Ο ρόλος της παιδείας και των θεσμών στην αντιμετώπιση της διαφθοράς και στην πρόοδο των εθνών

Γιατί κάποια έθνη προκόβουν και άλλα μένουν πίσω; Παλιά ερώτηση. Η έρευνα των τελευταίων χρόνων δίνει δύο απαντήσεις που πάνε μαζί, τους θεσμούς και την παιδεία. Για την πρώτη δόθηκε το 2024 το βραβείο που όλοι λέμε Νόμπελ Οικονομικών. Η δεύτερη μετριέται. Με τα χρόνια που περνά ένας λαός στο σχολείο και, κυρίως, με όσα μαθαίνει εκεί. Είμαι επιστήμονας, αλλά ειδικός στη διαφθορά δεν είμαι. Τις μελέτες τις διάβασα όπως θα τις διάβαζε ένας προσεκτικός πολίτης. Τι μέτρησαν; Σε πόσες χώρες; Πόσο σίγουροι μπορούμε να είμαστε; Οι πηγές είναι όλες στο τέλος, για όποιον θέλει να με ελέγξει. 

Τι είναι οι θεσμοί

Λέμε συνέχεια «θεσμοί». Τι είναι; Οι κανόνες με τους οποίους ζει μια κοινωνία, και οι υπηρεσίες που τους εφαρμόζουν. Πρώτα απ' όλα η Δικαιοσύνη, δηλαδή δικαστήρια που οφείλουν να δικάζουν με τον ίδιο τρόπο τον ισχυρό και τον αδύναμο. Μετά η Βουλή και οι νόμοι της, η δημόσια διοίκηση με τον τρόπο που προσλαμβάνει τους υπαλλήλους της, οι αρχές που ελέγχουν πού πηγαίνουν τα δημόσια χρήματα, ο ελεύθερος Τύπος. Με δυο λόγια, ο κόπος και η περιουσία του καθενός να είναι ασφαλή απέναντι σε όποιον έχει δύναμη, και οι κανόνες να είναι ίδιοι για όλους. 

Το Νόμπελ

Το 2024 το βραβείο πήγε σε τρεις ερευνητές, τους Daron Acemoglu, Simon Johnson και James Robinson, για τις μελέτες τους πάνω στο πώς διαμορφώνονται οι θεσμοί και πώς επηρεάζουν την ευημερία [1].

Η πιο γνωστή δουλειά τους κοίταξε 64 χώρες που ήταν κάποτε αποικίες. Τι βρήκαν; Εκεί όπου οι Ευρωπαίοι άποικοι πέθαιναν σε μεγάλους αριθμούς, δεν μπορούσαν να εγκατασταθούν, και ήταν πιθανότερο να στήσουν θεσμούς φτιαγμένους για να αποσπούν τον πλούτο του τόπου. Εκεί όπου μπορούσαν να ζήσουν, οι θεσμοί ήταν διαφορετικοί. Και οι θεσμοί εκείνοι κράτησαν ως τις μέρες μας. Βρέθηκαν μάλιστα να έχουν μεγάλη επίδραση στο σημερινό εισόδημα των χωρών αυτών [2].

Δίνουν και ένα παράδειγμα που λέει πολλά. Με θεσμούς σαν της Χιλής, το εισόδημα της Νιγηρίας θα μπορούσε να είναι έως και επτά φορές μεγαλύτερο (οι ίδιοι το θεωρούν ανώτατο όριο) [2]. Η Σουηδική Ακαδημία το συνόψισε σε μία φράση: οι κοινωνίες με αδύναμο κράτος δικαίου και με θεσμούς που εκμεταλλεύονται τον πληθυσμό δεν φέρνουν ανάπτυξη ούτε αλλαγή προς το καλύτερο [1].

Αντίλογος υπήρξε, όπως πρέπει στην επιστήμη. Η εργασία δέχθηκε κριτική για τα ιστορικά της στοιχεία [3], και οι συγγραφείς απάντησαν [4]. Άλλοι οικονομολόγοι υποστήριξαν ότι πρώτα έρχεται η μόρφωση ενός λαού και οι καλοί θεσμοί ακολουθούν [5]. Το τι προηγείται δεν έχει κριθεί ακόμη.

Το σχολείο, σε 78 χώρες

Πάμε στο σχολείο. Δύο ερευνητές πήραν 78 χώρες και έβαλαν δίπλα δίπλα δύο πράγματα: πόσα χρόνια σχολείου είχε κατά μέσο όρο ο κόσμος το 1870, και τι βαθμό πήρε η κάθε χώρα για τη διαφθορά το 2010. Όσο περισσότερο σχολείο είχε ένας λαός πριν από 140 χρόνια, τόσο λιγότερη διαφθορά καταγράφεται στη χώρα του το 2010. Από τη χώρα με το λιγότερο σχολείο ως εκείνη με το περισσότερο, η διαφορά υπολογίζεται σε 7 μονάδες στις 10 [6]. Επτά στις δέκα! Η σχέση είναι πολύ δυνατή. Το σχολείο του 1870 ταιριάζει με τη διαφθορά του 2010 καλύτερα ακόμη και από το σχολείο του ίδιου του 2010. Καλύτερα και από το πόσο πλούσια ήταν τότε μια χώρα, ή από το αν είχε δημοκρατία, στις χώρες για τις οποίες υπάρχουν τέτοια στοιχεία [6]. Εδώ θέλει προσοχή. Η διαφθορά δεν μετριέται με το μέτρο. Ο βαθμός κάθε χώρας βγαίνει από εκτιμήσεις ειδικών, δείχνει δηλαδή πόση διαφθορά βλέπουν όσοι την παρακολουθούν από κοντά [6]. Και όταν δύο πράγματα πάνε μαζί, δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι το ένα προκαλεί το άλλο. Η μελέτη δείχνει μια πολύ ισχυρή σχέση ανάμεσα στο σχολείο και στη διαφθορά. Απόδειξη ότι το σχολείο από μόνο του τη μειώνει δεν είναι.

Χρόνια ή επίπεδο;

Η Ελλάδα Και η Ελλάδα; Εδώ τα νούμερα έχουν ενδιαφέρον. Το 2023 οι ενήλικοι στην Ελλάδα είχαν κατά μέσο όρο 11,6 χρόνια εκπαίδευσης. Στη Φινλανδία και στη Δανία 13,0. Ένα παιδί που ξεκινά σήμερα σχολείο αναμένεται να μείνει στην εκπαίδευση 20,8 χρόνια στην Ελλάδα, περισσότερα από ό,τι στη Φινλανδία (19,5) και στη Δανία (18,7) [7]. Στα χρόνια, λοιπόν, δεν υστερούμε.

Υστερούμε σε όσα μαθαίνονται. Στις διεθνείς εξετάσεις PISA του 2025 οι δεκαπεντάχρονοι στην Ελλάδα πήραν 424 μονάδες στα Μαθηματικά, 423 στην Κατανόηση Κειμένου και 434 στις Φυσικές Επιστήμες. Ο μέσος όρος των χωρών του ΟΟΣΑ ήταν 463, 461 και 482. Ο ένας στους δύο μαθητές μας δεν έφτασε το βασικό επίπεδο στα Μαθηματικά, ενώ στον ΟΟΣΑ το φτάνουν κατά μέσο όρο οι 65 στους 100. Και το 31,4% είχε χαμηλές επιδόσεις και στα τρία μαθήματα. Στον ΟΟΣΑ το ποσοστό είναι 19,7% [8].

Έχει σχέση αυτό με την πρόοδο ενός τόπου; Οι μετρήσεις λένε ναι. Σε 50 χώρες, από το 1960 ως το 2000, η οικονομία μεγάλωνε γρηγορότερα εκεί όπου οι μαθητές είχαν καλύτερες επιδόσεις σε τέτοιες διεθνείς εξετάσεις [9].

Γιατί το σχολείο;

Γιατί να έχει σχέση το σχολείο με τη διαφθορά; Μια πιθανή εξήγηση είναι ότι ο μορφωμένος πολίτης διαμαρτύρεται. Σε έρευνες στις μεγάλες πόλεις 88 χωρών, όσοι έχουν περισσότερη μόρφωση καταγγέλλουν συχνότερα τις παρανομίες και τις αυθαιρεσίες των δημόσιων λειτουργών. Οι ίδιοι οι ερευνητές σημειώνουν ότι αυτό δεν αποδεικνύει ποιο είναι η αιτία και ποιο το αποτέλεσμα [10]. Κάτι ανάλογο φάνηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Από το 1976 ως το 2002, οι πολιτείες με περισσότερους αποφοίτους πανεπιστημίου είχαν, αναλογικά με τον πληθυσμό τους, λιγότερες καταδίκες αξιωματούχων για διαφθορά [11]

Τι κοστίζει, τι βοηθά

Η διαφθορά κοστίζει. Μια μελέτη που συγκρίνει πολλές χώρες βρήκε ότι μειώνει τις επενδύσεις και, μαζί με αυτές, την ανάπτυξη [12].

Τι βοηθά; Υπάρχουν μετρήσεις και γι' αυτό. Σε 52 χώρες, εκεί όπου οι δημόσιοι υπάλληλοι προσλαμβάνονται με αξιοκρατία, η διαφθορά είναι χαμηλότερη. Οι καλύτεροι μισθοί, η σταθερή σταδιοδρομία και οι εσωτερικές προαγωγές δεν έδειξαν να κάνουν διαφορά [13].

Στη Βραζιλία δοκίμασαν κάτι απλό. Από το 2003 ως το 2015, οι δήμοι που θα ελέγχονταν έβγαιναν με δημόσια κλήρωση και τα αποτελέσματα του ελέγχου δημοσιεύονταν. Οι δήμοι που είχαν ήδη περάσει από έλεγχο βρέθηκαν την επόμενη φορά με 8% λιγότερες μέτριες ή σοβαρές παρατυπίες από όσους ελέγχονταν για πρώτη φορά [14].

Για τη Δικαιοσύνη υπάρχει ένα εύρημα που αφορά την οικονομία. Σε έως 104 χώρες, η οικονομία αναπτύσσεται γρηγορότερα εκεί όπου τα δικαστήρια είναι ανεξάρτητα στην πράξη. Η ανεξαρτησία που υπάρχει μόνο στα χαρτιά δεν έδειξε τέτοια σχέση [15].

Η Σουηδία

Αλλάζουν αυτά; Η Σουηδία λέει ναι. Πέρασε μέσα στον 19ο αιώνα από ένα κράτος με πολλή διαφθορά, όπου οι θέσεις πήγαιναν σε συγγενείς, σε ένα κράτος σύγχρονο, αποτελεσματικό και αμερόληπτο [16]. Στον ίδιο αιώνα έφτιαξε και το σχολείο της. Ο νόμος του 1842 που καθιέρωσε δωρεάν εκπαίδευση για όλους όριζε ότι αγόρια και κορίτσια θα αντιμετωπίζονται ισότιμα και θα διδάσκονται μαζί. Το 1870 οι Σουηδοί είχαν ήδη κατά μέσο όρο 4,23 χρόνια σχολείου [6]

2010 και 2025

Η μελέτη των 78 χωρών χρησιμοποίησε τη βαθμολογία για τη διαφθορά του 2010. Η πιο πρόσφατη είναι του 2025. Τις βάζω δίπλα δίπλα. Η Δανία, που το 1870 είχε 4,69 χρόνια σχολείου, ήταν πρώτη το 2010 και είναι πρώτη και το 2025, με 89 στα 100. Η Φινλανδία ανέβηκε από την τέταρτη θέση στη δεύτερη, με 88. Η Σουηδία ήταν τέταρτη μαζί με τη Φινλανδία και είναι έκτη, με 80. Η Ιαπωνία ήταν 17η και είναι 18η, με 71. Η Νότια Κορέα ήταν 39η και είναι 31η, με 63 [6, 17, 18].

Η Ελλάδα; Το 2010 ήταν στην 78η θέση ανάμεσα σε 178 χώρες. Το 2025 έχει 50 στα 100 και είναι 56η ανάμεσα σε 182 χώρες και εδάφη, 21η ανάμεσα στις 27 χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης [17, 18, 19]. Μια σημείωση: η κλίμακα άλλαξε το 2012, γι' αυτό οι βαθμοί του 2010 και του 2025 δεν συγκρίνονται ευθέως. Οι θέσεις δίνουν μόνο τη γενική εικόνα.

Δύο ακόμη αριθμοί για την Ελλάδα. Το κράτος ξόδεψε το 2023 για την εκπαίδευση 3,3% του ΑΕΠ. Ο μέσος όρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης ήταν 4,7%. Η Φινλανδία έδωσε 6,3% και η Σουηδία 6,8%, το υψηλότερο ποσοστό στην Ένωση. Από τις χώρες με διαθέσιμα στοιχεία, λιγότερα από εμάς έδωσε μόνο η Ρουμανία [20].

Και τα δικαστήρια. Το 2026 την ανεξαρτησία τους τη θεωρούν καλή 43 στους 100 πολίτες και 33 στις 100 επιχειρήσεις. Το 2025 ήταν 38 και 49. Το 2022 ήταν 53 και 59 [19].

Τι κρατάμε

Για την Ελλάδα οι μετρήσεις δείχνουν πού βρίσκεται το κενό. Τα χρόνια στο σχολείο υπάρχουν. Το επίπεδο υστερεί [7, 8].

Το σχολείο δεν φέρνει αποτέλεσμα από τη μια μέρα στην άλλη. Η μελέτη των 78 χωρών μετρά αποστάσεις γενεών. Οι ίδιοι ερευνητές γράφουν όμως ότι το παρελθόν δεν είναι γραμμένο στην πέτρα. Η Φινλανδία, η Νότια Κορέα και η Ιαπωνία ξεκίνησαν με λίγο ή μέτριο σχολείο, πρόσθεσαν από τότε τα περισσότερα χρόνια και βρέθηκαν το 2010 πολύ ψηλότερα στη βαθμολογία από όσο θα περίμενε κανείς με βάση το 1870 [6].

Χρόνια σχολείου η Ελλάδα πρόσθεσε πολλά. Το τι θα γράφει μια τέτοια μελέτη για τη χώρα σε εκατό χρόνια θα το κρίνουν όσα μαθαίνουν τα παιδιά στις σημερινές τάξεις, και οι κανόνες που θα αφήσουμε σε όσους κάθονται τώρα σε αυτές.Τι κρατάμε από όλα αυτά; Η έρευνα των νομπελιστών συνδέει τους θεσμούς που στήθηκαν πριν από αιώνες με την ευημερία των χωρών σήμερα. Η μελέτη των 78 χωρών δείχνει ότι το σχολείο του 1870 προβλέπει τη διαφθορά του 2010 καλύτερα από τον πλούτο και από το πολίτευμα εκείνης της εποχής, όπου υπάρχουν στοιχεία [6]. Και όσα έχει μετρηθεί ότι συνδέονται με λιγότερη διαφθορά είναι απλά πράγματα: προσλήψεις με αξιοκρατία και έλεγχοι που τα αποτελέσματά τους δημοσιεύονται [13, 14].

Πηγές

[1] The Royal Swedish Academy of Sciences (2024). Press release: The Prize in Economic Sciences 2024, 14.10.2024. https://www.kva.se/app/uploads/2024/10/press_ek_en_24_98ss54viul.pdf

[2] Acemoglu D., Johnson S., Robinson J.A. (2001). The Colonial Origins of Comparative Development: An Empirical Investigation. American Economic Review 91(5), 1369-1401. https://doi.org/10.1257/aer.91.5.1369

[3] Albouy D.Y. (2012). The Colonial Origins of Comparative Development: An Empirical Investigation: Comment. American Economic Review 102(6), 3059-3076. https://doi.org/10.1257/aer.102.6.3059 [

4] Acemoglu D., Johnson S., Robinson J.A. (2012). The Colonial Origins of Comparative Development: An Empirical Investigation: Reply. American Economic Review 102(6), 3077-3110. https://doi.org/10.1257/aer.102.6.3077

[5] Glaeser E.L., La Porta R., Lopez-de-Silanes F., Shleifer A. (2004). Do Institutions Cause Growth? Journal of Economic Growth 9(3), 271-303. https://doi.org/10.1023/B:JOEG.0000038933.16398.ed

[6] Uslaner E.M., Rothstein B. (2016). The Historical Roots of Corruption: State Building, Economic Inequality, and Mass Education. Comparative Politics 48(2), 227-248 (τα ευρήματα στις σ. 231-233 και 238, η Φινλανδία στη σ. 239, τα χρόνια σχολείου ανά χώρα στον πίνακα A1, σ. 246-247). https://doi.org/10.5129/001041516817037736 Ελεύθερα προσβάσιμο αντίγραφο: https://bsosdev1.umd.edu/sites/gvpt.umd.edu/files/pubs/Uslaner%20Rothstein%20Historical%20Roots %20of%20Corruption%20Comparative%20Politics.pdf

[7] UNDP (2025). Human Development Report 2025, Statistical Annex, Table 1: Human Development Index and its components (στοιχεία 2023). https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Statistical_Annex_Tables_1-7.pdf

[8] OECD (2026). PISA 2025 Results (Volume I): Future-Ready Students. PISA, OECD Publishing, Paris, 8.9.2026. https://doi.org/10.1787/73451bc5-en Σημείωμα για την Ελλάδα: https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2025-results-volume-i-country-notes_2d4ff9eaen/greece_dd7e428b-en.htm

[9] Hanushek E.A., Woessmann L. (2012). Do better schools lead to more growth? Cognitive skills, economic outcomes, and causation. Journal of Economic Growth 17(4), 267-321. https://doi.org/10.1007/s10887-012- 9081-x

[10] Botero J., Ponce A., Shleifer A. (2013). Education, Complaints, and Accountability. The Journal of Law and Economics 56(4), 959-996. https://doi.org/10.1086/674133

[11] Glaeser E.L., Saks R.E. (2006). Corruption in America. Journal of Public Economics 90(6-7), 1053-1072. https://doi.org/10.1016/j.jpubeco.2005.08.007

[12] Mauro P. (1995). Corruption and Growth. The Quarterly Journal of Economics 110(3), 681-712. https://doi.org/10.2307/2946696

[13] Dahlström C., Lapuente V., Teorell J. (2012). The Merit of Meritocratization: Politics, Bureaucracy, and the Institutional Deterrents of Corruption. Political Research Quarterly 65(3), 656-668. https://doi.org/10.1177/1065912911408109

[14] Avis E., Ferraz C., Finan F. (2018). Do Government Audits Reduce Corruption? Estimating the Impacts of Exposing Corrupt Politicians. Journal of Political Economy 126(5), 1912-1964. https://doi.org/10.1086/699209

[15] Voigt S., Gutmann J., Feld L.P. (2015). Economic growth and judicial independence, a dozen years on: Cross-country evidence using an updated Set of indicators. European Journal of Political Economy 38, 197- 211. https://doi.org/10.1016/j.ejpoleco.2015.01.004

[16] Rothstein B., Teorell J. (2015). Getting to Sweden, Part II: Breaking with Corruption in the Nineteenth Century. Scandinavian Political Studies 38(3), 238-254. https://doi.org/10.1111/1467-9477.12048

[17] Transparency International (2010). Corruption Perceptions Index 2010, 26.10.2010. https://www.transparency.org/en/cpi/2010

[18] Transparency International (2026). Corruption Perceptions Index 2025, 10.2.2026. https://www.transparency.org/en/cpi/2025

[19] European Commission (2026). 2026 Rule of Law Report, Country Chapter on the rule of law situation in Greece, SWD(2026) 908 final, Βρυξέλλες, 17.7.2026, σ. 3 και 7. https://commission.europa.eu/document/download/eb68862c-103b-441d-a85e3424441f5218_en?filename=Country%20chapter%20-%20Greece%20-%20EN.pdf

[20] Eurostat (2026). Public spending on education stable at 4.7% of GDP, 18.8.2026 (έτος αναφοράς 2023, πίνακας δεδομένων educ_uoe_fine06). https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostatnews/w/ddn-20260818-1