Τεχνιτή Νοημοσύνη και Data Centers στην πρίζα: ανάπτυξη, περιβάλλον, νερό και το κόστος για την κοινωνία

Μάχη Γεωργακοπούλου 22 Νοε 2026

Η τεχνητή νοημοσύνη μοιάζει άυλη και αόρατη. Ένα ερώτημα πληκτρολογείται, μια απάντηση εμφανίζεται, η διαδικασία φαίνεται στιγμιαία και σχεδόν ακόπιαστη. Κι όμως, πίσω από την ψηφιακή ευχέρεια κρύβεται μια βαριά υλική υποδομή όπως κέντρα δεδομένων, εξειδικευμένοι επεξεργαστές, δίκτυα ηλεκτρισμού, συστήματα ψύξης, νερό και αδιάλειπτη τροφοδοσία. Η οικονομία του «νέφους» έχει κτίρια, καλώδια, σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής και ένα περιβαλλοντικό αποτύπωμα που δεν διακρίνει ο άνθρωπος στην οθόνη του.

Η Παγκόσμια Ενεργειακή Προοπτική 2026 του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (IEA) προβλέπει ότι, στο σενάριο των δηλωμένων πολιτικών, η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας των κέντρων δεδομένων θα διπλασιαστεί έως το 2030, προσεγγίζοντας τις 1.000 τεραβατώρες ετησίως. Καθώς μέρος της πρόσθετης ζήτησης θα καλυφθεί από ηλεκτροπαραγωγή με φυσικό αέριο και άνθρακα, οι εκπομπές που συνδέονται με τον κλάδο προβλέπεται να αυξηθούν κατά 70% έως το 2030. Πρόκειται για εκτίμηση υπό συγκεκριμένες παραδοχές, όχι για ήδη συντελεσμένη αύξηση.

Σε νεότερη ειδική ανάλυση, ο IEA τοποθετεί την κεντρική πρόβλεψη της κατανάλωσης κοντά στις 950 τεραβατώρες το 2030, από 485 το 2025. Η διαφορά αντανακλά διαφορετικά σενάρια και μεθοδολογικές παραδοχές και οι δύο εκτιμήσεις, ωστόσο, καταδεικνύουν την ίδια ταχύτατη κλιμάκωση.

Η αύξηση αυτή δεν οφείλεται αποκλειστικά στην τεχνητή νοημοσύνη. Τα κέντρα δεδομένων εξυπηρετούν επίσης υπηρεσίες νέφους, αποθήκευση και ψηφιακές εφαρμογές. Ωστόσο, η τεχνητή νοημοσύνη είναι πλέον καθοριστικός επιταχυντής καθώς το 2025 η ηλεκτρική κατανάλωση των κέντρων δεδομένων αυξήθηκε κατά 17%, ενώ εκείνη των κέντρων που εστιάζουν στην ΤΝ αυξήθηκε κατά 50%. Οι κεφαλαιουχικές δαπάνες πέντε μεγάλων τεχνολογικών εταιρειών ξεπέρασαν τα 400 δισ. δολάρια το 2025 και, σύμφωνα με τον IEA, αναμενόταν να αυξηθούν κατά ακόμη 75% το 2026.

Το μέγεθος των επενδύσεων προμηνύει ότι η ζήτηση για υπολογιστική ισχύ θα παραμείνει ισχυρή χωρίς να εγγυάται ότι κάθε ανακοινωμένο έργο θα υλοποιηθεί ή θα αποδώσει τα προσδοκώμενα οικονομικά οφέλη.

Η ενεργειακή αποδοτικότητα των υπολογισμών βελτιώνεται εντυπωσιακά. Σύμφωνα με τον IEA, η ενέργεια που απαιτείται για μια επιμέρους εργασία ΤΝ μειώθηκε κατά τουλάχιστον μία τάξη μεγέθους ετησίως τα τελευταία χρόνια. Την ίδια στιγμή, όμως, εξαπλώνονται εφαρμογές υψηλότερης ενεργειακής έντασης, όπως η παραγωγή βίντεο, οι σύνθετες εργασίες συλλογισμού και οι αυτόνομοι ψηφιακοί πράκτορες (agents) ενώ αυξάνεται ο αριθμός των χρηστών και των εφαρμογών. Ένα αποδοτικότερο σύστημα μπορεί, επομένως, να καταναλώνει λιγότερη ενέργεια ανά εργασία και παρ’ όλα αυτά να χρειάζεται περισσότερη ενέργεια συνολικά, αν οι εργασίες πολλαπλασιαστούν ταχύτερα από την εξοικονόμηση.

Εδώ προσφέρει ένα χρήσιμο θεωρητικό πρίσμα το παράδοξο του Τζέβονς. Τον 19ο αιώνα, ο Βρετανός οικονομολόγος Γουίλιαμ Τζέβονς επισήμανε ότι η βελτίωση της αποδοτικότητας των ατμομηχανών δεν περιόρισε αναγκαστικά τη συνολική κατανάλωση άνθρακα. Όταν η αποδοτικότερη χρήση μειώνει το κόστος, η ζήτηση μπορεί να διευρυνθεί και να απορροφήσει μέρος ή, υπό ορισμένες συνθήκες, το σύνολο, της εξοικονόμησης. Η αναλογία με την ΤΝ δεν πρέπει να εκληφθεί ως βέβαιη πρόβλεψη γιατί το μέγεθος του φαινομένου εξαρτάται από τις τιμές, τη ζήτηση και το είδος των εφαρμογών. Υποδεικνύει, όμως, γιατί η βελτίωση των τσιπ δεν αρκεί από μόνη της για να συγκρατήσει το συνολικό ενεργειακό αποτύπωμα.

Υπάρχει κίνδυνος το ιδιωτικό κόστος να μεταφερθεί στη κοινωνία;

Εδώ θα ανατρέξουμε στη κλασική οικονομική θεωρία των εξωτερικοτήτων που φωτίζει μια δεύτερη πλευρά του προβλήματος. Όταν μια επιχείρηση δεν επιβαρύνεται πλήρως με το κόστος των εκπομπών, της πρόσθετης ηλεκτροπαραγωγής ή της επέκτασης του δικτύου, το ιδιωτικό κόστος της επένδυσης υπολείπεται του κοινωνικού. Το οικονομικό όφελος μπορεί να συγκεντρώνεται στην εταιρεία και στους χρήστες της υπηρεσίας, ενώ μέρος του λογαριασμού μεταφέρεται στους καταναλωτές ηλεκτρισμού, στις τοπικές κοινωνίες και στις μελλοντικές γενιές.

Η αγορά, χωρίς τους κατάλληλους κανόνες, δεν αποτιμά αυτομάτως αυτές τις επιπτώσεις.

Επιπρόσθετα, ο νομπελίστας οικονομολόγος Ουίλιαμ Νόρντχαους έχει αναδείξει το κοινωνικό κόστος του άνθρακα ως κρίσιμο μέγεθος για την οικονομική πολιτική, εκφράζει τη ζημία που προκαλεί στην κοινωνία κάθε πρόσθετη μονάδα εκπομπών. Η οικονομική λογική είναι σαφής, όσο το κόστος αυτό παραμένει αθέατο στις αποφάσεις παραγωγής, τόσο τα κίνητρα ευνοούν δραστηριότητες με μεγαλύτερο ανθρακικό αποτύπωμα από εκείνο που θα επέλεγε μια κοινωνία αν συνυπολόγιζε ολόκληρη τη ζημία.

Η τιμολόγηση των εκπομπών, η υποχρεωτική δημοσιοποίηση στοιχείων και η ευθύνη των επενδυτών για τις υποδομές που απαιτούνται αποτελούν διαφορετικά εργαλεία για να περιοριστεί αυτή η απόκλιση.

Το ζήτημα είναι ήδη απτό σε ορισμένες χώρες. Για παράδειγμα, στην Ιρλανδία, τα κέντρα δεδομένων αντιστοιχούσαν στο 21% της συνολικής μετρημένης κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας το 2023, από 5% το 2015, η δική τους κατανάλωση αυξήθηκε κατά 20% μέσα σε έναν χρόνο. Το παράδειγμα δείχνει πώς η συγκέντρωση ενεργοβόρων υποδομών μπορεί να μετατρέψει μια επιχειρηματική επένδυση σε ζήτημα δικτύων, χωροταξικού σχεδιασμού και κοινωνικής αποδοχής. Δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι τα κέντρα δεδομένων προκαλούν κάθε αύξηση στους λογαριασμούς ενέργειας. Αναδεικνύει, όμως, την ανάγκη να σχεδιάζεται εγκαίρως η πρόσθετη παραγωγή και η ενίσχυση των δικτύων.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θεσπίσει υποχρεώσεις παρακολούθησης και αναφοράς στοιχείων για την ενεργειακή επίδοση και το υδατικό αποτύπωμα μεγάλων κέντρων δεδομένων. Η πρώτη καταγραφή, ωστόσο, κάλυψε 770 εγκαταστάσεις, περίπου το 36% του εκτιμώμενου συνόλου που υπαγόταν στην υποχρέωση. Η διαφάνεια είναι αναγκαία προϋπόθεση για αποτελεσματική πολιτική, αλλά η ελλιπής κάλυψη περιορίζει την πληρότητα της εικόνας.

Η Σιγκαπούρη, από την άλλη, συνδέει την πρόσθετη δυναμικότητα που επιδιώκει να αναπτύξει με αυστηρές απαιτήσεις ενεργειακής και υδατικής αποδοτικότητας και με την αναζήτηση καθαρής ενέργειας. Τα παραδείγματα δεν προσφέρουν έτοιμο πρότυπο για κάθε χώρα, δείχνουν, όμως, ότι η προσέλκυση επενδύσεων μπορεί να συνυπάρχει με συγκεκριμένους όρους για τη χρήση σπάνιων πόρων.

Ανάπτυξη με όρους λογοδοσίας και κοινωνικής δικαιοσύνης

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να προσφέρει ουσιαστικά οφέλη στην ενεργειακή μετάβαση όπως καλύτερες προβλέψεις για τη ζήτηση, έγκαιρο εντοπισμό βλαβών, αποτελεσματικότερη λειτουργία των δικτύων και περιορισμό της σπατάλης στη βιομηχανία. Αυτή η δυνατότητα δεν αποτελεί αυτόματο αντιστάθμισμα των εκπομπών από τη λειτουργία των κέντρων δεδομένων. Το καθαρό αποτέλεσμα εξαρτάται από το αν οι εφαρμογές πράγματι μειώνουν τη συνολική χρήση ενέργειας ή απλώς βελτιώνουν την αποδοτικότητα μιας υπηρεσίας που κατόπιν καταναλώνεται πολύ περισσότερο.

Η απάντηση, συνεπώς, δεν βρίσκεται στην άκριτη ανακοπή της καινοτομίας ούτε στην ανεπιφύλακτη αποθέωσή της. Βρίσκεται στην εναρμόνιση της ψηφιακής επέκτασης με την ενεργειακή και περιβαλλοντική ευθύνη με αξιόπιστα στοιχεία για την κατανάλωση και τις εκπομπές, ουσιαστικές επενδύσεις σε νέα καθαρή παραγωγή, αποθήκευση και δίκτυα, σαφείς κανόνες για τη χωροθέτηση και δίκαιη κατανομή του κόστους. Οι επιχειρήσεις που επιλέγουν την κλίμακα και ταχύτητα της ανάπτυξής τους οφείλουν να συνυπολογίζουν και τις υποδομές που καθιστούν αυτή την ανάπτυξη δυνατή.

Η υπόσχεση της τεχνητής νοημοσύνης είναι τεράστια σε πολλαπλά επίπεδα. Η οικονομική της βιωσιμότητα, όμως, δεν θα κριθεί μόνο από την ταχύτητα των υπολογισμών ή το ύψος των επενδύσεων. Θα κριθεί και από το αν η κοινωνία μπορεί να αποκομίσει τα οφέλη της χωρίς να επωμίζεται, αθέατα και άνισα, τον ενεργειακό της λογαριασμό.

Χωρίς αυτά, η ψηφιακή αποδοτικότητα μπορεί να γίνει προπέτασμα για μια ολοένα μεγαλύτερη, αλλά εξωτερικευμένη, ενεργειακή επιβάρυνση.

Η Χωρα μας χρειάζεται ψηφιακές επενδύσεις που δημιουργούν παραγωγική αξία, τεχνογνωσία και ποιοτικές θέσεις εργασίας, όχι υποδομές που δεσμεύουν δημόσιους ενεργειακούς πόρους.

Στην Ελλάδα, η προσέλκυση κέντρων δεδομένων κινδυνεύει να ακολουθήσει μια γνώριμη κυβερνητική συνταγή, πρώτα οι μεγάλες εξαγγελίες και τα επενδυτικά κίνητρα, ύστερα, αν υπάρξει πολιτική πίεση, η συζήτηση για το δημόσιο κόστος, την επάρκεια του δικτύου και τις περιβαλλοντικές συνέπειες.

Η ψηφιακή ανάπτυξη μπορεί να γίνει ευκαιρία για τη χώρα, αλλά όχι με όρους που ιδιωτικοποιούν τα οφέλη και μετακυλίουν στους πολίτες τον λογαριασμό της ενέργειας και των υποδομών. Ο νέος νόμος θέτει κανόνες για τη σύνδεση και την κάλυψη μέρους της κατανάλωσης από νέες ΑΠΕ, όμως το κρίσιμο είναι αν η κυβέρνηση θα τους εφαρμόσει με διαφάνεια και συνέπεια ή αν, όπως συχνά συμβαίνει, οι δεσμεύσεις θα υποχωρήσουν πάλι μπροστά στις απαιτήσεις των ισχυρών επιχειρηματικών συμφερόντων.