Στη Σουηδία, τον Νοέμβριο του 2024, 5,2 εκατομμύρια νοικοκυριά βρήκαν στο γραμματοκιβώτιό τους ένα φυλλάδιο 32 σελίδων με τίτλο «Om krisen eller kriget kommer» - «Αν έρθει η κρίση ή ο πόλεμος». Δεν ήταν μια αφηρημένη καμπάνια. Ήταν η επίσημη οδηγία του κράτους: να μπορεί κάθε σπίτι να τα βγάλει πέρα μόνο του για τουλάχιστον επτά ημέρες, χωρίς ρεύμα, νερό, καταστήματα και ψηφιακές πληρωμές.
Στην Ελλάδα, τον Ιανουάριο του 2026, ο υπουργός Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας Γιάννης Κεφαλογιάννης παρουσίαζε το σχέδιο νόμου «Ενεργή Μάχη» για την αναμόρφωση της πρόληψης και διαχείρισης φυσικών καταστροφών, με στόχο να έχει ψηφιστεί μέχρι τέλος Φεβρουαρίου. Τον Φεβρουάριο του 2026 ψηφίστηκε και αποτελεί πλέον νόμο του κράτους, ως ολιστική μεταρρύθμιση που στοχεύει στην πρόληψη και τη διαχείριση.
Δύο χώρες, δύο διαφορετικές απειλές, μία κοινή διαπίστωση: η Πολιτική Προστασία δεν μπορεί πια να είναι απλώς ο μηχανισμός που «σβήνει φωτιές» αφού ξεσπάσουν. Πρέπει να είναι σύστημα. Και το σύστημα χρειάζεται θεσμό, χρήμα, αρμοδιότητες και πολίτη.
1. Η Σουηδία: Από την ετοιμότητα στην πολιτική άμυνα
Η Σουηδία δεν έχει «Πολιτική Προστασία» με την ελληνική έννοια. Έχει "Totalförsvar - Συνολική Άμυνα", με δύο πυλώνες: στρατιωτικό και πολιτικό. Η πολιτική άμυνα (civilt försvar) είναι η συνέχεια της πολιτικής ετοιμότητας (krisberedskap) σε συνθήκες αυξημένης ετοιμότητας και πολέμου.
Την 1η Ιανουαρίου 2026 η παλιά MSB - Myndigheten för samhällsskydd och beredskap - μετονομάστηκε σε "MCF - Myndigheten för Civilt Försvar" , Υπηρεσία Πολιτικής Άμυνας και Ανθεκτικότητας. Δεν είναι απλή αλλαγή ταμπέλας. Η MCF είναι πλέον η ηγετική, κατευθυντήρια και συντονιστική αρχή για την πολιτική άμυνα, με σαφή εντολή και με ευθύνη για τον τομέα διάσωσης και προστασίας του άμαχου πληθυσμού.
Το μοντέλο στηρίζεται σε τρεις αρχές που στην Ελλάδα συχνά συζητάμε αλλά σπάνια θεσμοθετούμε καθαρά:
α) Η ευθύνη δεν μετακομίζει στην κρίση. Όποιος είναι υπεύθυνος για μια λειτουργία σε κανονικές συνθήκες - δήμος για το νερό, περιφέρεια για τα νοσοκομεία, εταιρεία ενέργειας για το δίκτυο - παραμένει υπεύθυνος και στην κρίση.
β) Η κρίση αντιμετωπίζεται όσο πιο κοντά γίνεται. Δήμοι, περιφερειακές διοικήσεις (Länsstyrelser) και κεντρικό κράτος έχουν διακριτούς ρόλους, δεν περιμένουν όλοι το «κέντρο».
γ) Ο πολίτης είναι μέρος του συστήματος.Το σύνθημα της Εβδομάδας Ετοιμότητας 2025 και 2026 είναι «Du är en del av Sveriges totalförsvar» - «Είσαι κι εσύ μέρος της συνολικής άμυνας της Σουηδίας».
Αυτό μεταφράζεται σε πολύ συγκεκριμένες υποχρεώσεις: 3-5 λίτρα νερό ανά άτομο την ημέρα, τρόφιμα που δεν θέλουν ψυγείο, ένα ζεστό δωμάτιο, ραδιόφωνο με μπαταρίες, μετρητά, φάρμακα για έναν μήνα, «κουτί κρίσης» (krislåda) στο σπίτι. Και σε υποδομές: σύστημα προειδοποίησης VMA, με σειρήνες, SMS και ραδιόφωνο, δίκτυο καταφυγίων (skyddsrum), και νέο νόμο για καταφύγια που ψηφίστηκε στις 29 Απριλίου 2026 και ισχύει από 1 Ιουνίου 2026.
Δεν είναι φτηνό: Στον Προϋπολογισμό του 2026 η σουηδική κυβέρνηση πρότεινε 3 δισ. κορώνες για την πολιτική άμυνα το 2026, 4,2 δισ. το 2027 και 4,6 δισ. το 2028 - περίπου 12 δισ. κορώνες για την τριετία. Παράλληλα, τον Φεβρουάριο του 2026 κατατέθηκε πρόταση (Proposition 2025/26:142) για εκσυγχρονισμό ενός πλαισίου που σε μεγάλο βαθμό προερχόταν από τη νομοθεσία του Ψυχρού Πολέμου.
Και το κρίσιμο: η Σουηδία δεν ξεκίνησε από το μηδέν το 2022. Ξεκίνησε από το 1943, όταν έστειλε το πρώτο «Αν έρθει ο πόλεμος». Το 2018, το 2024 ξανά. Η συνέχεια είναι το κεφάλαιο.
2. Η Ελλάδα: Έχει Υπουργείο, δεν έχει ακόμη σύστημα
Η Ελλάδα έκανε το μεγάλο θεσμικό βήμα το 2021, μετά τις καταστροφικές πυρκαγιές: στις 9 Σεπτεμβρίου 2021 συστήθηκε το Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, παίρνοντας αρμοδιότητες από το Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη και το Πυροσβεστικό Σώμα.
Νομοθετικά, ο κορμός υπάρχει: ο Ν. 4662/2020 για τον Εθνικό Μηχανισμό Διαχείρισης Κρίσεων και Αντιμετώπισης Κινδύνων, που αναδιοργανώνει το σύστημα σε πρόληψη, ετοιμότητα, αντιμετώπιση και αποκατάσταση, και ο Ν. 4933/2022 για τη διαχείριση της κλιματικής κρίσης. Το 2025-2026 ήρθαν να προστεθούν η «Ενεργή Μάχη», το πλαίσιο για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας, και τον Σεπτέμβριο του 2026 ο Ν. 5329/2026 για την κρατική αρωγή, τη στεγαστική συνδρομή και τις πρώτες βοήθειες μετά από καταστροφές.
Σε επίπεδο μέσων, η Ελλάδα έχει προχωρήσει: το πρόγραμμα ΑΙΓΙΣ παρουσιάστηκε το 2024 ως πρόγραμμα εκσυγχρονισμού της Πολιτικής Προστασίας ύψους 2,1 δισ. ευρώ, και το καλοκαίρι του 2026 η χώρα έτρεξε το μεγαλύτερο μέχρι σήμερα δίκτυο επιτήρησης με πάνω από 100 βάσεις drones και τρία κινητά κέντρα διοίκησης με θερμικές κάμερες, με στόχο τον εντοπισμό πυρκαγιάς στα πρώτα λεπτά. Επίσης εγκρίθηκε ο πρώτος μετά από δεκαετίες Εθνικός Χάρτης Εκτίμησης Κινδύνου Δασικής Πυρκαγιάς.
Κι όμως, η αίσθηση που αφήνουν οι μεγάλες καταστροφές είναι διαφορετική.
Η κακοκαιρία Daniel τον Σεπτέμβριο του 2023 άφησε 17 νεκρούς και ζημιές πάνω από 2 δισ. ευρώ, τη χειρότερη καταιγίδα στην ιστορία της χώρας, με 720.000 στρέμματα πλημμυρισμένα στη Θεσσαλία και χωριά αποκλεισμένα για ημέρες. Τρία χρόνια μετά, τον Οκτώβριο του 2026, κάτοικοι και φορείς καταγγέλλουν ότι έργα αποκατάστασης καταρρέουν και η αντιπλημμυρική προστασία παραμένει αποσπασματική.
Μια συστηματική ανασκόπηση 108 επιστημονικών δημοσιεύσεων και επίσημων εκθέσεων που δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025 το λέει καθαρά: η Ελλάδα έχει σημειώσει πρόοδο, ιδίως στους σεισμούς, χάρη σε αυστηρούς οικοδομικούς κανονισμούς και κεντρική εποπτεία, αλλά το σύστημα πάσχει από κατακερματισμένη διακυβέρνηση, κενά συντονισμού μεταξύ φορέων, ανεπαρκή ενσωμάτωση του χωροταξικού σχεδιασμού, περιορισμένη τοπική ετοιμότητα και αντιδραστική προσέγγιση. Οι περιπτώσεις του Ματιού το 2018 και της Θεσσαλίας το 2023 το επιβεβαιώνουν.
Το ίδιο δείχνουν και τα οικονομικά: σύμφωνα με την Ειδική Έκθεση 13/2024 του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου, η Ελλάδα είχε απορροφήσει λιγότερο από το 10% των κονδυλίων του Ταμείου Ανάκαμψης για έργα πυροπροστασίας, ύψους 660 εκατ. ευρώ. Και το 2026 η χώρα ζήτησε τροποποίηση του σχεδίου Ανάκαμψης γιατί ένα μέτρο για τη διαχείριση και παρακολούθηση της Πολιτικής Προστασίας δεν ήταν πλέον εφικτό ως είχε.
Το πρόβλημα, δηλαδή, δεν είναι ότι δεν έχουμε νόμους ή Υπουργείο. Είναι ότι δεν έχουμε ακόμη "συνέχεια, σαφείς αρμοδιότητες και μετρήσιμη τοπική ετοιμότητα" .
3. Τι είναι διαφορετικό - και τι είναι κοινό
Η διαφορά των απειλών είναι πραγματική. Η Σουηδία προετοιμάζεται πρωτίστως για πόλεμο και υβριδικές απειλές, η Ελλάδα για φωτιές, πλημμύρες και σεισμούς. Αλλά η λογική του συστήματος είναι ίδια.
Και οι δύο χώρες ανακάλυψαν ότι:
- Η πρόληψη είναι φθηνότερη από την αποκατάσταση, αλλά πολιτικά αόρατη. Κανείς δεν κόβει κορδέλα για ένα ρέμα που δεν πλημμύρισε.
- Η Τοπική Αυτοδιοίκηση είναι ο κρίκος που σπάει πρώτος. Στη Σουηδία ο δήμος ξέρει ότι είναι υπεύθυνος για νερό, σχολεία, φροντίδα, καταφύγια. Στην Ελλάδα, οι Δήμοι συχνά έχουν αρμοδιότητα χωρίς προσωπικό, πόρους και σαφές πλαίσιο. Δεν είναι τυχαίο ότι τον Αύγουστο του 2026 χρειάστηκε νέα υπουργική απόφαση για να καθοριστούν έστω οι ελάχιστες προϋποθέσεις λειτουργίας των Τοπικών Επιχειρησιακών Συντονιστικών Οργάνων Πολιτικής Προστασίας (Τ.Ε.Σ.Ο.Π.Π.).
- Ο πολίτης δεν μπορεί να είναι θεατής. Το σουηδικό «7 ημέρες μόνος σου» ακούγεται σκληρό, αλλά είναι ειλικρινές: σε μια μεγάλη κρίση, το κράτος δεν θα φτάσει παντού ταυτόχρονα. Στην Ελλάδα, το 112 είναι πολύτιμο εργαλείο προειδοποίησης, αλλά η προειδοποίηση χωρίς σχέδιο εκκένωσης, χωρίς καθαρούς δρόμους διαφυγής, χωρίς καταφύγια και χωρίς ενημερωμένο πολίτη, μένει μισή.
4. Τι θα μπορούσε να πάρει η Ελλάδα από τη Σουηδία
Αν η συζήτηση για έναν αντίστοιχο φορέα στην Ελλάδα θέλει να μην μείνει σε αλλαγή ονομάτων, τέσσερα μαθήματα αξίζουν να συζητηθούν σοβαρά:
1. Ένας φορέας, μία ευθύνη, μετρήσιμη αποστολή. Η MCF δεν είναι απλώς «συντονιστής». Είναι η ηγετική αρχή, με εντολή να κατευθύνει και να αξιολογεί. Στην Ελλάδα, ο νέος φορέας - είτε είναι αναβαθμισμένη Γενική Γραμματεία, είτε ανεξάρτητη Αρχή - πρέπει να έχει ρητή αρμοδιότητα να ελέγχει αν οι Δήμοι, οι Περιφέρειες και τα Υπουργεία έχουν σχέδια, ασκήσεις και αποθέματα, και να δημοσιεύει τα αποτελέσματα.
2. Πρότυπο ετοιμότητας για κάθε σπίτι και κάθε Δήμο. Όπως η Σουηδία έχει το «7 ημέρες», η Ελλάδα χρειάζεται ένα απλό, κατανοητό πρότυπο: τι πρέπει να έχει κάθε νοικοκυριό σε περίπτωση φωτιάς, πλημμύρας, σεισμού και διακοπής ρεύματος. Και ένα αντίστοιχο πρότυπο για κάθε Δήμο: σχέδιο εκκένωσης, χώροι καταφυγής, αποθέματα νερού και καυσίμων, εναλλακτικές επικοινωνίες. Όχι γενικόλογα σχέδια στα συρτάρια, αλλά ασκήσεις που γίνονται και ελέγχονται.
3. Χρήμα με συνέχεια και απορρόφηση. Η Σουηδία κλειδώνει χρηματοδότηση τριετίας. Η Ελλάδα έχει το ΑΙΓΙΣ και το Ταμείο Ανάκαμψης, αλλά η απορρόφηση και η υλοποίηση είναι το αδύναμο σημείο. Ένας φορέας που δεν μπορεί να δημοπρατήσει, να προσλάβει και να παραδώσει έργα γρήγορα, θα μείνει στις ανακοινώσεις.
4. Ενημέρωση που δεν φοβάται την αλήθεια. Το σουηδικό φυλλάδιο δεν καθησυχάζει. Λέει: «μπορεί να έρθει πόλεμος, ετοιμάσου». Στην Ελλάδα, η ειλικρίνεια σημαίνει να πούμε ότι οι φωτιές και οι πλημμύρες δεν είναι «έκτακτα» πια, είναι το νέο κανονικό. Και ότι η προσαρμογή - καθαρισμοί ρεμάτων, δασική διαχείριση, χωροταξία που δεν χτίζει μέσα σε ρέματα, αντιπυρικές ζώνες - είναι Πολιτική Προστασία, όχι «περιβαλλοντική πολυτέλεια».
Επίλογος
Η Σουηδία δεν είναι παράδεισος ετοιμότητας. Η ίδια η υπηρεσία της προειδοποιεί ότι τα καταφύγια δεν επαρκούν και ότι το σύστημα είχε ατονήσει για 30 χρόνια. Αυτό όμως είναι ακριβώς το μάθημα: η Πολιτική Προστασία δεν χτίζεται σε μία τετραετία, ούτε με έναν νόμο. Χτίζεται με συνέχεια, με θεσμό που μένει, με χρήμα που δεν κόβεται στην πρώτη δημοσιονομική δυσκολία, και με πολίτη που ξέρει τι να κάνει πριν χτυπήσει το τηλέφωνο.
Η Ελλάδα έχει πια Υπουργείο, νόμους, το 112, το ΑΙΓΙΣ και την «Ενεργή Μάχη». Το επόμενο βήμα δεν είναι άλλος ένας νόμος. Είναι ένας φορέας που θα κάνει τους νόμους πράξη - σε κάθε Δήμο, σε κάθε σπίτι, πριν από την επόμενη φωτιά και την επόμενη πλημμύρα.