Ο βασιλιάς είναι γυμνός! Ολοι θυμόμαστε το περίφημο παραμύθι του Αντερσεν όπου το μικρό παιδάκι αναφωνεί την πραγματικότητα που βλέπει γκρεμίζοντας το κύρος του εξουσιαστή. Ο πρόεδρος είναι shit! Αυτό αναφώνησε η εντυπωσιακή πλειοψηφία των αμερικανών πολιτών υιοθετώντας νοερά το τραμπικό λεξιλόγιο.

Ακούω με μεγάλη επιφύλαξη τα κινδυνολογικά σενάρια ότι ο ηττημένος Τραμπ μπορεί τώρα να γίνει πολύ επικίνδυνος. Κινήθηκε στην κόψη μεταξύ σοβαρότητας και γελοιότητας, επίφοβης αλαζονείας και ευτράπελης ελαφρότητας, φούσκωσε σαν μπαλόνι και η ψήφος, σαν καρφίτσα, τον ξεφούσκωσε.

Δεν ήταν απλώς η αποδοκιμασία ενός αναποτελεσματικού, διεφθαρμένου, άσχετου και χυδαίου πολιτικού. Ηταν η καταρράκωση του κύρους του προέδρου σε μια διεθνή σκηνή όπου λίγες συμπάθειες είχε κερδίσει. Με ποια φόντα θα προχωρήσει σε δραματικές αποφάσεις;

Πιο ενδιαφέρουσες είναι οι συζητήσεις που αφορούν την ερμηνεία του «τραμπισμού». Το πρόβλημα εδώ είναι πώς η προφανής «ιδιαιτερότητα» του προσώπου δεν θα επισκιάσει την κατανόηση του γενικότερου πλαισίου της ανόδου και της πτώσης του.

Ο Τραμπ εντάσσεται χωρίς αμφιβολία στο κύμα του δεξιού λαϊκισμού που αναδύθηκε στη Δύση ως αντίδραση στην παγκοσμιοποίηση, στην υποχώρηση των δυτικών οικονομιών στον διεθνή ανταγωνισμό, στις πολιτισμικές αλλαγές και αμηχανίες που παρήγαγε η επιταχυνόμενη τεχνολογική επανάσταση.

Κοινωνική δυσανεξία για τα οικονομικά προβλήματα και τις εισοδηματικές ανισότητες συσσωρεύτηκαν με την πολιτισμική και αξιακή αβεβαιότητα μιας ακαταστάλακτης εποχής που έχανε τα σταθερά σημεία αναφοράς της.

Η λέξη – κλειδί στο σύνθημα MAGA ήταν το Again – το «πάλι», δηλαδή η υπόσχεση/νοσταλγία ενός γνώριμου παρελθόντος ισχύος αλλά και ψυχολογικής ασφάλειας. Το δεξιό λαϊκιστικό κύμα πήρε ποικίλες μορφές και κομματικές εκφράσεις ανάλογα με τα εθνικά χαρακτηριστικά κάθε χώρας. Αλλού περισσότερο ακραίο και αυταρχικό, αλλού πλησιέστερο στον παραδοσιακό συντηρητισμό και εθνικισμό.

Στη Νότια Ευρώπη εξάλλου η λαϊκιστική δυναμική ήταν περισσότερο αριστερή παρά ακροδεξιά. Σε όλες τις περιπτώσεις, οι λαϊκιστές που άσκησαν εξουσία, αποδείχθηκαν κατά κανόνα αναποτελεσματικοί, και παράλληλα υποβάθμισαν ακόμα περισσότερο τον πολιτισμό της δημοκρατίας.

Ανήλθαν ωθούμενοι από ισχυρούς δομικούς μετασχηματισμούς, αλλά οι «λύσεις» που πρότειναν τους οδήγησαν στη στασιμότητα ή στην ήττα. Το χαστούκι που έφαγε ο τραμπισμός στην Αμερική ασφαλώς θα πλήξει τους ευρωπαίους ομοϊδεάτες του και μάλιστα σε μια περίοδο διαδοχικών εθνικών εκλογικών αναμετρήσεων με πλησιέστερες στην Ισπανία και στη Γαλλία.

Θα ήταν ωστόσο λάθος να θεωρήσουμε ότι η ήττα του Τραμπ σηματοδοτεί μια νομοτελειακή επάνοδο σε κάποια δυτική φιλελεύθερη δημοκρατική «κανονικότητα». Οι δομικές αιτίες που τροφοδότησαν το (ακρο)δεξιό λαϊκιστικό κύμα παραμένουν και τα κόμματα που το εκφράζουν σταθεροποιούνται στα επιμέρους εθνικά πολιτικά συστήματα ακόμα και όταν αποτυγχάνουν ως κυβερνητικοί παράγοντες.

Μπορεί να χάνουν τον ακραίο χαρακτήρα τους, μπορεί ο πολιτικός τους λόγος να «εξευγενίζεται», εξακολουθούν όμως να συνιστούν δυνάμεις που υποβαθμίζουν τη Δημοκρατία και υπονομεύουν την υπόθεση της Ενωμένης Ευρώπης.

Η νέα όμως πολιτική πραγματικότητα και η νέα διάταξη των πολιτικών δυνάμεων που έχει προκύψει μετά την άνοδο του (ακρο)δεξιού λαϊκισμού κυρίως στην Ευρώπη, απαιτεί μια νέα αντιμετώπισή του από τους αντιπάλους του, δηλαδή από τις πολιτικές παρατάξεις που ιστορικές αναγνωρίστηκαν στη δυτική δημοκρατία – φιλελεύθερες, συντηρητικές, σοσιαλδημοκρατικές, αριστερές, οικολογικές.

Νέα αντιμετώπιση σημαίνει ότι δεν θα περιοριστούν στον «αντιφασιστικό» καταγγελτικό λόγο αλλά θα λογαριαστούν με τους δομικούς μετασχηματισμούς που τροφοδοτούν τον σύγχρονο αντιδημοκρατικό λαϊκισμό.

Η «κανονικότητα» της μεταπολεμικής δυτικής δημοκρατίας και του διεθνούς γεωπολιτικού συστήματος έχει διαρραγεί, αυτό μάς έδειξε η άνοδος του τραμπισμού και του (ακρο)δεξιού λαϊκισμού. Πώς θα διαμορφώσουμε τη «νέα δημοκρατική κανονικότητα» που να αντιστοιχεί στις συνθήκες του ψηφιακού καπιταλισμού και του νέου πολυκεντρικού Κόσμου;

Αυτός θα πρέπει να είναι ο κοινός στόχος των δημοκρατών πέρα από τις ιδιαίτερες ιδεολογικές επιλογές. Γιατί ο στόχος δεν εξαντλείται σε κάποια εκλογική επιτυχία, αλλά στη συστηματική δράση για την κατάκτηση της ιδεολογικής – πολιτικής ηγεμονίας τόσο στο εθνικό επίπεδο των δυτικών κοινωνιών όσο και στις διεθνείς σχέσεις.

Τα πεδία όπου διαμορφώνονται οι νέες διαιρετικές τομές των δυτικών κοινωνιών είναι γνωστά. Η αντίληψη για την παγκοσμιοποίηση, το διεθνές σύστημα και η σχέση του με το έθνος – κράτος συνιστά βασική «διαιρετική τομή», ιδίως στις ευρωπαϊκές κοινωνίες.

Η νεοφιλελεύθερη ιδέα ότι το διεθνές χρηματιστικό κεφάλαιο θα ρύθμιζε την παγκοσμιοποίηση διαψεύστηκε με την κρίση του 2008-10. Η θεωρία ότι ζούμε μια νέα φάση «αποπαγκοσμιοποίησης» παραγνωρίζει ότι η διεθνής αλληλεξάρτηση παραμένει πυκνή και αναγκαία. Η εθνολαϊκιστική Δεξιά ευαγγελίζεται μια «επιστροφή» στις καθησυχαστικές αγκάλες του έθνους – κράτους, κερδίζοντας ψήφους ως αντιπολίτευση για να διαπιστώσει όταν βρεθεί στην κυβέρνηση ότι η υπόσχεση είναι ανέφικτη.

Ο Τραμπ, ο Πούτιν και οι άλλοι αυταρχικοί προκρίνουν την πολιτική της ωμής ισχύος ως κανόνα των νέων διεθνών σχέσεων, μη διστάζοντας να προχωρήσουν σε πολέμους. Αντιθέτως, οι δημοκρατικές δυνάμεις στοχεύουν στην οργάνωση μιας πιο ισόρροπης και οικολογικής παγκοσμιοποίησης, όπως επίσης και στην επανεπινόηση ενός διεθνούς συστήματος βασισμένου σε κανόνες που να αντιστοιχεί στον σύγχρονο συσχετισμό δυνάμεων.

Η σχέση ατομικότητας, διαφορετικότητας και ισότητας είναι ένα δεύτερο πεδίο όπου έχει εξελιχθεί σε ιδεολογική – πολιτική τομή στις δυτικές κοινωνίες. Ο τραμπισμός και ο (ακρο)δεξιός λαϊκισμός προβάλλουν ως ιδεολογική – αξιακή πλατφόρμα τον εσωστρεφή εθνικισμό, την αντιμεταναστευτική ρητορική και την «πατροπαράδοτη κανονικότητα» της οικογένειας και των έμφυλων σχέσεων.

Η αλήθεια είναι ότι κέρδισαν πόντους εκμεταλλευόμενοι τις υπερβολές του αριστερού wokeism, της cancel culture, της «πολιτικής των ταυτοτήτων» που αποκόβει την διαφορετικότητα από την αντίληψη της οικουμενικότητας των δικαιωμάτων. Στην πραγματικότητα όμως η διαδικασία δημοκρατικού εκσυγχρονισμού των δυτικών κοινωνιών ενισχύει αργά και σταθερά την αποδοχή στις ποικίλες διαφορετικότητες. Το πιστοποιήσανε οι ίδιες οι αμερικανικές εκλογές αναδεικνύοντας χαρακτηριστικές περιπτώσεις υποψηφίων.

Αφησα στο τέλος αυτό που θα γίνει το πιο σημαντικό πεδίο  νέας αντιπαράθεσης – του ρόλου και της διαχείρισης της τεχνητής νοημοσύνης. Η ήττα του Τραμπ έχει ιδιαίτερη σημασία γιατί όπως συνοπτικά αλλά εύστοχα λέγεται, ήταν και ήττα του Μασκ.

Οχι προφανώς για τα λεφτά που έχασε, δεν θα πεινάσει, αλλά γιατί αντιπροσωπεύει τη νέα επιθετική ολιγαρχία του ψηφιακού καπιταλισμού και της τεχνητής νοημοσύνης που υποστήριξε τον Τραμπ ως εγγυητή ενός laissez-faire στους ολιγάρχες για την ανάπτυξη αυτών  των νέων τεχνολογιών αιχμής.

Το πεδίο εδώ εύλογα παραπέμπει στο μαρξικό λεξιλόγιο του νέου τρόπου παραγωγής, των νέων σχέσεων παραγωγής, και της νέας κοινωνικής διαστρωμάτωσης που θα παραγάγει.  Δυστυχώς είναι ένα πεδίο από το οποίο απουσιάζουν οι πολίτες, οι κοινωνίες, οι θεσμοί, η Ευρώπη και οι περισσότερες χώρες πλην Αμερικής και Κϊνας.

Η συντριπτική ήττα του Τραμπ έδειξε ότι η Δημοκρατία έχει αντιστάσεις και ηθικοπολιτικά αποθέματα. Ας ελπίσουμε ότι θα φέρει στον πολιτικό στίβο και αυτό το ζήτημα που θα καθορίσει το μέλλον μας.

Πηγή: www.tanea.gr