Αφετηρία εγκλωβισμού των ελληνοτουρκικών σχέσεων σε ένα σπιράλ διαρκών κρίσεων ήταν ουσιαστικά η τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974.
Έκτοτε είναι πάντα παρόν το κρίσιμο ερώτημα: Είναι εφικτός ένας έντιμος συμβιβασμός για μια αμοιβαία επωφελή γειτονία; Αν και η κοινή λογική το επιτάσσει, η απάντηση αιωρείται. Για να εκτιμηθεί η μελλοντική πορεία της δυστοπικής πραγματικότητας, κρίνεται κατ’ αρχήν απαραίτητη η συνοπτική χρονική αποτύπωση των κυριότερων σταθμών της έντασης.
Εισβολή και κατοχή της Κύπρου, παράνομες σεισμογραφικές έρευνες στην ελληνική υφαλοκρηπίδα στο Βόρειο Αιγαίο (1976, 1987)κρίση στα Ίμια (1996)και ‘’γκριζάρισμα’’ ελληνικών νησιών στο Ανατολικό Αιγαίο, εκλογή του πρόεδρου Ρ.Τ. Ερντογάν, (2002) εγκαθίδρυση ισλαμοεθνικιστικής αναθεωρητικής ατζέντας, ισχυροποίηση των ένοπλων δυνάμεων και διόγκωση της πολεμικής βιομηχανίας,κατάρτιση επεκτατικών στρατηγικών σχεδίων στην Ανατολική Μεσόγειο.
Παρά τις αδιάκοπες τουρκικές προκλήσεις και παραβιάσεις στον αέρα και στη θάλασσαστο Αιγαίοκαι διάφορα άλλα επεισόδια για να διατηρεί τη φυσιογνωμία των διεκδικήσεων, δεν υπήρξεκάποια μείζων κρίση επί του πεδίου μεταξύ 1996-2020.
Στα τέλη του 2020, αξιοποιώντας την ανοχή του προέδρου Τραμπ, η Τουρκία επιχείρησε επιβολή στο πεδίο του τουρκολιβυκού μνημονίου και της γαλάζιας πατρίδας με θαλάσσιες έρευνες ανατολικά της Κρήτης.Η Ελλάδα δεν αντέδρασε δυναμικά.
Επί προέδρου Μπάιντεν, η Τουρκία ακολούθησε δρόμο μετριοπάθειας για να ξεμπλοκάρει τους δυτικούς εξοπλισμούς. Δεν πέτυχε.
Η Διακήρυξη των Αθηνών (2023) και τα «ήρεμα νερά» απέφεραν διπλωματικά οφέλη κυρίως στην Τουρκία.Το 2024 -ανενόχλητη από Ελλάδα αλλά και την ΕΕ- εμπόδισετις έρευνες για το καλώδιο GSI στο πλαίσιοεπιβολήςτου τουρκολιβυκού μνημονίου, πράγμα που ξαναεπιχειρείγια τον ίδιο λόγο και στην παρούσα φάση.
Όλες οι παραπάνω τουρκικές αναθεωρητικές-επεκτατικές ενέργειεςβρίσκονται στο δρόμο του νέο-οθωμανικού ηγεμονικού οράματος, που χάραξε από τη δεκαετία του 1980, ο πρόεδροςΤουρκούτΟζάλ: «Ο 21ος αιώνας θα είναι ο αιώνας των Τούρκων από την Αδριατική μέχρι το Σινικό Τείχος».
Η Ελλάδα από την άλλη, βιώνει από το 1974 την πλέον μακρόχρονη ειρηνική και φιλελεύθερη δημοκρατική πορεία της στη νεότερη ιστορία (σ.σ. παρά τις ατέλειες και τα προβλήματα πελατειασμού που συνεχίζουν να την κατατρύχουν).
Στη διαχείριση των κρίσεων μέχρι σήμερα, η χώρα βρέθηκε επανειλημμένα αιφνιδιασμένη και οιαντιδράσεις της αποσπασματικές και αντανακλαστικές, με τοισοζύγιο της αντιπαλότητας μέχρι σήμερα αρνητικό.
Τούτο, υποκρύπτει την έλλειψη διαχρονικά ενός συγκροτημένου και αποτελεσματικούστρατηγικού δόγματος, με όρους προληπτικής αποτρεπτικής ισχύος, απέναντι στις διαρκείς προκλήσεις.
Θεσμική ασυμμετρία ανάμεσα στις δύο χώρες:Η σημασία της.
Μια σοβαρή δομική παράμετρος στην ελληνοτουρκική αντιπαλότητα είναι η θεμελιώδηςαξιακή διαφορά στο πολιτικό σύστημα των δύο χωρών. Συγκεκριμένα:
Η Ελλάδα είναι μια ευρωπαϊκή φιλελεύθερη δημοκρατία που προτάσσει σταθερά το Διεθνές Δίκαιο.
Η Τουρκία λειτουργεί ως μια αυταρχική, στρατιωτικά ισχυρότερη δύναμη που εφαρμόζει ένα αναθεωρητικό και επεκτατικό δόγμα, κυρίως με στρατιωτικά μέσα.
Αυτή η διαφορετικότητα συνιστά μια έντονη θεσμική και λειτουργική ασυμμετρία ανάμεσα στις δύο χώρες.
Μπορεί άραγε να εκτιμηθεί η εξέλιξη αυτής της αντιπαράθεσης;
Κλειδί για την ερμηνεία ασύμμετρων αντιπαραθέσεων στην ιστορία, (όπως η ελληνοτουρκική) παρέχειμε εξαιρετικά πειστικά στοιχεία η κλασσική Σχολή του Ρεαλισμού στις διεθνείς σχέσεις. Μέσα από το έργο κορυφαίων στοχαστών-ερευνητών της όπως οι: ΡεϊμόνΑρόν,Γάλλος (RaymondAron 1905-1983), Χανς Μορκεντάου,Γερμανο-Αμερικανός (HansMorgenthau, 1904–1980) και Τζον Μιρσχάιμερ,Αμερικανός (JohnMearsheimer, 1947- ) ο ρεαλισμός αποκαλύπτει όχι μόνο τα βαθύτερα, «αφανή» αίτια των κρίσεων, αλλά προσδιορίζει και με μεγάλη προσέγγιση και το πλαίσιο της μελλοντικής τους εξέλιξης για τους εμπλεκόμενους.
Η ανάλυση του ΡεϊμόνΑρόν, όπως διατυπώνεται στο εμβληματικό βιβλίο του, (Paixetguerreentrelesnations, 1962), εισάγει τη θεμελιώδη έννοια, ότι η σύγκρουση ανάμεσα σε κράτη γίνεται δομική και είναι εξαιρετικά δύσκολο να επιλυθεί, όταν αυτά διέπονται από ριζικά διαφορετικές πολιτικές αντιλήψεις για τη νομιμότητα. Τα αποκαλεί ετερογενή συστήματα.
Αυτή η «ετερογένεια», κατά τον Αρόν, καθιστά το συμβιβασμό αδύνατο. Ο ίδιος επισημαίνει ότι οι διαρκείς υποχωρήσεις και οι κατευνασμοί απέναντι σε μια δύναμη αναθεωρητική -επεκτατική δεν μπορεί να φέρνει ειρήνη, αλλά οδηγεί σε περαιτέρω κλιμάκωση εξαρτώμενη από τον εκάστοτε συσχετισμό στρατιωτικής ισχύος.
Ανάλογα, κατά τον Χανς Μορκεντάου (Βιβλίο, PoliticsAmong Nations: The Struggle for Power and Peace,1948), η υποχωρητικότητα έναντι του αναθεωρητισμού το πιθανότερο είναι να ανοίξει τον δρόμο για μείζονα σύγκρουση, ενώ σύμφωνα με τον Τζον Μιρσχάιμερ, η ισχυρότερη χώρα ωθείται νομοτελειακά στο να επιδιώκει την ηγεμόνευση στην περιοχή, εκμεταλλευόμενη το ‘’αναρχικό’’ διεθνές περιβάλλον, (εικόνα που αντιστοιχείστην Τουρκία). (Με τον όρο ‘’αναρχικό περιβάλλον’’, ο Τζον Μιρσχάιμερ στο βιβλίο του The Tragedy of GreatPowerPolitics, 2001, εννοεί ότι δεν υπάρχει διεθνής δύναμη ελέγχου και επιβολής του διεθνούς δικαίου.
Η Ελλάδα, οι θεμελιώδεις αρχές των διεθνών σχέσεων και το εξαγόμενο από έναν ιδιότυπο ‘’Αλγόριθμο της ιστορίας’’.
Είναι προφανές ότι από το 1974 μέχρι σήμερα η Ελλάδα παράβλεψε τις θέσεις όχι μόνο των παραπάνω στοχαστών-αναλυτών αλλά και του Θουκυδίδη (διάλογος Μηλίων) και συγκεκριμένα: Η ιστορική συνέχεια και η αιτιοκρατία είναι θεμελιώδης αρχή στις διεθνείς σχέσεις και, το παρελθόν προδιαγράφει το παρόν και το παρόν προκαθορίζει σε μεγάλο βαθμό το μέλλον στο διεθνές σύστημα.
Οι παραπάνω ιστορικά επιβεβαιωμένες θέσεις των κλασικών του ρεαλισμού, δεν φαίνεται -δυστυχώς- να κωδικοποιήθηκαν ως ‘’πακέτο’’ δεδομένων, που μέσα από ανάλυση και αξιολόγησή θα προκύπταν χρήσιμες εκτιμήσεις για χάραξη άξονα στρατηγικής χειρισμών της αντιπαράθεσης.
Η εξέλιξη των συγκρούσεων δεν μπορεί να είναι μαθηματικά απόλυτα γραμμική. Όμως η Ελλάδαμαζί με τις παραπάνω θεμελιώδεις αρχές είχε να συνδυάσει επί πλέον καιτη σημαντική εμπειρία επιτυχούς αντιμετώπισης τουρκικής προσπάθειας δυοπαράνομων ερευνώνστο Β. Αιγαίο, που αποτράπηκαν με δυναμική στρατιωτική αντίδραση των πρωθυπουργών Κωνσταντίνου Καραμανλή (1976) και Ανδρέα Παπανδρέου (1987).
Είναι βέβαιο ότι αν η Ελλάδα τροφοδοτούσε με το σύνολο των παραπάνω δεδομένων έναν υποθετικό «Αλγόριθμο της Ιστορίας» (με τη διασταλτική έννοια του όρου),το ‘’εξαγόμενο’’ θα επιβεβαίωνε ότι οι θέσεις των κλασσικών του ρεαλισμού ‘’φωτογραφίζουν’’ μια δυσοίωνη πορεία της ελληνοτουρκικής διαμάχης. Η επιβεβαίωση θα καταδείκνυε -και το ουσιαστικότερο- την επιτακτική ανάγκη να διαθέσει η χώρα το πολιτικό και οικονομικό κεφάλαιο για να θωρακιστεί απέναντι σε νομοτελειακά αναπόφευκτες κρίσεις.
Αντίθετα, η χώρα εγκλωβίστηκε σε μια πορεία παθητικότητας και αυτοπεριορισμού των κυριαρχικών της δικαιωμάτων, όπως αποδείχθηκε στην κρίση των Ιμίων, στη μη επέκταση στα 12 μίλια, κ.α. Χωρίς συγκροτημένο στρατηγικό σχέδιο, η χώρα κατέληξε να στηρίζεται στον -κατά τον Μιρσχάιμερ- ‘‘ΥπεράκτιοΕξισορροπητή’’ δηλ. στις ΗΠΑ(των …ίσων αποστάσεων) για πυροσβεστικές παρεμβάσεις, οι οποίες πάγωναν μεν τις κρίσεις,αλλά ταυτόχρονα υποχρέωναν την Ελλάδα σεσυμβιβασμούςσε βάρος των δικαιωμάτων της, ως παραχώρηση από τους ίδιους προς στην Τουρκία, για ‘’να μη χαθεί για τη Δύση’’.
Από την πλευρά της η Τουρκία προχωρούσε ανεμπόδιστα στην αναθεωρητική-επεκτατική στρατηγική της,σύμφωνα με τις προβλέψεις (by the book) τωνκλασσικών της Σχολής του Ρεαλισμού.
Η ισχυροποιημένη Ελλάδα. Τα ‘’τουρκικά δικαιώματα’’.Οι σύμμαχοι.
Από το 2010, η Τουρκία ενθαρρυμένη από την εμφανή απουσία ισχυρής ελληνικής αποτροπής ως αντίβαρο, κλιμάκωσε τις διεκδικήσεις ακόμη περισσότερο λόγω και της ανακάλυψης ενεργειακών κοιτασμάτων στην Ανατολική Μεσόγειο. Κοιτάσματα, που προσέλκυσαν και ισχυρό Δυτικό ενδιαφέρον, οδηγώντας στη δημιουργία άξονα σταθερότητας και ασφάλειας με Ελλάδα, Κύπρο και Ισραήλ με αμερικανική στήριξη(3+1) αφήνοντας εκτός την Τουρκία. (σημείωση: Στις 17-18/4/2019 είχα δημοσιεύσει στον ηλεκτρ. κόμβο Μεταρρύθμιση, στην εφημερ. ‘’Χανιώτικα Νέα’’ και στον ιστότοπό μου (www.aksiokratia.gr) άρθρο με ιδιαίτερη επισήμανση ότι η Δύση δεν θέλει μεν την Τουρκία να εξουσιάζει στην περιοχή αλλά το ελληνικό πρόβλημα ασφάλειας, παραμένει".
Απόψεις περί «τουρκικών δικαιωμάτων» στο Αιγαίο, είτε «δεν πρέπει να είμαστε μοναχοφάηδες», έχουν διατυπωθεί από επίσημα χείλη στην Ελλάδα. Ωστόσο, όσοι τις υποστηρίζουν δεν τεκμηρίωσαν με ποιο τρόπο η ελληνοτουρκική αντιπαλότητα θα αποτελέσει μοναδική εξαίρεση στηνιστορία,όπου οι υποχωρήσεις μιας στρατιωτικά ασθενέστερης χώρας (Ελλάδας) θα «εξημερώσουν» τον αναθεωρητικό μαξιμαλισμό μιαςισχυρότερης αυταρχικής χώρας (Τουρκίας). Η ανεδαφικότητα αυτής της αντίληψηςεπιβεβαιώνεται συνεχώς στην πράξη.
Από το 2019 και μετάπου η Τουρκία άρχισε τον «πόλεμο των χαρτών» (γαλάζια πατρίδα και τουρκολυβικό μνημόνιο)η Ελλάδα άρχισε -επί τέλους-να αντιδρά. Τα μαχητικά F-16 Viper, Rafale, οιφρεγάτεςBelharra και άλλος οπλισμός, μαζί με τις αμυντικές συμφωνίες με ΗΠΑ (MDCA), Γαλλία και Ισραήλπου προωθήθηκαν βέβαια και από τους ίδιους, ενίσχυσαν σημαντικά τη διπλωματική και αποτρεπτική ισχύτης χώρας.
Ωστόσο, χάριν εθνικής αυτογνωσίας, απαιτείται μια ψύχραιμη αποτίμηση: ποιες από τις ελληνικές υποχωρήσεις αποτέλεσαν ή θα αποτελέσουν στρατηγικούς ελιγμούς προς κέρδος χρόνου για ισχυροποίηση της αποτροπής και ποιες …όχι. (θέμα ξεχωριστής ανάλυσης).
Σε ότι αφορά στους συμμάχους, οι ΗΠΑ και η ΕΕ ασκούν απέναντι στην Τουρκία πολιτική ελεγχόμενης ‘’ανάσχεσης’’, αποφεύγοντας τη ρήξη, παρά το ότι δέχονται ότι παραβιάζει το διεθνές δίκαιο. Από τον κανόνα δεν ξεφεύγουν ούτε η Γαλλία - ΕΕ όπως κάνουν και στην εν εξελίξει στήριξη στο έργο της ηλεκτρικής διασύνδεσης (GSI).
Μέσα σε αυτό το ρευστό γεωπολιτικό περιβάλλον, το ‘’πακέτο’’ δεδομένων του ‘’Αλγόριθμου της Ιστορίας’’ που προαναφέρθηκε, παραμένει δυναμικό και υπαγορεύει τηνεπιτακτική ανάγκη προσαρμογής των πολιτικών χειρισμών στη ‘’σκληρή’’γεωπολιτική πραγματικότηταπου καθοριστικό ρόλο παίζουν οι ισορροπίες ισχύος.
Επίλογος
Οι εξοπλισμοί και οι συμμαχίες αποτελούν αναγκαία συνθήκη μεν, όχι και πλήρως ικανή για την αποτροπή. Κορυφαίος πολλαπλασιαστής ισχύος απέναντι σε αντίπαλους αλλά και συμμάχους, είναι η διαρκής προβολή αποφασιστικότητας και ετοιμότητας λαού και πολιτικού συστήματος. Παράγων, που έχει πολύ δρόμο μπροστά ακόμη για τη χώρα μας.
Η απάντηση στο αρχικό ερώτημα για τις προοπτικές αμοιβαία αποδεκτής λύσης παραμένει επί του παρόντος, μια γεωπολιτική εξίσωση χωρίς λύση. Κατά συνέπεια, η διατήρηση επαρκούς διπλωματικής και στρατιωτικής ισχύος, με την έννοια της διαρκούς τήρησης αποτρεπτικής ικανότητας, υπολογίσιμης από την Τουρκία, είναι υπαρξιακός νόμος για την επιβίωση της χώρας (χωρίς ένα είδος Φινλαδοποίησης) αλλά και βασική προϋπόθεση για την όποια ενδεχόμενη μελλοντική επιδίωξη έντιμου συμβιβασμού.
Υ.Γ Σε μια αρχική διερεύνησή, για θέσεις άλλων στοχαστών αναλυτών, των διεθνών συγκρούσεων όπως π.χ. φιλελεύθερων ιδεαλιστών (Ιμ. Καντ), φιλελεύθερων διεθνιστών (Φρ. Φουκουγιάμα),δεν μπόρεσα να εντοπίσω αναλύσειςπου να ταιριάζουνστην περίπτωση αντιπαλότητας όπως Ελλάδα - Τουρκία.