Η εποχή της απόλυτης ισχύος δεν έχει ακριβώς παρέλθει, έχει, όμως, εκπνεύσει η παλιά βεβαιότητα ότι η συντριπτική υπεροχή αρκεί για να υποτάξει έναν λαό και να του υπαγορεύσει το μέλλον του. Οι μεγάλες δυνάμεις εξακολουθούν να μπορούν να καταστρέφουν. Μπορούν να ισοπεδώνουν πόλεις, να παραλύουν υποδομές, να διαλύουν οικονομίες, να σκορπίζουν φόβο σε ολόκληρες κοινωνίες. Εκεί όπου συναντούν, όμως, τα όρια της εποχής μας είναι στο επόμενο βήμα, στη μετατροπή της καταστροφής σε ολοκληρωτική νίκη.
Εδώ αρχίζει το παράδοξο. Όσο μεγαλώνει η δύναμη της καταστροφής, τόσο λιγότερο βέβαιο γίνεται το αποτέλεσμα που θα αφήσει πίσω της. Η τεχνολογία έκανε τα όπλα ακριβέστερα, τα πλήγματα ταχύτερα και την απόσταση σχεδόν άνευ σημασίας. Δεν κατάφερε, όμως, να κάνει εξίσου εύκολη την κατάκτηση της ανθρώπινης βούλησης. Ένας πύραυλος μπορεί να διασχίσει τον ουρανό σε λίγα λεπτά και να μετατρέψει ένα κτίριο σε ερείπια. Δεν μπορεί να γνωρίζει τι θα γεννηθεί μέσα στα ερείπια αυτά.
Το αξίωμα αυτό εμφανίζεται σήμερα, με διαφορετικές μορφές, στην Ουκρανία και στο Ιράν. Ο Βλαντίμιρ Πούτιν δεν κατόρθωσε να επιβάλει στην Ουκρανία τη γρήγορη πολιτική και στρατιωτική λύση που φαίνεται πως προσδοκούσε όταν διέταξε την εισβολή. Ο Ντόναλντ Τραμπ, από την άλλη, μπορεί να ασκήσει στην Τεχεράνη τεράστια οικονομική και στρατιωτική πίεση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι μπορεί να υπαγορεύσει στο Ιράν την πολιτική του συμπεριφορά. Δύο διαφορετικές συγκρούσεις, δύο διαφορετικές ιστορίες, δύο διαφορετικές γεωγραφίες. Κι όμως, πίσω από αυτές διακρίνεται η ίδια δύσκολη εξίσωση, η ισχύς μπορεί να επιβάλει κόστος πολύ ευκολότερα απ’ όσο μπορεί να επιβάλει βούληση.
Όταν ο Πούτιν διέταξε την εισβολή στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022, η ρωσική στρατηγική έμοιαζε να στηρίζεται στην προσδοκία μιας ταχείας κατάρρευσης της ουκρανικής αντίστασης και μιας πολιτικής ανατροπής στο Κίεβο. Η πραγματικότητα αποδείχθηκε διαφορετική. Η ρωσική στρατιωτική μηχανή βρέθηκε αντιμέτωπη με έναν πόλεμο πολύ μεγαλύτερο σε διάρκεια και πολύ διαφορετικό σε χαρακτήρα από εκείνον που είχε αρχικά σχεδιαστεί. Η Ουκρανία δεν κατέρρευσε. Το κράτος της παρέμεινε όρθιο, η κοινωνία της διατήρησε τη συνοχή της και η πολιτική της ταυτότητα, αντί να διαλυθεί, ενισχύθηκε μέσα από την ίδια την εμπειρία της εισβολής.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ρωσία ηττήθηκε. Μια τέτοια διατύπωση θα ήταν απλουστευτική. Η Μόσχα εξακολουθεί να διαθέτει τεράστιους στρατιωτικούς πόρους, έχει καταλάβει σημαντικά τμήματα ουκρανικού εδάφους και μπορεί να συνεχίσει έναν πόλεμο φθοράς με κόστος που η ίδια φαίνεται διατεθειμένη να αναλάβει. Η ουσία βρίσκεται αλλού. Η αρχική επιδίωξη της γρήγορης πολιτικής υποταγής δεν πραγματοποιήθηκε. Η στρατιωτική ισχύς αποδείχθηκε ικανή να καταλάβει έδαφος, αλλά όχι να επιβάλει το πολιτικό αποτέλεσμα που είχε τεθεί ως στόχος.
Αυτή μοιάζει να είναι η πιο πικρή ειρωνεία της σύγκρουσης. Η προσπάθεια να επανέλθει η Ουκρανία σε μια ρωσική σφαίρα επιρροής συνέβαλε στην απομάκρυνσή της από αυτήν. Η βία που επιχειρούσε να αναστήσει έναν παλιό γεωπολιτικό δεσμό τον έκανε ακόμη πιο δύσκολο να αναστηθεί. Σαν να προσπάθησε κάποιος να ξανακολλήσει ένα σπασμένο αγγείο χτυπώντας το ακόμη πιο δυνατά.
Στο μεταξύ, ο πόλεμος άλλαξε μορφή. Το μέτωπο έπαψε να είναι απλώς μια γραμμή που χωρίζει δύο στρατούς. Έγινε ένα απέραντο δίκτυο από εργοστάσια, αποθήκες, αεροδρόμια, ενεργειακές εγκαταστάσεις, επικοινωνίες και θαλάσσιες διαδρομές. Η Ουκρανία, με τη χρήση drones και όπλων μεγάλης εμβέλειας, κατάφερε να μεταφέρει μέρος της σύγκρουσης βαθιά μέσα στη ρωσική επικράτεια, αποδεικνύοντας ότι ακόμη και ένα κράτος με τεράστιο στρατηγικό βάθος δεν μπορεί πλέον να θεωρεί το πίσω μέρος του απολύτως ασφαλές.
Η τεχνολογία δεν εξαφάνισε την ανισορροπία ανάμεσα στους αντιπάλους. Την έκανε, όμως, πιο περίπλοκη. Ένα φθηνό drone μπορεί να απειλήσει μια εγκατάσταση πολλαπλάσιας αξίας. Η πληροφορία μπορεί να ταξιδεύει σχεδόν ακαριαία. Η εικόνα του πεδίου της μάχης μπορεί να φτάσει στην οθόνη ενός ανθρώπου που βρίσκεται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. Ο πόλεμος, που κάποτε είχε σαφή όρια ανάμεσα στο μέτωπο και στα μετόπισθεν, απλώνεται πλέον σαν σκιά πάνω από ολόκληρη την επικράτεια. Σιγά – σιγά αποδεικνύεται ότι το σημαντικότερο όπλο δεν είναι πάντα αυτό που εκρήγνυται αλλά η αντοχή.
Ένα κράτος δεν χρειάζεται να είναι ισχυρότερο από τον αντίπαλό του για να του αρνηθεί τη νίκη. Χρειάζεται να αντέξει αρκετά ώστε η υπεροχή του αντιπάλου να μην μπορέσει να μετατραπεί σε πολιτική επιβολή. Η καταστροφή μιας γέφυρας δεν καταστρέφει αυτομάτως τη θέληση εκείνων που θα αναζητήσουν έναν άλλο δρόμο. Η απώλεια μιας πόλης δεν σημαίνει απαραίτητα την απώλεια της ιδέας ενός έθνους. Μερικές φορές συμβαίνει το αντίθετο, τα ερείπια γίνονται μνήμη και η μνήμη γίνεται πείσμα και ανθεκτικότητα.
Αυτό είναι που οι πόλεμοι συχνά δυσκολεύονται να μετρήσουν. Οι στρατιωτικοί χάρτες μετρούν χιλιόμετρα. Οι επιτελείς μετρούν απώλειες, πυρομαχικά, αποθέματα και εφεδρείες. Η πολιτική ιστορία, όμως, μετρά κάτι δυσκολότερο, πόσο βαθιά έχει ριζώσει η απόφαση ενός λαού να μην παραδοθεί.
Στην άλλη πλευρά του γεωπολιτικού χάρτη βρίσκεται το Ιράν. Η αμερικανική στρατηγική της μέγιστης πίεσης στηρίζεται στην ιδέα ότι οικονομικές κυρώσεις, διπλωματική πίεση και στρατιωτική ισχύς μπορούν να αυξήσουν το κόστος για την Τεχεράνη μέχρι το σημείο όπου η ιρανική ηγεσία θα αναγκαστεί να αλλάξει συμπεριφορά.
Το Ιράν, όμως, έχει μάθει εδώ και δεκαετίες να ζει μέσα στην πίεση. Έχει οικοδομήσει μηχανισμούς οικονομικής και στρατηγικής προσαρμογής, έχει επενδύσει σε πυραυλικές και μη επανδρωμένες δυνατότητες και έχει αναπτύξει δίκτυα επιρροής στην ευρύτερη Μέση Ανατολή. Η γεωγραφία, επίσης, του προσφέρει ένα όπλο που δεν βρίσκεται σε καμία αποθήκη πυρομαχικών, τη θέση του.
Τα Στενά του Ορμούζ είναι η χαρακτηριστικότερη υπενθύμιση. Εκεί, η γεωγραφία μετατρέπεται σε πολιτική. Η απειλή για τη ναυσιπλοΐα δεν αφορά μόνο τα πλοία που περνούν από τα στενά. Αφορά τις ασφαλίσεις, τις τιμές της ενέργειας, τις αγορές, τις εφοδιαστικές αλυσίδες και, τελικά, την καθημερινότητα ανθρώπων που βρίσκονται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τη Μέση Ανατολή. Ένα περιφερειακό πλήγμα μπορεί να αποκτήσει παγκόσμια σκιά.
Κι εδώ εμφανίζεται ξανά το ίδιο παράδοξο. Μπορείς να καταστρέψεις μια εγκατάσταση, να πλήξεις μια στρατιωτική υποδομή, να προκαλέσεις οικονομική ασφυξία. Δεν μπορείς, όμως, να είσαι βέβαιος ότι κατέστρεψες τη στρατηγική βούληση που βρίσκεται πίσω από αυτές. Η υποδομή είναι υλική. Η βούληση είναι άυλη. Και ο πόλεμος, όσο κι αν προσπαθεί να την αγνοήσει, στο τέλος επιστρέφει πάντα εκεί.
Το Ιράν δεν χρειάζεται να νικήσει στρατιωτικά τις Ηνωμένες Πολιτείες για να αρνηθεί μια αμερικανική νίκη. Αρκεί να παραμείνει λειτουργικό, να διατηρήσει την πολιτική του συνοχή και να καταστήσει το κόστος μιας παρατεταμένης σύγκρουσης αρκετά υψηλό ώστε η στρατιωτική υπεροχή να μην οδηγεί σε ένα καθαρό πολιτικό αποτέλεσμα.
Ίσως εδώ να βρίσκεται και η βαθύτερη κρίση της σύγχρονης αποτροπής. Οι μεγάλες δυνάμεις δεν ανταγωνίζονται πλέον μόνο για το ποια διαθέτει περισσότερα όπλα. Ανταγωνίζονται για το ποια μπορεί να πείσει τον αντίπαλό της ότι το κόστος της συνέχισης της σύγκρουσης είναι μεγαλύτερο από το κόστος της υποχώρησης. Και αυτό είναι πολύ δυσκολότερο από την επίδειξη πυραύλων, αεροπλανοφόρων ή οικονομικών κυρώσεων.Γιατί η πραγματική ισχύς δεν είναι η δυνατότητα να κάνεις τον άλλο να πονέσει. Είναι η δυνατότητα να τον κάνεις να αλλάξει συμπεριφορά.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το αδιέξοδο.Ο Πούτιν και ο Τραμπ δεν είναι ίδιοι ηγέτες, ούτε η Ρωσία και οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι ισοδύναμες δυνάμεις. Οι στόχοι τους, τα μέσα τους και οι ιστορικές τους θέσεις διαφέρουν ριζικά. Υπάρχει, όμως, ένα κοινό στρατηγικό πρόβλημα που αξίζει να παρατηρήσουμε, η πεποίθηση ότι, κάποια στιγμή, η υπεροχή σε όπλα, χρήματα και οικονομική ισχύ θα μεταφραστεί σε πλήρη πολιτική συμμόρφωση του αντιπάλου.
Μόνο που οι κοινωνίες δεν είναι μαθηματικές εξισώσεις.Έχουν μνήμη. Έχουν φόβο, αλλά έχουν και πείσμα. Έχουν απώλειες, αλλά έχουν και την ανάγκη να δώσουν νόημα σε αυτές. Και όσο περισσότερο αίμα χύνεται, τόσο δυσκολότερο μπορεί να γίνει για μια κοινωνία να δεχθεί ότι όλα έγιναν μάταια. Κάποια στιγμή, ο πόλεμος παύει να αφορά μόνο το έδαφος. Αφορά την αξιοπρέπεια, τη μνήμη, την ταυτότητα. Αφορά την εικόνα που έχει ένας λαός για τον εαυτό του και για τη θέση του μέσα στην ιστορία.
Γι’ αυτό οι πόλεμοι σπάνια τελειώνουν όταν ο ένας αντίπαλος έχει καταστρέψει αρκετά τον άλλον. Τελειώνουν όταν αλλάξει ο υπολογισμός του, όταν το κόστος της συνέχισης γίνει μεγαλύτερο από το κόστος της υποχώρησης. Εκεί βρίσκεται ίσως το βαθύτερο μάθημα της γεωπολιτικής της αντοχής, η ισχύς εξακολουθεί να μετρά, ίσως περισσότερο από ποτέ, αλλά από μόνη της δεν αρκεί. Για να γίνει νίκη χρειάζεται πολιτική στρατηγική, κοινωνική συνοχή, συμμαχίες, χρόνος και, πάνω απ’ όλα, ένας δρόμος εξόδου που να επιτρέπει στον αντίπαλο να υποχωρήσει χωρίς να αισθανθεί ότι χάνει την ίδια του την υπόσταση.
Ίσως, λοιπόν, αυτή να είναι η πιο σκληρή αλήθεια του σύγχρονου πολέμου, η καταστροφή είναι πολύ ευκολότερη από την υποταγή. Η βόμβα μπορεί να σβήσει τα φώτα μιας πόλης, αλλά δεν μπορεί να αποφασίσει τι θα συμβεί όταν αυτά ξανανάψουν. Και όσο οι μεγάλες δυνάμεις συγχέουν την ικανότητα να καταστρέφουν με την ικανότητα να νικούν, τόσο κινδυνεύουν να ανακαλύψουν, μέσα στα ερείπια που οι ίδιες δημιούργησαν, τα όρια της δικής τους ισχύος.
Η Ουκρανία και το Ιράν, με διαφορετικούς τρόπους και για διαφορετικούς λόγους, φωτίζουν αυτό το όριο. Δεν αποδεικνύουν ότι οι μεγάλες δυνάμεις έγιναν ανίσχυρες. Αποδεικνύουν κάτι πιο σύνθετο, ότι η μεγαλύτερη στρατιωτική ή οικονομική ισχύς του κόσμου δεν εγγυάται από μόνη της την πολιτική υποταγή του αντιπάλου. Η ισχύς μπορεί να επιβάλει φόβο, να προκαλέσει πόνο, να αλλάξει τα δεδομένα ενός πολέμου. Δεν μπορεί, όμως, να αποφασίσει τι θα κάνει ένας λαός με τη μνήμη, την απώλεια και την ανάγκη του να επιβιώσει ως αυτόνομη πολιτική οντότητα. Γιατί η ιστορία δεν θυμάται μόνο ποιος είχε τις περισσότερες βόμβες. Θυμάται ποιος άντεξε αρκετά ώστε να αποφασίσει ο ίδιος πώς θα πορευθεί την επόμενη μέρα.