Η εξέγερση του Πολυτεχνείου και οι επικαλούμενοι κληρονόμοι της

Γιάννης Χοχλακάκης 16 Νοε 2026

Πενήντα τρία χρόνια από τον Νοέμβριο του 1973 και το Πολυτεχνείο εξακολουθεί να καταλαμβάνει μια ιδιαίτερη θέση στην ελληνική πολιτική αντιπαράθεση. Όχι μόνο ως κορυφαία στιγμή του αντιδικτατορικού αγώνα, αλλά και ως διαρκής αναφορά για όσους αναζητούν στο παρελθόν πολιτική νομιμοποίηση. Στο μεταξύ, η Ελλάδα άλλαξε, η κοινωνία προχώρησε, οι προτεραιότητες μετατοπίστηκαν. Ένα μέρος της πολιτικής μας ζωής, ωστόσο, εξακολουθεί να αναπαράγει τις διαιρέσεις της πρώτης μεταπολιτευτικής περιόδου, σαν να παραμένουν αναλλοίωτοι οι όροι της πολιτικής σύγκρουσης.

Η εξέγερση του Πολυτεχνείου αμφισβήτησε ευθέως το καθεστώς της στρατιωτικής δικτατορίας. Υπήρξε μια πράξη αντίστασης με σαφές δημοκρατικό περιεχόμενο, σε μια εποχή όπου η ελευθερία και τα πολιτικά δικαιώματα είχαν καταλυθεί. Αυτή είναι η ιστορική της σημασία και εκεί βρίσκεται η διαχρονική της αξία. Το ζήτημα αρχίζει από τη στιγμή που η μνήμη της εξέγερσης μετατρέπεται σε αντικείμενο πολιτικής ιδιοκτησίας.

Στη μεταπολιτευτική Ελλάδα διαμορφώθηκε σταδιακά μια ιδιότυπη σχέση ανάμεσα στην αντιδικτατορική δράση και στην πολιτική νομιμοποίηση. Για ορισμένους, η συμμετοχή στους αγώνες εκείνης της περιόδου απέκτησε σχεδόν ισόβια ισχύ ως πιστοποιητικό δημοκρατικής αυθεντίας. Η επίκληση του Πολυτεχνείου λειτούργησε κατά καιρούς ως υποκατάστατο πολιτικών επιχειρημάτων, ενώ η ιστορική παρακαταθήκη του εντάχθηκε σε κομματικές σκοπιμότητες που ελάχιστη σχέση είχαν με το αρχικό περιεχόμενο της εξέγερσης.

Από αυτή τη νοοτροπία προέκυψε και μια ευρύτερη στρέβλωση. Η καταγγελία απέκτησε συχνά μεγαλύτερο πολιτικό κύρος από τη μεταρρύθμιση, η ιδεολογική καθαρότητα από τον δημοκρατικό συμβιβασμό και η επαναστατική φρασεολογία από την ευθύνη της διακυβέρνησης. Ένα μέρος της Αριστεράς επένδυσε ιδιαίτερα σε αυτή την αντίληψη, αντιμετωπίζοντας την αντιδικτατορική κληρονομιά ως προνομιακό στοιχείο της πολιτικής του ταυτότητας. Η δημοκρατία, όμως, αποτελεί κοινή κατάκτηση και η υπεράσπισή της κρίνεται διαρκώς στην πράξη.

Αυτό ασφαλώς αποτελεί μία μόνο πλευρά της Μεταπολίτευσης. Η άλλη είναι η δημοκρατική ομαλότητα, η ευρωπαϊκή ένταξη, η διεύρυνση των ελευθεριών και η θεσμική πρόοδος της χώρας. Κατακτήσεις που άλλαξαν ουσιαστικά την ελληνική κοινωνία και διαμόρφωσαν μια πραγματικότητα πολύ διαφορετική από εκείνη του 1973. Η αναγνώρισή τους, βέβαια, συνυπάρχει με την ανάγκη αυστηρής κριτικής στις αδυναμίες της σημερινής δημοκρατίας.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται και μια σύγχρονη πολιτική αντίφαση. Με χαρακτηριστική ευκολία επιστρατεύονται οι όροι «φασισμός» και «αυταρχισμός» για να περιγράψουν σχεδόν κάθε κυβερνητική επιλογή ή πολιτική σύγκρουση. Οι έννοιες χάνουν έτσι το ιστορικό τους βάρος. Ακόμη χειρότερα, η σοβαρή κριτική στην εξουσία, στις θεσμικές αστοχίες και στις κυβερνητικές ευθύνες συχνά υποχωρεί μπροστά στην ευκολία του συνθήματος. Και όταν όλα παρουσιάζονται ως απειλή για τη δημοκρατία, γίνεται δυσκολότερο να αναγνωρίσουμε τις πραγματικές απειλές.

Το Πολυτεχνείο, άλλωστε, χρειάζεται ιστορική γνώση και πολιτική αυτογνωσία, ιδιαίτερα σήμερα που ο αυταρχισμός επανέρχεται σε διαφορετικές μορφές, ο λαϊκισμός δοκιμάζει την αντοχή των θεσμών και η Ευρώπη αντιμετωπίζει σοβαρές προκλήσεις ασφάλειας και δημοκρατικής συνοχής. Η υπεράσπιση των ελευθεριών απαιτεί πλέον συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές, ισχυρούς θεσμούς, λογοδοσία και μεταρρυθμιστική τόλμη.

Πενήντα τρία χρόνια μετά, το ουσιαστικό ερώτημα αφορά λιγότερο το ποιος επικαλείται συχνότερα το Πολυτεχνείο και περισσότερο το ποιος κατανοεί τις ανάγκες της σημερινής δημοκρατίας. Οι ιστορικοί αγώνες αξίζουν τον σεβασμό μας. Προσφέρουν γνώση, παραδείγματα και πολύτιμα πολιτικά διδάγματα. Η ιστορική παρακαταθήκη αποκτά πολιτική αξία μέσα από τη συνέπεια στο παρόν και την ευθύνη για το μέλλον, αντί να λειτουργεί ως ισόβιο πιστοποιητικό δημοκρατικής αυθεντίας.

Το Πολυτεχνείο ανήκει σε όσους αγωνίστηκαν, στη συλλογική μνήμη και στην Ιστορία. Οι σημερινές γενιές έχουν τη δική τους ευθύνη, να υπερασπιστούν όσα κατακτήθηκαν και να αντιμετωπίσουν όσα απειλούν τη δημοκρατία στο παρόν. Γιατί το πραγματικό πολιτικό βάρος μιας ιστορικής εξέγερσης μετριέται και από το μέλλον που μας βοηθά να οικοδομήσουμε, πέρα από τα παράσημα που κάποιοι επιμένουν να διεκδικούν στο όνομά της.