1.  Εισαγωγή στο παγκόσμιο θαλάσσιο εμπόριο

Κάθε μέρα, δεκάδες χιλιάδες σκάφη διαπλέουν ένα σύνθετο δίκτυο παγκόσμιων θαλάσσιων λωρίδων για να κρατήσουν το παγκόσμιο εμπόριο σε κίνηση. Περίπου το 80% του συνόλου του διεθνούς εμπορίου ταξιδεύει δια θαλάσσης! Το παγκόσμιο εμπόριο χρειάζεται ανοικτές θαλάσσιες αρτηρίες, ασφάλεια μεταφορών, και στρατηγικές εμπορικές οδούς χωρίς γραφειοκρατικά εμπόδια.

Από το 2020, το διεθνές ηλεκτρονικό εμπόριο και οι παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού έχουν υποστεί σημαντικές διαταραχές λόγω: Γεωπολιτικών κινδύνων (κρίση των στενών του Ορμούζ, αναδρομολόγηση πλοίων εκτός Ερυθράς Θάλασσας ως αποτέλεσμα πολέμων ή πειρατείας), κλιματικής αλλαγής (άνοιγμα νέων θαλάσσιων αρκτικών διαδρομών καθώς και αδυναμία πλήρης χρήσης του καναλιού του Παναμά), κρίση εφοδιαστικής αλυσίδας λόγω ανθρώπινων παραγόντων(απεργίες λιμενεργατών και ταχυδρομικών), ζητήματα υγείας (πανδημία COVID-19) και/ή κυβερνήσεις (πολλαπλασιασμός των τελωνειακών κανόνων, κυβερνοεπιθέσεις για τη χειραγώγηση των συστημάτων πλοήγησης) και/ή υποδομές (ασυμβίβαστο εύρος σιδηροτροχιών, ανεπαρκείς λιμενικές εγκαταστάσεις).

Τα στενά, τα περάσματα και τα κανάλια είναι πρωταρχικά παραδείγματα στρατηγικών σημείων συμφόρησης. Η σημασία τους δεν προέρχεται από τις χώρες που τις περιβάλλουν, αλλά από τον όγκο του παγκόσμιου εμπορίου που διέρχεται από αυτές. Οι τοπικές αστάθειες που τις επηρεάζουν έχουν παγκόσμιες οικονομικές επιπτώσεις. Η ουσία της ασύμμετρης στρατηγικής τους έγκειται ακριβώς στη δυσανάλογη σχέση κόστους-αποτελεσματικότητας (χρηματοδότησης και υλικοτεχνικής υποστήριξης) των εναλλακτικών λύσεων.

Τέλος, θα πρέπει να τονίσουμε ότι το θαλάσσιο εμπόριο διαδραματίζει καίριο ρόλο σε χώρες, όπως η Κίνα, η Νότια Κορέα και η Ιαπωνία, που έχουν αναδεικνύονται σε εξέχουσες οικονομικές δυνάμεις, καθώς τα περισσότερα από τα αγαθά που εξάγουν μεταφέρονται με πλοία. Με παρόμοιο τρόπο όμως εξαρτούνται από το θαλάσσιο εμπόριο λόγω της ανάγκης εισαγωγήςπρώτωνυλών, όπως οι υδρογονάνθρακες.

Γι’αυτό το λόγο, στον 21^οαιώνα, τα θαλάσσια σημεία συμφόρησης έχουν καταστεί κρίσιμα εργαλεία γεωπολιτικής επιρροής. Οποιαδήποτε διαταραχή, είτε προκαλείται από πόλεμο, κρατικό εξαναγκασμό, πειρατεία ή αποτυχία υποδομών, προκαλεί άμεσες επιπτώσεις στις αλυσίδες εφοδιασμού, τα ασφάλιστρα κινδύνου, το κόστος μεταφοράς, αλλά και τις τιμές των βασικών εμπορευμάτων παγκοσμίως.

2.  Θαλάσσια σημεία συμφόρησης και MareLiberum

Τα θαλάσσια σημεία συμφόρησης είναι σχετικά στενές ή περιορισμένες πλωτές οδούς οι οποίες, λόγω των φυσικών χαρακτηριστικών τους, συμπεριλαμβανομένου του πλάτους, βάθους, μήκους και της πλοϊμότητας, επιβάλλουν σοβαρούς περιορισμούς στην κίνηση και «αναγκάζουν την κυκλοφορία να συγκλίνει», καθώς οι ίδιες έχουν «περιορισμένη ικανότητα να εξυπηρετούν τη θαλάσσια κυκλοφορία». Η φύση ενός θαλάσσιου σημείου συμφόρησης μπορεί επίσης να μετρηθεί εν προκειμένω από την ύπαρξη ή όχι μόνο εναλλακτικών θαλάσσιων αλλά και χερσαίων οδών που παρακάμπτουν το εν λόγω σημείο συμφόρησης.

Οι κύριοι λόγοι για τους οποίους τα θαλάσσια σημεία συμφόρησης έχουν σημασία είναι:

1. Προσφέρουν μικρότερους χρόνους διαμετακόμισης για ταχύτερες παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού
2. Συμβάλλουν στη μείωση του κόστους αποστολής και στη διασφάλιση της κυκλοφορίας των εμπορευμάτων, συμπεριλαμβανομένης της ενέργειας
3. Αποτελούν τη σανίδα σωτηρίας του παγκόσμιου εμπορίου συνδέοντας τις διεθνείς αγορές σε όλες τις ηπείρους.

Η αξία ενός θαλάσσιου σημείου συμφόρησης είναι ανάλογη με τον βαθμό χρήσης του και, ως εκ τούτου, έχει σημαντική σημασία για πολλές χώρες. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο θεωρούνται «κλειδιά για τον κόσμο», «γεωπολιτικά όπλα» ή «γεωγραφικές αχίλλειες πτέρνες» της παγκόσμιας οικονομίας, του εμπορίου, της ενέργειας και της επισιτιστικής ασφάλειας. Ωστόσο, την ίδια στιγμή αυτά τα θαλάσσια σημεία συμφόρησης έχουν στρατηγική σημασία (οικονομική, στρατιωτική, πολιτική) για εκείνους που τα ελέγχουν. Τέλος, η κλιματική αλλαγή και οι περιβαλλοντικές ανησυχίες έχουν καταστεί πολλαπλασιαστής κινδύνου, καθώς και καταλύτης ευκαιριών για τα σημεία συμφόρησης.

Τα στενά και τα κανάλια επηρεάζουν επίσης τη ναυτική αρχιτεκτονική δημιουργώντας μοναδικές ταξινομήσεις πλοίων (π.χ. Suezmax, Panamax, Malaccamax), οι οποίες είναι οι απόλυτες μέγιστες διαστάσεις που μπορεί να έχει ένα σκάφος για να πλοηγηθεί με ασφάλεια στα ύδατά τους.

Η έννοια του MareLiberum είναι η κατευθυντήρια αρχή για την ελευθερία της ναυσιπλοΐας, το παγκόσμιο εμπόριο και την ασφάλεια στη θάλασσα. Το MareLiberum ήταν μια επαναστατική νομική σύλληψη τον 17^ο αιώνα επειδή αμφισβήτησε τις μονοπωλιακές διεκδικήσεις πάνω στις θαλάσσιεςοδούς και προώθησε την ιδέα της κοινής πρόσβασης, η οποία διευκόλυνε το παγκόσμιο εμπόριο. Οι σύγχρονες εφαρμογές της περιλαμβάνουν τη ρύθμιση των θαλάσσιων λωρίδων και την προστασία των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού, τονίζοντας ότι οι ωκεανοί είναι ένας κοινός πόρος απαραίτητος για το εμπόριο, την ασφάλεια και τη συνεργασία μεταξύ των εθνών.

Εν ολίγοις, τα θαλάσσια σημεία συμφόρησης έχουν καταστεί στρατηγικά σημεία πίεσης όπου οι περιφερειακές κρίσεις μπορούν να προκαλέσουν γρήγορα παγκόσμιες συνέπειες.

3.  Επηρεαζόμενες εμπορικές ροές εμπορευμάτων

Ένα ευρύ φάσμα προϊόντων εισαγωγής και εξαγωγής επηρεάζεται όταν οι διαταραχές σε ένα θαλάσσιο σημείο συμφόρησης επηρεάζει τα χρονοδιαγράμματα πλεύσης.

Οι τρεις κατηγορίες επηρεαζόμενων παγκόσμιων εμπορικών ροών είναι οι εξής:

1. Ενεργειακά προϊόντα, όπως προϊόντα διύλισης αργού πετρελαίου και υγροποιημένο φυσικό αέριο (ΥΦΑ), κυρίως από τη Μέση Ανατολή (στενό του Ορμούζ, πέρασμα Babel-Mandeb, κανάλι του Σουέζ) από την πλευρά των εξαγωγών, και στην νοτιοανατολική Ασία (στενά Μάλακκακαι Σιγκαπούρης) από την πλευρά των εισαγωγών
2. Προϊόντα χύδην, όπως άνθρακας, σιδηρομετάλλευμα, σιτηρά, λιπάσματα και γεωργικά προϊόντα
3. Εμπορεύματα σε εμπορευματοκιβώτια, όπως μεταποιημένα προϊόντα

Τα εμπορευματοκιβώτια είναι τυποποιημένα, επαναχρησιμοποιήσιμα κιβώτια χάλυβα σε διάφορα μεγέθη, με πιο συνηθισμένα τα μήκη των 6 και 12 μέτρων. Τα αγαθά που συσκευάζονται μπορούν να μεταφερθούν εύκολα μεταξύ πλοίων, φορτηγών, και τρένων χωρίς εκφόρτωση του περιεχομένου. Το φορτίο εμπορευματοκιβωτίων είναι η κυρίαρχη μέθοδος για τη μεταφορά μη χύδην αγαθών παγκοσμίως, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 80% του παγκόσμιου εμπορίου μεταποιημένων προϊόντων. Ο συνδυασμός της αποτελεσματικότητας (μειωμένοι χρόνοι φόρτωσης και εκφόρτωσης σε σύγκριση με το χύδην φορτίο), της ασφάλειας (τα εμπορευματοκιβώτια σφραγίζονται μειώνοντας την κλοπή και τις ζημιές) και της διατροπικότητας (μπορεί να μεταφερθεί με πλοίο, σιδηρόδρομο ή/και φορτηγό χωρίς επανασυσκευασία με τυποποιημένο χειρισμό και τεκμηρίωση) το καθιστά απαραίτητο για τη σύγχρονη διαχείριση της εφοδιαστικής αλυσίδας.

Η αλληλένδετη φύση αυτών των εμπορικών ροών δημιουργεί προβλήματα τόσο στις χώρες εξαγωγής όσο και στις χώρες εισαγωγής (π.χ. οι χώρες του Κόλπου είναι σημαντικοί εξαγωγείς, μεταξύ άλλων ορυκτών καυσίμων, ελαίων και λιπασμάτων, ενώ ταυτόχρονα αποτελούν σημαντικούς εισαγωγείς, όπως οχημάτων και φαρμακευτικών προϊόντων).

Τέλος, κάθε είδους παρατεταμένης διαταραχής στη διέλευση πλοίων μέσω αυτών των θαλάσσιων σημείων συμφόρησης ασκούν πρόσθετη πίεση στην παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια είτε επηρεάζοντας τη διαθεσιμότητα βασικών εισροών (π.χ. λιπασμάτων που χρησιμοποιούνται στις καλλιέργειες) με τις ευάλωτες και αγροτικές περιοχές να αντιμετωπίζουν τις σοβαρότερες επιπτώσεις στις αποδόσεις των καλλιεργειών τους,είτε διαταράσσοντας τη ροή τροφίμων σε χώρες που δεν παράγουν τρόφιμα.

4.  Σημαντικά θαλάσσια σημεία συμφόρησης στον κόσμο

Ταένδεκα κυριότερα θαλάσσια σημεία συμφόρησης που χρησιμοποιούνται κατά τη διάρκεια του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου είναι:

1. Τέσσερα στην Ευρώπη (τα Δανικά Στενά, η Διώρυγα του Κιέλου, η Μάγχη, και τα Στενά του Γιβραλτάρ)
2. Ένα στην Αμερική (η Διώρυγα του Παναμά)
3. Τρία στην Ασία (το Στενό Μάλακκα, Στενό της Σιγκαπούρης, τα Τουρκικά Στενά)
4. Τρία στην περιοχή της Μέσης Ανατολής της Ασίας (το Κανάλι του Σουέζ, το πέρασμα Babel-Mandeb, τα στενά του Ορμούζ)

5.  Εναλλακτικές θαλάσσιες διαδρομές

Η παγκοσμιοποίηση της παραγωγής έχει οδηγήσει σε ιδιαίτερα ολοκληρωμένες αλυσίδες εφοδιασμού που εκτείνονται σε όλες τις ηπείρους. Οι περισσότεροι κατασκευαστές συχνά βασίζονται σε συστήματα Just-InTime που ελαχιστοποιούν τις απαιτήσεις αποθήκευσης και το κόστος, αλλά αυξάνουν την ευπάθεια στις διαταραχές της μεταφοράς.

Όταν η διαταραχή χτυπά, η ανθεκτικότητα γίνεται τόσο πολύτιμη όσο και η αποτελεσματικότητα. Κατά τη διάρκεια γεωπολιτικών ανταγωνισμών μεγάλης διάρκειας, οι εναλλακτικές θαλάσσιες διαδρομές θα μπορούσαν να καταστούν πρωτογενή περιουσιακά στοιχεία ακριβώς όταν οι καθιερωμένοι διάδρομοι χάσουν την προβλεψιμότητα.

Η βιωσιμότητα αυτών των εναλλακτικών εμπορικών οδών εξυπηρετεί τους ακόλουθους τρεις στρατηγικούς στόχους:

1. Διαφοροποίηση

• Άνοιγμα νέων θαλάσσιων διαδρομών όπως η Αρκτική
• Χρήση εναλλακτικών καναλιών, διόδων και/ή λιμένων λόγω γεωπολιτικών εντάσεων, αυξημένου κόστους και/ή ανεπαρκών υποδομών

2. Ασφάλεια

• Σύναψη διεθνών συμφωνιών για την ασφαλή διέλευση ή την αποφυγή προβληματικών περιοχών, όπως οι εμπόλεμες ζώνες και/ή τα μολυσμένα από πειρατές ύδατα
• Ανάγκη βοήθειας από ναυτικές επιχειρήσεις που διασφαλίζουν την εμπορική ναυτιλία, όπως οι επιχειρήσεις της Ναυτικής Δύναμης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUNAVFORASPIDES και EUNAVFORATALANTA) για την προστασία της ναυτιλίας στις θαλάσσιες περιοχές της Μέσης Ανατολής

3. Οικονομικές επιπτώσεις

• Ελαχιστοποίηση του χρόνου (μικρότερες διαδρομές για την αποφυγή κορεσμένων και επιρρεπών σε συγκρούσεις περιοχών) και μείωση του κόστους (οικονομίες κλίμακας λόγω του μεγέθους των μεταφορών, τέλη διαμετακόμισης, έλεγχος βιωσιμότητας)
• Προβλεψιμότητα της παράδοσης (κρίσιμη για το μοντέλο αλυσίδας εφοδιασμού Just-InTime και για την αποφυγή πληθωριστικών πιέσεων λόγω αυξημένου κόστους μεταφοράς)

Υπάρχουν τρεις κύριες υφιστάμενες θαλάσσιες εναλλακτικές λύσεις (το Ακρωτήριο Καλής Ελπίδας, το Στενό του Μαγγελάνου και το Ακρωτήριο Χορν, και τα στενά Sunda, Lombok και Makassar), και δύο ενεργώς υπό ανάπτυξη, κυρίως λόγω της κλιματικής αλλαγής και της τήξης των πάγων (η ρωσική διαδρομή της Αρκτικής Θάλασσας και το βορειοδυτικό πέρασμα του Καναδά).

6. Συμπεράσματα

Όποιος διαμορφώνει τη θαλάσσια κυκλοφορία μέσω αυτών των στενών υδάτινων οδών διαμορφώνει τις παγκόσμιες αγορές ενέργειας, τον πληθωρισμό, τα έξοδα αποστολής και τελικά την πολιτική σταθερότητα. Μπορεί να θεωρηθεί ως το απόλυτο «γεωπολιτικό όπλο» είτε λόγω υπερβολικής χρήσης είτε λόγω κακής χρήσης. Τα θαλάσσια σημεία συμφόρησης αναδεικνύουν τη σημασία τους λόγω του διττού χαρακτήρα τους ως περιβάλλοντος εξουσίας και ευκαιρίας για το κράτος ή τα κράτη ελέγχου, καθώς και ως περιβάλλοντος περιορισμών για όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη.

Καθώς το παγκόσμιο εμπόριο συνεχίζει να εξελίσσεται, οι πιο ανθεκτικές οικονομίες θα είναι εκείνες που θα είναι σε θέση να ενσωματώσουν πολλαπλούς διαδρόμους μεταφορών σε ευέλικτα και προσαρμοστικά συστήματα εφοδιαστικής, μειώνοντας έτσι την εξάρτησή τους από συγκεκριμένα θαλάσσια σημεία συμφόρησης.

Η ανάλυσή μας δεν προκρίνει την αντικατάσταση οποιασδήποτε διαδρομής από μια εναλλακτική, αλλά την αύξηση των εναλλακτικών στρατηγικών επιλογών Μια μεγάλη εμπορική οικονομία δεν χρειάζεται απαραιτήτως να προσδιορίσει μια διαδρομή και να εγκαταλείψει όλες τις άλλες. Μπορεί να ενδιαφέρεται για τη διατήρηση της διαδρομής των στενών της Μέσης Ανατολής, καθώς και της διαδρομής γύρω από την Αφρική, αναπτύσσοντας ταυτόχρονα νέων οδών στην Αρκτική. Το πλεονέκτημα έγκειται ακριβώς στο να είναι σε θέση να συνδυάσουν τις επιλογές και να αλλάξουν το σχετικό βάρος τους όταν ένα μέρος του συστήματος βρίσκεται υπό πίεση.