Συμπληρώθηκαν ακριβώς 40 χρόνια από τη δολοφονία του Olof Palme, Σουηδού πρωθυπουργού και αρχηγού του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος, λίγο πριν τα μεσάνυχτα της 28ης Φεβρουαρίου 1986, στο κέντρο της Στοκχόλμης. Μια δολοφονία - σταθμός για τη Σουηδία, που άλλαξε το πολιτικό σκηνικό και τη χώρα συνολικά, επηρεάζοντας ουσιαστικά την εξέλιξη του συστήματος γενικότερα.
Θεωρώ σκόπιμο να παραθέσω επιστολή του Ingvar Carlsson, στενού συνεργάτη του Πάλμε, υπουργού στις κυβερνήσεις του και του ανθρώπου που τον διαδέχθηκε στην πρωθυπουργία μετά τη δολοφονία του, που την δημοσίευσε την παραμονή της θλιβερής επετείου των 40 χρόνων από το θάνατο του Ούλοφ Πάλμε.
Επιστολή του Ingvar Carlsson (μετάφραση στα Ελληνικά)
Αγαπητοί φίλοι,
Αύριο συμπληρώνονται 40 χρόνια από τη δολοφονία του Ούλοφ Πάλμε. Είναι μια ημέρα που δεν θα ξεχάσω ποτέ. Δεν άλλαξε μόνο τη δική μου ζωή ριζικά, αλλά και τη Σουηδία.
Θέλω να πω λίγα λόγια για το πώς γνωριστήκαμε με τον Ούλοφ. Το έτος ήταν 1956 και ο τόπος ο κεντρικός σταθμός του Μπορός (πόλη της νοτιοδυτικής Σουηδίας). Ήμουν τότε ενεργός στη νεολαία του κόμματος (SSU) και εκείνος ήρθε με το τρένο από τη Χερλιούνια (Σουηδική πόλη) για να επισκεφθεί το ετήσιο περιφερειακό μας συνέδριο. Στον δρόμο προς το Folkets hus [Το Σπίτι του Λαού Σοσιαλδημοκρατικό δημιούργημα] μιλήσαμε για πολλή ώρα για την πολιτική και την κοινωνία, για τα οράματά μας για το μέλλον. Με έναν τρόπο, θα μπορούσε κανείς να πει ότι εκείνη η συζήτηση κράτησε τριάντα χρόνια, μέχρι τον θάνατό του το 1986.
Δεν πρέπει να ξεχνάμε ποιον ρόλο διαδραμάτισε ο Ούλοφ Πάλμε για τη Σουηδία. Συμμετείχε στην οικοδόμηση του σουηδικού μοντέλου, της αναπτυξιακής βοήθειας και του κοινωνικού συστήματος για τους φοιτητές. Υπήρξε κινητήρια δύναμη για την επέκταση των παιδικών σταθμών και της προσχολικής εκπαίδευσης, καθώς και για την ισότητα των φύλων. Σε αυτό επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό από τη σύζυγό του, Lisbet Palme, που ήταν παιδοψυχολόγος.
Πολλοί θυμούνται σήμερα τον Ούλοφ για τη διεθνή του δράση.
Ήταν επίσης βαθιά αφοσιωμένος στην ανάπτυξη του κόμματος. Ήταν ο Ούλοφ που ξεκίνησε το εκλογικό μας ταμείο «Kampfonden» μετά την εκλογική ήττα του 1976.
Έτσι τον θυμόμαστε. Και έτσι το μέλλον μπορεί να εμπνέεται από εκείνον και από την πολιτική του παρακαταθήκη. Εσύ που σήμερα αγωνίζεσαι για τις σοσιαλδημοκρατικές μας αξίες, όπως έκανε και ο Ούλοφ. Εσύ που αγωνίζεσαι για μια ισχυρότερη κοινωνία, με ειρήνη, ελευθερία και αλληλεγγύη. Σε εσένα θέλω να πω: συνέχισε. Συνέχισε να υπερασπίζεσαι αυτό στο οποίο πιστεύεις. Για να διαμορφώσουμε ένα καλύτερο μέλλον.
Με φιλικούς χαιρετισμούς,
Ίνγκβαρ Κάρλσον
Ο Olof Palme ως πρωθυπουργός – πολιτικό και κοινωνικό κλίμα στη Σουηδία
Ο Olof Palme υπήρξε μια από τις πιο εμβληματικές αλλά και αμφιλεγόμενες προσωπικότητες της Ευρωπαϊκής Σοσιαλδημοκρατίας.
Τη δεκαετία του 1970 και του 1980 συμβόλιζε μια Σουηδία:
- ισχυρού κοινωνικού κράτους,
- ενεργής εξωτερικής πολιτικής,
- κριτικής τόσο προς τις ΗΠΑ όσο και προς τη Σοβιετική Ένωση,
- υποστήριξης κινημάτων απελευθέρωσης (Βιετνάμ, Νότια Αφρική, Παλαιστίνη).
Η περίοδος χαρακτηριζόταν από έντονες ιδεολογικές αντιπαραθέσεις στο εσωτερικό, αλλά και υψηλή εμπιστοσύνη στους θεσμούς.
Η δολοφονία στη Sveavägen, 28 Φεβρουαρίου 1986
Το βράδυ της 28ης Φεβρουαρίου 1986, ο Palme πυροβολήθηκε στο κέντρο της Stockholm, καθώς επέστρεφε από κινηματογράφο με τη σύζυγό του, χωρίς αστυνομική συνοδεία.
Ο δράστης διέφυγε και η δολοφονία:
συγκλόνισε τη Σουηδία και την Ευρώπη,
ανέδειξε την ευαλωτότητα μιας «ανοιχτής κοινωνίας»,
προκάλεσε βαθιά κρίση εμπιστοσύνης,
δημιούργησε μία από τις μεγαλύτερες αστυνομικές έρευνες στην Ευρώπη.
Παρά τις δεκαετίες ερευνών, η υπόθεση παρέμεινε ουσιαστικά ανεξιχνίαστη. Αρχικά υποδείχτηκε ως δολοφόνος ο Κρίστερ Πέτερσον, περιθωριακό στοιχείο και ναρκομανής που μάλιστα καταδικάστηκε πρωτόδικα αλλά αθωώθηκε στο Εφετείο, αν και το 2020 οι σουηδικές αρχές υπέδειξαν τον Στιγκ Ένγκστρεμ (Stig Engström) ως πιθανό δράστη.
Επίλογος – Η Σουηδία μετά τον Πάλμε
Η απώλεια του Ούλοφ Πάλμε δεν ήταν μόνο η απώλεια ενός πρωθυπουργού· ήταν η απώλεια μιας πολιτικής φυσιογνωμίας με ισχυρό διεθνές αποτύπωμα και βαθιά ιδεολογική πυξίδα. Ο Πάλμε προσωποποιούσε μια Σουηδία με αυτοπεποίθηση: κοινωνικά φιλόδοξη στο εσωτερικό, ενεργή και ηθικά παρεμβατική στο διεθνές πεδίο, με σαφή λόγο υπέρ της ειρήνης, της κοινωνικής δικαιοσύνης και της πολυμέρειας.
Η μετά Πάλμε εποχή, υπό τον Ίνγκβαρ Κάρλσον και τους διαδόχους του, διαχειρίστηκε με σοβαρότητα κρίσιμες προκλήσεις, ιδίως την οικονομική κρίση της δεκαετίας του 1990 και την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Όμως το πολιτικό και ιδεολογικό βάρος μετατοπίστηκε.
Η Σουηδία σταδιακά προσαρμόστηκε σε ένα πιο ανταγωνιστικό και παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον, με μεγαλύτερη έμφαση στη δημοσιονομική πειθαρχία, στις αγορές και στη θεσμική σταθερότητα.
Όμως, το «Folkhemmet» [Το Σπίτι του Λαού - Το Λαϊκό Σπίτι, όπως ονομαζόταν το μοντέλο] δεν κατέρρευσε, αλλά μετασχηματίστηκε. Το κοινωνικό κράτος περιορίστηκε, αναδιαρθρώθηκε και εξορθολογίστηκε. Η πολιτική ρητορική έγινε λιγότερο ιδεολογική και περισσότερο τεχνοκρατική.
Παράλληλα, η κοινωνική συνοχή δοκιμάστηκε από νέες προκλήσεις, όπως οι δημογραφικές αλλαγές, η μετανάστευση και η ασφάλεια.
Έτσι, σαράντα χρόνια μετά τη δολοφονία του Olof Palme, η Σουηδία της ουδετερότητας πέρασε στη Σουηδία της γεωπολιτικής επανατοποθέτησης. Από την ενεργή ουδετερότητα στράφηκε μετά τη Ρωσική εισβολή στην Ουκρανία στην ένταξη στο ΝΑΤΟ, προσαρμοζόμενη έτσι στα νέα γεωπολιτικά δεδομένα.
Σαράντα χρόνια μετά, η μνήμη του Ούλοφ Πάλμε εξακολουθεί να λειτουργεί ως σημείο αναφοράς. Όχι μόνο για το τι υπήρξε η Σουηδία, αλλά και για το τι θα μπορούσε ακόμη να είναι. Μια υπενθύμιση ότι η πολιτική μπορεί να συνδυάζει ρεαλισμό και όραμα, κοινωνική δικαιοσύνη και διεθνή ευθύνη.