Η ικανότητα του Ιράν να κατασκευάσει πυρηνικά όπλα είναι στο επίκεντρο των διαπραγματεύσεων ανάμεσα στις ΗΠΑ του προέδρου Τραμπ και το Ιράν για ειρηνική διευθέτηση της μακροχρόνιας ανάφλεξης στη Μέση Ανατολή.
Για την ιστορία θα πρέπει να αναφερθεί ότι οι πυρηνικές δραστηριότητες του Ιράν, καθόλα ειρηνικές, άρχισαν το 1957 την εποχή του Σάχη Mohammad Reza Pahlevi της Περσίας με τη βοήθεια της Δύσης (κυρίως ΗΠΑ, Γερμανία και Γαλλία). Αφορούσαν την κατασκευή ενός ηλεκτροπαραγωγού πυρηνικού αντιδραστήρα και κάποιες ερευνητικές και βιομηχανικές εγκαταστάσεις.
Στη συνέχεια, μετά την ισλαμική επανάσταση του 1979 και προς το τέλος του οκταετούς πολέμου Ιράν-Ιράκ, στα 1988, το Ιράν με μυστική βοήθεια του A. Q. Kahn, πατέρα της πακιστανικής ατομικής βόμβας, απέκτησε εγκαταστάσεις φυγοκεντρωτών για εμπλουτισμό ουρανίου. Οι συσκευές αυτές θεωρούνται εργαλεία «διττής χρήσης» (dual-use instrumentation), διότι είναι κατάλληλες για εμπλουτισμό ουρανίου τόσο για ειρηνικές χρήσεις όσο και για κατασκευή πυρηνικών όπλων.
Από το 2003 το Ιράν ενώ ήταν μέλος της Συνθήκης Μη-Διάδοσης των πυρηνικών όπλων, ΝΡΤ, και υπόκειτο σε ελέγχους από τον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας, ΙΑΕΑ, συνελήφθη επανειλημμένως να παραβιάζει τις υποχρεώσεις του. Συγκεκριμένα, απέκρυπτε την ύπαρξη πυρηνικών εγκαταστάσεων και δραστηριοτήτων του. Για τον λόγο αυτό, στη δεκαετία 2003-2013 εκδόθηκαν από τον ΙΑΕΑ δώδεκα αποφάσεις εναντίον του και από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ έξι καταδικαστικά ψηφίσματα.
Το 2013 άρχισαν διεθνείς συνομιλίες που κατέληξαν το 2015 στη Διεθνή Συμφωνία JCPOA (Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης) του Ιράν, με τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, τη Γερμανία και την Ε.Ε. για τον απόλυτο και αυστηρό έλεγχο του περιορισμένου πλέον προγράμματός του από τον ΙΑΕΑ για μια περίοδο δέκα έως δεκαπέντε χρόνων.
Το 2018 οι ΗΠΑ του προέδρου Τραμπ εγκατέλειψαν την Συμφωνία. Το 2022 έπαυσε και το Ιράν να την τηρεί μετά την επιβολή οικονομικών κυρώσεων από τις ΗΠΑ εναντίον του και σειρά δολοφονιών πυρηνικών επιστημόνων του από το Ισραήλ. Τα γεγονότα αυτά αποτέλεσαν την αρχή της σημερινής εμπόλεμης κρίσης στο Ιράν.
Σήμερα, μετά τους βομβαρδισμούς των πυρηνικών εγκαταστάσεων του Ιράν από ΗΠΑ και Ισραήλ τον Ιούνιο του 2025 και τον Φεβρουάριο του 2026, δεν υπάρχει αξιόπιστη εκτίμηση της πυρηνικής ικανότητας του Ιράν. Η πρόσβαση των επιθεωρητών του ΙΑΕΑ περιορίζεται μόνον στον πυρηνικό αντιδραστήρα ηλεκτροπαραγωγής Bushehr. Δεν διενεργείται πλέον έλεγχος των κρίσιμων πυρηνικών εγκαταστάσεων στις περιοχές Natanz, Fordow και Isfahan, ούτε στη σημαντική νέα υπόγεια πυρηνική εγκατάσταση στο όρος Pickaxe.
Ο πρόεδρος Τραμπ, άλλοτε ισχυρίζεται ότι τα πάντα έχουν ολοσχερώς καταστραφεί, «obliterated», και άλλοτε απαιτεί να βρεθεί το εμπλουτισμένο (60%) ουράνιο. Το Ισραήλ απεναντίας υποστηρίζει συνεχώς και επίμονα, από το 2002 μέχρι σήμερα, ότι το Ιράν βρίσκεται πάρα πολύ κοντά στην κατασκευή πυρηνικής βόμβας. Αυτή την αβεβαιότητα γύρω από την ιρανική στρατιωτική πυρηνική ικανότητα χρησιμοποιεί η Τεχεράνη διαχρονικά ως μόχλευση στις αμυντικές αλλά και επιθετικές επιδιώξεις της.
Εδώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι η εμπιστοσύνη των Ιρανών προς τους Αμερικανούς διαπραγματευτές Steve Witkoff και Jared Kushner, γαμπρό του Αμερικανού προέδρου, είναι μηδενική. Αιτία: Στις κρίσιμες διαπραγματεύσεις τον Ιούνιο του 2025 στη Ρώμη παρουσία αντιπροσώπου του εμίρη του Oman και τον Φεβρουάριο του 2026 στη Γενεύη παρουσία του γενικού διευθυντή του ΙΑΕΑ Raffael Grossi η Τεχεράνη θεώρησε ότι εξαπατήθηκε εσκεμμένα από τους δύο Αμερικανούς. Ενώ οι διαπραγματεύσεις έληγαν με επιτυχία και επέκειτο ο καθορισμός τεχνικών διαδικασιών από τον ΙΑΕΑ, οι ΗΠΑ μαζί με το Ισραήλ, το 2025 βομβάρδισαν ξαφνικά τις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν , όπως και το 2026 βομβάρδισαν και δολοφόνησαν τον ανώτατο θρησκευτικό ηγέτη του Ιράν Αγιατολάχ Ali Khamenei και μέλη της οικογένειάς του. Συγχρόνως βομβάρδισαν ένα σχολικό κτήριο με θύματα περισσότερα από 160 παιδιά.
Εντούτοις σήμερα, η ηγεσία της Τεχεράνης δέχεται να διαπραγματευθεί με τις Ηνωμένες Πολιτείες για μια ειρηνική συμφωνία με βάση το μνημόνιο κατανόησης των δέκα ή δεκατέσσερα σημείων το οποίο αποδέχτηκαν και οι δύο πλευρές στις 17 Ιουνίου του 2026. Το Ιράν προτείνει να απελευθερώσουν οι Ηνωμένες Πολιτείες αμέσως δεσμευμένα κεφάλαιά του αρκετών δισεκατομμυρίων και να σταματήσουν τον αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών και τις πολεμικές εχθροπραξίες. Η Τεχεράνη δεσμεύεται εντός δύο ημερών να ανοίξει τα στενά του Ορμούζ για ελεύθερη ναυσιπλοΐα, να συζητήσει το θέμα του πυρηνικού της προγράμματος και να δεχτεί αμέσως τους επιθεωρητές του ΙΑΕΑ.
Αν και δεν είναι γνωστό ένα ολοκληρωμένο σχέδιο αμερικανικών προτάσεων, οι ΗΠΑ κρατούν ανοιχτό το κανάλι των διαπραγματεύσεων που γίνονται με μεσολάβηση του Κατάρ. Αξιόπιστες πληροφορίες αναφέρουν ότι ο πρόεδρος Τραμπ δίνει μεγάλη βαρύτητα στον αποκλεισμό κάθε πιθανότητας να αποκτήσει το Ιράν πυρηνικά όπλα και απαιτεί την άμεση επιθεώρηση των ιρανικών πυρηνικών εγκαταστάσεων από τους επιθεωρητές του ΙΑΕΑ. Ενδιαφέρεται μάλιστα έντονα για την τύχη του ιρανικού εμπλουτισμένου σε ποσοστό 60% ουρανίου. Επίσης ζητάει άμεση αποκατάσταση της ναυσιπλοΐας στα στενά του Ορμούζ.
Εκτιμάται, ότι τελικά οι συνθήκες για μια ειρηνευτική κατάληξη των διαπραγματεύσεων είναι ευνοϊκές, λόγω της δεινής οικονομικής και πολιτικής κατάστασης που βιώνουν, σε διαφορετικό όμως βαθμό, οι δύο πλευρές, και αναμφίβολα λόγω του ιδιότυπου γοήτρου του προέδρου Τραμπ. Ωστόσο, αγνοείται ένας ισχυρότατος παράγοντας της Μέσης Ανατολής του οποίου ο ρόλος μέχρι στιγμής αποδείχθηκε καταλυτικός. Το Ισραήλ. Το κράτος ενός πολύπαθου έθνους με την αποκλειστική, αν και μη ομολογούμενη, πυρηνική ικανότητα στην περιοχή, το οποίο έχει ισχυρούς ιστορικούς και αντικειμενικούς λόγους, βιώματα και φόβους για την εθνική του επιβίωση. Το Ισραήλ θα μπορούσε να ανατρέψει τις όποιες πιθανές ειρηνευτικές εξελίξεις για τους δικούς του πραγματιστικούς λόγους. Το αδιαπραγμάτευτο δόγμα Μπέγκιν που δεν ανέχεται καν ψήγματα πυρηνικής ικανότητας οποιουδήποτε γείτονα έχει ήδη εφαρμοστεί από την ισραηλινή αεροπορία αποτελεσματικά στο παρελθόν. Στο Ιράκ τον Ιούνιο του1981 και στη Συρία τον Σεπτέμβριο του 2007.
Οι συνθήκες του πόλεμου στο Ιράν είναι ένας γόρδιος δεσμός που εμπλέκει και την απόληξη των διαπραγματεύσεων για ειρήνη.
Πηγή: www.kreport.gr