Η μνήμη του Νοέμβρη του 1973 μάς καλεί, ως χώρα και κοινωνία των πολιτών, σε εγρήγορση για τη Δημοκρατία που κατακτήσαμε στη Μεταπολίτευση.
Σήμερα, καθώς ο τραμπισμός και η ευρωπαϊκή ακροδεξιά κερδίζουν έδαφος, η προστασία της περνά και από τον έλεγχο της οικονομικής ισχύος. Η συγκέντρωση πλούτου και κρίσιμων ψηφιακών υπηρεσιών σε λίγους ομίλους επηρεάζει τις δυνατότητες πολιτών και κρατών να αποφασίζουν για τη ζωή τους. Η πληροφορική και η τεχνητή νοημοσύνη μπορούν να βελτιώσουν την καθημερινότητα, με ρυθμίσεις που κατανέμουν τα οφέλη και εξασφαλίζουν δημόσια λογοδοσία. Αυτό το κριτήριο χρειάζεται και στη συζήτηση για τις νέες ψηφιακές επενδύσεις στην Ελλάδα.
Κάθε φορά που ανοίγουμε έναν ιατρικό φάκελο ή κάνουμε μια ηλεκτρονική πληρωμή, κάπου λειτουργούν υπολογιστές που επεξεργάζονται δεδομένα. Τα κέντρα δεδομένων είναι τα «κέντρα εφοδιαστικής» της ψηφιακής οικονομίας. Στεγάζουν τους υπολογιστές, τα δίκτυα και τα συστήματα τροφοδοσίας και ψύξης. Το υπολογιστικό νέφος, ή cloud, είναι ο τρόπος με τον οποίο αποκτούμε πρόσβαση μέσω δικτύου σε υπολογιστική ισχύ, αποθήκευση και έτοιμες υπηρεσίες. Το λογισμικό περιλαμβάνει τις εφαρμογές που χρησιμοποιούμε και τα εργαλεία που τις στηρίζουν. Μια ελληνική εταιρεία μπορεί να αναπτύσσει λογισμικό, να το λειτουργεί στο cloud ξένου παρόχου και να εξυπηρετεί πελάτες σε πολλές χώρες. Σε καθεμία από αυτές τις δραστηριότητες, η αξία και ο έλεγχος κατανέμονται διαφορετικά.
Κέντρα δεδομένων: τι φιλοξενούμε και με ποιους όρους
Η γεωγραφική θέση και οι διεθνείς διασυνδέσεις της Ελλάδας δίνουν δυνατότητες περιφερειακού κόμβου, όπως επισημαίνει ο Τάσος Κούτλας στο NEWS 24/7. Κάθε μεγάλη μονάδα δεσμεύει ισχύ σε συγκεκριμένο σημείο του δικτύου. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας εκτιμά ότι η παγκόσμια κατανάλωση ηλεκτρισμού των κέντρων δεδομένων θα αυξηθεί από 485 τεραβατώρες το 2025 σε περίπου 950 το 2030. Για την Ελλάδα, το ερώτημα είναι πόση δυναμικότητα χρειαζόμαστε, πού χωρά και τι αποδίδει στην οικονομία και στις τοπικές κοινωνίες.
Στην Αττική ίσως να αξίζει να εξεταστεί προσωρινή αναστολή της έγκρισης νέων μεγάλων μονάδων ώσπου να εκτιμηθούν δημόσια οι σωρευτικές επιπτώσεις των εγκεκριμένων και σχεδιαζόμενων έργων. Όπου έχει εξαντληθεί η αντοχή των δικτύων ή των υδατικών πόρων, ο αποκλεισμός νέων μεγάλων μονάδων πρέπει να γίνει κανόνας. Τα ίδια κριτήρια χρειάζονται και στην περιφέρεια. Ο ν. 5069/2023 ρυθμίζει τις χρήσεις γης και τη γνωστοποίηση λειτουργίας. Ο χωροταξικός σχεδιασμός πρέπει, επιπλέον, να δείχνει πόσο ρεύμα περισσεύει στην αιχμή και πόσο νερό είναι διαθέσιμο σε ξηρασία.
Ο Παναγιώτης Κρανιδιώτης,σε αναρτήσεις στο faceBook, θέτει το πρακτικό ερώτημα. Ποιος περιορίζει την κατανάλωσή του όταν οι πόροι δεν επαρκούν; Οι όροι σύνδεσης μπορούν να προβλέπουν μείωση του ευέλικτου φορτίου στις ώρες πίεσης, με προστασία των κρίσιμων λειτουργιών. Το κόστος των πρόσθετων έργων δικτύου πρέπει να κατανέμεται διαφανώς, ώστε η επιβάρυνση που προκαλεί η επένδυση να μη μετακυλίεται αδιακρίτως στους καταναλωτές. Σε συνθήκες λειψυδρίας προέχει η ύδρευση, με δεσμευτικά όρια κατανάλωσης. Η ευρωπαϊκή Οδηγία για την ενεργειακή απόδοση προβλέπει αναφορά δεικτών από τα 500 κιλοβάτ ισχύος εξοπλισμού πληροφορικής και, για μονάδες άνω του 1 μεγαβάτ συνολικής ονομαστικής ενεργειακής εισόδου, ανάκτηση θερμότητας όπου είναι τεχνικά και οικονομικά εφικτή. Η υπό συζήτηση πρόταση CADA για ζώνες επιτάχυνσης κάνει τον ελληνικό σχεδιασμό πιο επείγοντα.
Cloud: ποιος έχει τον έλεγχο όταν πέσει η υπηρεσία
Η διακοπή του Outlook και του Teams τον Νοέμβριο έδειξε πόσες λειτουργίες μπορούν να επηρεαστούν ταυτόχρονα όταν στηρίζονται στον ίδιο πάροχο. Ο Αχιλλέας Χεκίμογλου, στην AthensVoice, θέτει το επόμενο ερώτημα. Πόσο έτοιμοι είμαστε αν πάψει να λειτουργεί και η εφεδρεία; Δύο κέντρα σε διαφορετικές πόλεις μπορούν να εξαρτώνται από το ίδιο σύστημα σύνδεσης χρηστών. Η εγκατάσταση διακομιστών στην Ελλάδα μπορεί να εξυπηρετεί τη διαθεσιμότητα και την ταχύτητα μιας υπηρεσίας. Ο ουσιαστικός έλεγχος κρίνεται επίσης από το ποιος διαχειρίζεται την πρόσβαση και αν η υπηρεσία μπορεί να μεταφερθεί ή να συνεχιστεί ανεξάρτητα.
Στις 17 Νοεμβρίου, η NSA ανακοίνωσε δυσλειτουργία κατά την προγραμματισμένη συντήρηση, με τις κρίσιμες δυνατότητές της σε λειτουργία. Η Apple απέδωσε διακοπές σε εσωτερική ενημέρωση. Για το Gmail υπήρχαν αναφορές χρηστών, ενώ η Google δήλωνε ότι δεν έβλεπε γενικευμένη διακοπή. Η Equinor επιβεβαίωσε κυβερνοεπίθεση σε πληροφοριακά συστήματα, με την παραγωγή πετρελαίου και αερίου ανεπηρέαστη. Αυτή η δυνατότητα συνέχισης της παραγωγής δείχνει τι πρέπει να ζητάμε στη χώρα μας και από και για τις δικές μας κρίσιμες υποδομές.
Σύμφωνα με το Solomon, τον Ιανουάριο του 2024 φιλοξενούνταν στο Azure της Microsoft 390 έργα δημόσιων φορέων και 310 σε κρατικές υποδομές. Το υπουργείο αναφέρει ότι χρησιμοποιεί περισσότερους παρόχους, χωρίς να γνωστοποιεί στο ρεπορτάζ τη σημερινή κατανομή. Η καθυστέρηση στις μελέτες ταξινόμησης των δεδομένων του κυβερνητικού νέφους, που επίσης καταγράφει το Solomon, έχει πρακτική σημασία. Η ευαισθησία των δεδομένων και η κρισιμότητα κάθε υπηρεσίας πρέπει να καθορίζουν ποιος έχει πρόσβαση, ποιος ελέγχει τα κλειδιά κρυπτογράφησης και τι χρειάζεται να λειτουργεί ακόμη και σε διακοπή.
Ο GDPR, ο ευρωπαϊκός Κανονισμός για τα Δεδομένα και ο ν. 5160/2024 για την κυβερνοασφάλεια δίνουν μέρος του πλαισίου. Στις κρίσιμες δημόσιες συμβάσεις χρειάζονται ανοιχτά πρότυπα, δεσμευτικός χρόνος επαναφοράς και δοκιμές μετάβασης σε ανεξάρτητη εφεδρεία, με εκπαιδευμένο προσωπικό. Ένα νοσοκομείο πρέπει να μπορεί να ανακτήσει κρίσιμα στοιχεία ασθενών ακόμη κι αν πέσει το κύριο σύστημα σύνδεσης. Ο πολίτης πρέπει να έχει εναλλακτικό τρόπο εξυπηρέτησης όσο διαρκεί η βλάβη.
Λογισμικό: τι μπορούμε να παράγουμε στην Ελλάδα
Η Πολιτεία μπορεί να συνεπενδύει επιλεκτικά όπου η αγορά αφήνει ακάλυπτη τεκμηριωμένη ανάγκη, όπως μια ανεξάρτητη εφεδρεία ή κοινή υπολογιστική υποδομή. Το δημόσιο κεφάλαιο πρέπει να εξασφαλίζει δικαιώματα πρόσβασης και ελέγχου ανάλογα με τον σκοπό της επένδυσης, με διαφανή επιλογή εταίρων και τήρηση των κανόνων ανταγωνισμού και κρατικών ενισχύσεων. Η πρόσβαση πανεπιστημίων, ερευνητών και μικρομεσαίων στην υπολογιστική ισχύ μπορεί να οργανωθεί με ανοιχτές προσκλήσεις και κοινές ευρωπαϊκές υποδομές. Οι προτροπές ερευνητών, μεταξύ αυτών του Θεόδωρου Καρούνου, για τα “Ανοικτά Λογισμικά”και τις“Ανοιχτές Τεχνολογίες”και τη συμβολή τους,δεν μπορεί πλέον να αγνοούνται.
Η βιομηχανική προτεραιότητα της χώρας πρέπει να είναι ο σχεδιασμός για τη σχετική υποδομή, η οργάνωση της συντήρησής της και να υποστηρίξει δομές παραγωγής και εξαγωγής λογισμικών.
Στη ναυτιλία και στα λιμάνια, για παράδειγμα, η γνώση που υπάρχει ήδη στην Ελλάδα μπορεί να γίνει εξαγώγιμο προϊόν, από εφαρμογές διαχείρισης στόλου έως εργαλεία συντονισμού της εφοδιαστικής.
Οι δημόσιες προμήθειες μπορούν να δώσουν χώρο σε μικρότερους προμηθευτές με ανοιχτές διεπαφές και χωριστά τμήματα έργων όπου είναι εφικτό. Η επένδυση σε ανοιχτό λογισμικό αποκτά αξία όταν υπάρχουν ομάδες που μπορούν να το συντηρούν και να το εξελίσσουν.
Μια χώρα που θέλει και μπορεί να χωρά με ασφάλεια όλους και παραγωγούς σχετικών υπηρεσιών και χρήστες, πρέπει να κρίνει την ψηφιακή ανάπτυξη και από το αν ο πολίτης εξυπηρετείται σε μια βλάβη, αν μια μικρή επιχείρηση μπορεί να αναπτύξει το δικό της προϊόν και αν μια τοπική κοινωνία έχει λόγο για τους πόρους που διαθέτει.