η συμφωνία Tidö έδωσε στο SD επιρροή και θέσεις στο Υπουργικό Συμβούλιο χωρίς υπουργούς. Το ίδιο θα μπορούσε να ισχύσει για το V: γραπτή συμφωνία με δικαίωμα βέτο σε συγκεκριμένους τομείς, πολιτικοί γραμματείς στα υπουργεία και σταθερή διαδικασία διαβούλευσης. Οι περιφερειακές οργανώσεις του V όμως απορρίπτουν ρητά τη στήριξη «απέξω», και η απόφαση του συνεδρίου απαιτεί εσωκομματική νομιμοποίηση.
• Συμμετρία. Αν και το V και το C μείνουν εκτός κυβέρνησης, κανένα δεν έχει υποχωρήσει απέναντι στο άλλο. Αυτό θα επέτρεπε δύο χωριστές συμφωνίες με τους Σοσιαλδημοκράτες.
• Χρονικός ορίζοντας. Μια κυβέρνηση με περιορισμένη διάρκεια ή ρήτρα αναθεώρησης μετά τον προϋπολογισμό ελαττώνει το κόστος των δεσμεύσεων. Η πίεση της έκτακτης εκλογής είναι το κίνητρο για να δοκιμαστεί κάτι τέτοιο.
• Δεξιά πλευρά. Η λύση «Κρίστερσον με το SD εκτός κυβέρνησης» προϋποθέτει υποχώρηση του Όκεσον ή του C. Καμία από τις δύο δεν διαφαίνεται.
Εκτίμηση
Στη δική μου εκτίμηση, αρκετά πιθανή έκβαση είναι μειοψηφική κυβέρνηση S–MP με ξεχωριστές συμφωνίες με το V και το C, μετά από παρατεταμένη αναμέτρηση που θα φτάσει κοντά στην πρόβλεψη των τεσσάρων ψηφοφοριών. Δεύτερο σενάριο είναι η έκτακτη εκλογή. Η Άντερσον δεν μπορεί να ξεφύγει από τη Σκύλλα χωρίς να πλησιάσει τη Χάρυβδη: ο δρόμος της περνά από μια συμφωνία που καθιστά το V «συνεταίρο χωρίς υπουργεία» και το C «ανεκτικό χωρίς πολιτικό κόστος». Το πιο ακριβό ρίσκο το φέρει το C, γιατί είναι το μόνο κόμμα που μπορεί να καταψηφιστεί και από τις δύο πλευρές.
Το τι τελικά θα συμβεί θα το μάθουμε κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων που όμως μπορεί να είναι χρονοβόρες. Πριν από τέσσερα χρόνια, στις εκλογές του Σεπτεμβρίου 2022, η αντίστοιχη διαδικασία κράτησε 4 μήνες μέχρι να σχηματιστεί η κεντροδεξιά κυβέρνηση του λεγόμενου Συνασπισμού Tidö υπό τον νυν υπηρεσιακό τώρα πρωθυπουργό Κρίστενσον! Φέτος υπάρχει η ελπίδα η διαδικασία αυτή να είναι πιο σύντομη. Θα φανεί. "Κοντός ψαλμός αλληλούια"!