Ο λόγος του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο στην Πνύκα, με την Ακρόπολη πίσω του, ήταν μια καλοστημένη πράξη συμβολικής διπλωματίας. Η αρχαιότητα κλήθηκε να νομιμοποιήσει μια σύγχρονη ατζέντα: περισσότερη βιομηχανία, περισσότερη τεχνολογική ισχύς, περισσότερες αμυντικές δαπάνες από την Ευρώπη. Θα ήταν λάθος να τον απορρίψουμε ως απλή ρητορεία και εξίσου λάθος να τον παραλάβουμε ως χάρισμα. Είναι πρόσκληση, και οι προσκλήσεις απαντώνται με πολιτική.

Ας ξεκινήσουμε από την ιστορική ακρίβεια, γιατί η αξιοπιστία χτίζεται εκεί. Η Αθήνα μάς έδωσε τη δημοκρατία και τον δημόσιο λόγο, αλλά οι ιδρυτές των ΗΠΑ ήταν συχνά επικριτικοί προς την άμεση αθηναϊκή δημοκρατία, την οποία φοβούνταν ως έδαφος για δημαγωγούς. Οι μελέτες για τη βιβλιογραφία της εποχής τοποθετούν ψηλότερα τον Μοντεσκιέ και τον Λοκ από τον Πλούταρχο, και το πρότυπο των ιδρυτών ήταν περισσότερο η Ρώμη και το μικτό πολίτευμα. Η αρχαία Αθήνα είχε επίσης δουλεία, αποκλεισμό των γυναικών και ιμπεριαλισμό. Η ελληνική σκέψη έφτασε στη Δύση και μέσα από το Βυζάντιο και τον αραβικό κόσμο. Το «δυτικό» αφήγημα είναι πιο σύνθετο απ' όσο το παρουσιάζει μια ομιλία.

Αυτό δεν μειώνει το γεγονός ότι η Ελλάδα έχει μοναδικό συμβολικό κεφάλαιο. Το ερώτημα είναι τι κάνουμε με αυτό. Μια κληρονομιά δεν μεταβιβάζεται με τη γέννηση. Ανανεώνεται μόνο με σύγχρονη δημιουργία. Ο Περικλής δεν έχτισε τον Παρθενώνα με νοσταλγία. Τον έχτισε με όραμα, πολιτικό κεφάλαιο και θεσμούς που επέτρεπαν τα μεγάλα έργα. Αυτά τα τρία ζητούμενα, όραμα, εμπιστοσύνη και θεσμοί, είναι το πραγματικό μέτρο και για τη δική μας εποχή.

Ο Ρούμπιο μίλησε για μια δεκαετία που θα γράψει την ιστορία του επόμενου αιώνα. Πίσω από τη ρητορική υπάρχουν πραγματικά δεδομένα: ο ανταγωνισμός ΗΠΑ–Κίνας, η τεχνητή νοημοσύνη και οι ημιαγωγοί ως πεδία ισχύος, ο πόλεμος στην Ουκρανία, οι ενεργειακές εξαρτήσεις, η δημογραφική γήρανση της Ευρώπης και η πίεση των ΗΠΑ για μεγαλύτερη αναλογία βαρών στο ΝΑΤΟ. Η έκθεση Ντράγκι για την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα κατέγραψε το χάσμα επενδύσεων και καινοτομίας απέναντι σε ΗΠΑ και Κίνα. Η έκθεση Νιινίστο για την ετοιμότητα της Ευρώπης έθεσε το ζήτημα της στρατιωτικής και πολιτικής ετοιμότητας με τον ίδιο επείγοντα τόνο.

Αν η Ευρώπη θεωρείται ότι ζει σε «νάρκη», όπως υπονοεί ο Ρούμπιο, ή ότι έχει ήδη αρχίσει να ξυπνά, είναι αντικείμενο διαφωνίας. Το γεγονός είναι ότι ο ρυθμός της πρέπει να αυξηθεί. 

Τι πρέπει να κάνει η Ευρώπη: 

Πρώτο, να γίνει εταίρος και όχι ακόλουθος. Η «συμμαχία μεγαλύτερη από το άθροισμα των μερών της» προϋποθέτει ότι και οι δύο πλευρές φέρνουν κάτι στο τραπέζι. Η Ευρώπη πρέπει να αυξήσει τις αμυντικές της δυνατότητες, αλλά με κοινές προμήθειες, ενιαία αμυντική βιομηχανία και διαλειτουργικότητα, ώστε να μη γίνει απλός πελάτης αλλότριων προμηθευτών. Η ισχυρότερη ευρωπαϊκή άμυνα ενισχύει το ΝΑΤΟ, δεν το υποκαθιστά.

Δεύτερο, να λύσει το πρόβλημα ανταγωνιστικότητας. Η στρατηγική αυτονομία δεν είναι ρητορικό σχήμα, είναι ενέργεια σε προσιτές τιμές, αγορά κεφαλαίων που χρηματοδοτεί καινοτομία, και ικανότητα σε ημιαγωγούς, υπολογιστική ισχύ και τεχνητή νοημοσύνη. Χωρίς οικονομική βάση, καμία αμυντική φιλοδοξία δεν στέκει.

Τρίτο, να διορθώσει τον μηχανισμό αποφάσεων. Μια Ένωση που απαιτεί ομοφωνία για την εξωτερική πολιτική μένει ένα βήμα πίσω από τα γεγονότα. Η μετάβαση σε ειδική πλειοψηφία σε επιλεγμένα πεδία και η θεσμική προετοιμασία για κάθε διεύρυνση είναι προϋποθέσεις αξιοπιστίας.

Τέταρτο, να μιλά με μία φωνή σε εμπόριο και τεχνολογία. Οι διαφορές ΗΠΑ–ΕΕ σε δασμούς, ρυθμίσεις ψηφιακής οικονομίας, Κίνα και Μέση Ανατολή είναι πραγματικές. Μια ενωμένη Ευρώπη διαπραγματεύεται καλύτερα από είκοσι επτά ξεχωριστές.

Πέμπτο, να μην ξεχνά ότι η δύναμη χρειάζεται συναίνεση. Η αύξηση των αμυντικών δαπανών θα ζητήσει θυσίες από πολίτες που ήδη πιέζονται. Ο Περικλής έπειθε μια συνέλευση, δεν την παράκαμπτε. Οι ηγεσίες που θα ζητήσουν αυτά τα βάρη οφείλουν να εξηγήσουν τον λόγο και να διασφαλίσουν ότι η κοινωνική συνοχή δεν θυσιάζεται στον βωμό της ισχύος.

Ο χαρακτηρισμός για την Ελλάδα ως «υπόδειγμα συμμάχου» είναι κεφάλαιο που φθείρεται αν δεν μετατραπεί σε απτά οφέλη. Η Ελλάδα δαπανά για την άμυνα ένα από τα υψηλότερα ποσοστά ΑΕΠ στο ΝΑΤΟ, έχει ενισχύσει τη στρατηγική της θέση (Σούδα, Αλεξανδρούπολη, ενεργειακοί διάδρομοι, 3+1 στην Ανατολική Μεσόγειο) και έχει αποκαταστήσει την πιστοληπτική της αξιοπιστία μετά την κρίση. Αυτό είναι πραγματικό κεφάλαιο. Η ερώτηση είναι πώς θα το εξαργυρώσει χωρίς να χάσει την αυτονομία της:

Πρώτον με συγκεκριμένες συμφωνίες αντί για συμβολισμούς. Η ρητορική δεν υποκαθιστά δεσμεύσεις. Η Ελλάδα πρέπει να μετατρέψει την ευνοϊκή ατμόσφαιρα σε γραπτά: επενδύσεις σε ενέργεια, λιμάνια, τεχνολογία και κέντρα δεδομένων, μεταφορά τεχνογνωσίας στην αμυντική βιομηχανία, και σαφείς θέσεις των συμμάχων για το διεθνές δίκαιο και το δίκαιο της θάλασσας στην περιοχή.

Δεύτερο με εσωτερική αξιοπιστία. Ένας σύμμαχος είναι τόσο ισχυρός όσο η σταθερότητά του. Δημοσιονομική πειθαρχία, ταχύτερη δικαιοσύνη, αποτελεσματικό κράτος και ανεξάρτητοι θεσμοί δεν είναι εσωτερικά ζητήματα, είναι εξωτερική πολιτική. Η σύγκριση με την Αθήνα του Περικλή θα κριθεί εκεί, και όχι στους πανηγυρικούς.

Τρίτον με ισορροπία και πολλαπλές σχέσεις. Η στενή σχέση με τις ΗΠΑ δεν πρέπει να γίνει μονοδιάστατη εξάρτηση. Η Ελλάδα χρειάζεται ενεργό ρόλο μέσα στην ΕΕ, γερές σχέσεις με Γαλλία και Γερμανία, συνεργασίες με χώρες της περιοχής και διατήρηση διαύλων με γείτονες. 

Τέταρτον με πολιτιστική και ακαδημαϊκή διπλωματία. Η ομογένεια και οι οργανώσεις της, τα πανεπιστήμια, τα μουσεία και οι ερευνητικοί φορείς μπορούν να κάνουν το αφήγημα της κοινής κληρονομιάς πραγματικό δίκτυο συνεργασιών. Ο πολιτισμός είναι ισχύς μόνο όταν συνοδεύεται από παρουσία και θεσμούς.

Πέμπτο με επένδυση στο ανθρώπινο κεφάλαιο. Η πιο σοβαρή απάντηση στο «είμαστε αντάξιοι;» είναι να κρατήσουμε και να προσελκύσουμε ταλέντα: παιδεία, έρευνα, νεοφυείς επιχειρήσεις, δημογραφική πολιτική. Μια χώρα που χάνει τους νέους της δεν μπορεί να χτίσει Παρθενώνες.

Η αμερικανική εξωτερική πολιτική κινείται κυρίως με γεωστρατηγικά και οικονομικά κριτήρια. Η ιστορία των ελληνοαμερικανικών σχέσεων έχει δείξει ότι οι περίοδοι θερμότητας μπορούν να διαδεχθούν περιόδους δυσπιστίας. Ο «δυτικός κόσμος» δεν είναι μονολιθικός και η ενότητά του δοκιμάζεται από εμπορικές και πολιτικές διαφορές. Και ο όρος «παρακμή» μπορεί να λειτουργεί ως ρητορικό εργαλείο όσο και ως διάγνωση. Η σωστή στάση είναι η προσεκτική αισιοδοξία. Να αξιοποιούμε τη στιγμή, χωρίς να βασιζόμαστε σε αυτήν.

Η ομιλία τελείωσε. Οι αποφάσεις όχι. Η Ευρώπη έχει δύο επιλογές: να παράγει ασφάλεια, τεχνολογία και ενέργεια, ή να τις αγοράζει από άλλους και να δέχεται τους όρους τους. Η πρώτη επιλογή κοστίζει χρήματα, χρόνο και πολιτικό θάρρος. Η δεύτερη κοστίζει την ανεξαρτησία.

Η Ελλάδα έχει επίσης δύο επιλογές. Μπορεί να μείνει ευχαριστημένη με έναν χαρακτηρισμό, ή να τον μετατρέψει σε επενδύσεις, συμφωνίες ασφάλειας, ισχυρούς θεσμούς και ταχύτερη δικαιοσύνη. Ο χαρακτηρισμός «υπόδειγμα συμμάχου» δεν αξίζει τίποτα αν δεν συνοδεύεται από αποτελέσματα.

Οι αρχαίοι Έλληνες δεν περίμεναν να τους αναγνωρίσει κανείς. Αποφάσισαν, δαπάνησαν, έχτισαν και ανέλαβαν το ρίσκο. Αυτό είναι το μάθημα.

Η επόμενη δεκαετία θα κριθεί από όσα θα γίνουν μέσα της. Όχι από όσα θα ειπωθούν.

Ο Παρθενώνας δεν θα απαντήσει σε κανέναν υπουργό. Οι ρήτορες φεύγουν, οι αυτοκρατορίες έρχονται και παρέρχονται. Αυτό που μένει είναι η ερώτηση που τα ερείπια θέτουν σε κάθε γενιά: τι θα χτίσετε εσείς; Όχι τι κληρονομήσατε, αλλά τι θα αφήσετε. Η αρχαία Αθήνα δεν έγινε σύμβολο επειδή είχε ένδοξους προγόνους. Έγινε σύμβολο επειδή, σε μια στιγμή κινδύνου, μετά την καταστροφή και τις στάχτες, αποφάσισε να χτίσει. Αυτή είναι η στιγμή μας. 

Καθημερινή «Από την αρχαία Ελλάδα στο «σημείο καμπής» της Δύσης», Ομιλία του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο στην Πνύκα. 

Hamilton, A., Madison, J., Jay, J., The Federalist Papers.

Plutarch, Parallel Lives (Βίοι Παράλληλοι).

Richard, C. J., The Founders and the Classics: Greece, Rome, and the American Enlightenment, Harvard University Press.

Gutas, D., Greek Thought, Arabic Culture, Routledge.

Draghi, M., The future of European competitiveness, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Σεπτέμβριος 2024.

Niinistö, S., Safer Together: Strengthening Europe's Civilian and Military Preparedness and Readiness, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Οκτώβριος 2024.

Ευρωπαϊκή Επιτροπή, White Paper for European Defence – Readiness 2030, Μάρτιος 2025.

NATO, δηλώσεις και δεσμεύσεις για τις αμυντικές δαπάνες, Σύνοδος Κορυφής Χάγης, Ιούνιος 2025.

ΥΠΕΞ ΗΠΑ / ΥΠΕΞ Ελλάδας, Συμφωνία Αμοιβαίας Αμυντικής Συνεργασίας (MDCA), τροποποίηση 2021.